Ձմեռ պապը էլֆ է՞։ Հետաքննություն 1823 թվականի մի բառի շուրջ

Ինչո՞ւ են ասում, որ Ձմեռ պապը էլֆ է

Ամեն ինչ սկսվում է մեկ տողից, բայց բանաստեղծության մնացած մասը նույն ուղղությամբ է գնում։ Դեռ *elf* բառի հայտնվելուց առաջ գիշերվա կեսին արթնացած պատմողը տեսնում է, թե ինչպես են մոտենում «a miniature sleigh, and eight tiny reindeer», մանրանկար սահնակ և ութ փոքրիկ հյուսիսային եղջերու։ Վարորդը «a little old driver, so lively and quick» է՝ աշխույժ ու արագաշարժ մի փոքրիկ ծերուկ։

Հաջորդող դիմանկարը մանրիկ մի կերպարի է։ Նա «dressed all in fur, from his head to his foot» է՝ գլխից ոտք մորթի հագած, ծածկված մրով ու մոխրով, և նման է իր կապոցը բացող շրջիկ վաճառականի։ Նա ունի «a little round belly»՝ փոքրիկ կլոր փոր, աղեղի պես գծված «droll little mouth»՝ զվարճալի փոքրիկ բերան, և ատամների արանքում սեղմած է ծխամորճի փողը։ Բանաստեղծությունը կուտակում է *little*, *tiny* և *miniature* բառերը, կարծես ամեն ինչ իջեցնելով տանիքի չափի։

Հետո գալիս է հեռանալը։ Այցելուն մատը դնում է քթի կողքին, գլխով նշան է անում և բարձրանում ծխնելույզով։ Սովորական հասակով ծերունու համար այդ սխրանքն անհեթեթ կլիներ։ Էլֆի համար այն գրեթե սովորական է։ 2014 թվականին Բուֆալոյի Կանիսիուս համալսարանի մի հոդված բանաստեղծության Ձմեռ պապին ամփոփում էր այսպես. «a little guy», մի փոքրիկ մարդուկ, որը ուրվականի ճարպկությամբ կարող է բարձրանալ ու իջնել ծխատարներով։

Ի՞նչ էր նշանակում «elf» բառը 1823 թվականին

Անգլերեն *elf* բառը գալիս է հին անգլերեն *ælf*-ից։ Այն ազգակիցներ ունի բոլոր գերմանական լեզուներում. հին սկանդինավերեն *álfr*, հին վերին գերմաներեն *alp*, որտեղ այն նշանակում է չար ոգի։ Լեզվաբանները այն կապում են «սպիտակ» նշանակող արմատի հետ, որից է նաև լատիներեն *albus*-ը։ Սկզբնական էլֆը, հավանաբար, «սպիտակն» էր, «լուսավորը»։ Նրա հետքը կարելի է գտնել այնպիսի անուններում, ինչպիսին Ալֆրեդն է, բառացի՝ «էլֆերի խորհուրդ»։

Այդ առաջին էլֆերը փոքր չէին։ 1590 թվականին *The Faerie Queene*-ում Էդմունդ Սփենսերը դեռ խոսում է մարդկային հասակով էակների մասին։ Շրջադարձը տեղի է ունենում նույն ժամանակաշրջանում՝ թատրոնում։ Մոտ 1595 թվականին *Ամառային գիշերվա երազ* պիեսում Շեքսպիրը բեմ է հանում մանրիկ ու օդեղեն էլֆերի։ Բանաստեղծ Մայքլ Դրեյթոնի հետ նա երկու դարով արմատավորում է այն գաղափարը, որ էլֆը, ինչպես փերին, գրպանի չափ արարած է։

Հենց այս իմաստն էր մտքում 1823 թվականի հեղինակը. փոքր, աշխույժ, մի քիչ չարաճճի, այլ աշխարհից եկած էակ։ Տասնմեկ տարի առաջ՝ 1812 թվականին, Գրիմ եղբայրները հրատարակել էին *Էլֆերն ու կոշկակարը* հեքիաթը, որտեղ երկու փոքրիկ մարդուկներ՝ գերմաներեն բնագրի *Wichtelmänner*-ը, ամեն գիշեր գաղտնի ավարտում են աղքատ կոշկակարի կոշիկները։ Երբ ամուսինները շնորհակալություն հայտնելու համար նրանց համար հագուստ են կարում, նրանք պարելով հեռանում են և այլևս չեն վերադառնում։ Էլֆ, որը գիշերը աշխատում է ուրիշներին ուրախացնելու համար՝ առանց երևալու. այս պատկերը կարող էր դուր գալ Սուրբ Ծննդյան բանաստեղծության հեղինակին։

Իսկ ֆրանսերեն «lutin» բառը՞

Այն շատ ավելի հեռվից է գալիս։ Ըստ «Ֆրանսիական լեզվի գանձարան» բառարանի՝ *lutin*-ը սերում է լատիներեն *Neptunus*-ից՝ ծովի աստծու անունից, որը Հնադարի վերջում դարձել էր հեթանոսական դև։ Կրետյեն դը Տրուան մոտ 1176 թվականին գրում է *netun*, Վասը՝ *luitun*։ Բառը, հավանաբար, մոտեցել է *nuit* (գիշեր) բառին, քանի որ այդ ոգիները դուրս էին գալիս գիշերը, ապա *luitier* (պայքարել) բառին։ Դյու Բելեն 1558 թվականին գրում է *lutin*, և արդեն 1680-ից բառը նշանակում է նաև աշխույժ ու չարաճճի երեխա։ Ուստի *jolly old elf*-ը ֆրանսերեն «joyeux vieux lutin» թարգմանելը ճիշտ է։

Ձմեռ պապը փոքր էր արդեն 1823-ից առա՞ջ

Բանաստեղծությունից երկու տարի առաջ՝ 1821 թվականին, նյույորքցի տպագրիչ Ուիլյամ Բ. Գիլլին հրատարակում է գրպանի չափի մի փոքրիկ գրքույկ՝ *The Children’s Friend*, որը որպես Նոր տարվա նվեր տրվում էր «հինգից տասներկու տարեկան» երեխաներին։ Այնտեղ կարելի է կարդալ *Old Santeclaus with Much Delight*-ը՝ առանց հեղինակի անվան մի բանաստեղծություն, որը նկարազարդված է ութ գունավոր փորագրանկարով։ Դրանք Ձմեռ պապի առաջին հրատարակված պատկերներն են և վիմագրության առաջին կիրառումը Միացյալ Նահանգներում։

Այս Santeclaus-ը գալիս է Սուրբ Ծննդյան նախօրեին, այլ ոչ թե դեկտեմբերի 6-ին՝ Սուրբ Նիկողայոսի օրը։ Նա հյուսիսային եղջերու է քշում տանիքների ու ձնառատ տարածությունների վրայով և արդեն կարմիր է հագնում։ Նա պահպանում է նաև ավելի խիստ մի գիծ. անհնազանդ երեխաներին թողնում է կեչու երկար սև ճիպոտ։ Գրքույկը չի նշում նրա հասակը։ Փորագրանկարները, սակայն, նրան ցույց են տալիս տանիքների վրա՝ ծխնելույզների չափով։

Ավելի վաղ՝ 1809 թվականին, Վաշինգտոն Իրվինգն իր *Նյու Յորքի պատմության* մեջ Սուրբ Նիկողայոսին դարձրել էր նյույորքյան կերպար։ Կանիսիուս համալսարանն ընդգծում է. Իրվինգի Նիկողայոսը դեռ այն ուրախ ծեր էլֆը չէ, որին մենք ճանաչում ենք։ Եպիսկոպոսից նյույորքյան կերպարին անցնելու ամբողջական պատմության համար կարդացեք Ձմեռ պապի իրական պատմությունը։

Ինչպե՞ս մեծացավ Ձմեռ պապը

Գլխավոր «մեղավորը» Թոմաս Նաստն է։ Մոտ վեց տարեկանում՝ 1846 թվականին, Միացյալ Նահանգներ ժամանած Նաստը Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին նկարում է *Harper’s Weekly*-ի համար։ 1863 թվականի հունվարի 3-ին շապիկին նրա առաջին Ձմեռ պապը նվերներ է բաժանում Միության ճամբարում՝ աստղազարդ բաճկոնով ու գծավոր տաբատով։ 1863-ից 1886 թվականներին Նաստը ամսագրում հրատարակում է Սուրբ Ծննդյան 33 պատկեր։

Նկար առ նկար նա ամրագրում է կերպարը։ Ըստ Կանիսիուս համալսարանի՝ Նաստը Ձմեռ պապին Մուրի «ուրախ ծեր էլֆից», փոքրիկ մարդուկից, վերածում է սպիտակամորուս զվարթ հսկայի և նրան նկարում է բնականից ավելի մեծ, քանի որ մենք նրան այդպես ենք սպասում։ 1866 թվականին նա նրան ցույց է տալիս իր արհեստանոցում՝ ճոճաձիեր պատրաստելիս և տիկնիկների զգեստներ կարելիս, ձեռքի տակ՝ երեխաների վարքի մատյանը։

1. 1821*The Children’s Friend*. Santeclaus-ի առաջին փորագրանկարները՝ տանիքների վրա, հյուսիսային եղջերուի հետ։
2. 1823Թրոյի բանաստեղծությունը նրան նկարագրում է որպես մանրանկար սահնակով «jolly old elf»։
3. 1863Թոմաս Նաստի առաջին Ձմեռ պապը *Harper’s Weekly*-ի շապիկին։
4. 1866Նաստը նրան ցույց է տալիս իր արհեստանոցում՝ խաղալիքների մեջ։
5. 1881«Merry Old Santa Claus»՝ Նաստի ամենահայտնի դիմանկարը։

Դելավերի արվեստի թանգարանը, որը պահում է Նաստի ժառանգության մի հավաքածու, նրան է վերագրում նաև Հյուսիսային բևեռում ապրող և արհեստանոց ունեցող Ձմեռ պապի մասին առաջին հիշատակումները։ Համաշխարհային մասշտաբով խաղալիքների գործարան ղեկավարող մարդը դժվար թե տեղավորվեր մանրանկար սահնակում։ 1823 թվականի էլֆը աստիճանաբար անհետացավ պատկերներից, ինչպես պատմում է մեր քանի տարեկան է Ձմեռ պապը հոդվածը։

Նիսե և տոմտե. Ձմեռ պապի հյուսիսային զարմիկները

Սկանդինավիայում Ձմեռ պապի և փոքրիկ էակների ազգակցությունն էլ ավելի ուղղակի է։ Դանիական և նորվեգական *nisse*-ն, շվեդական *tomte*-ն և ֆիննական *tonttu*-ն բանահյուսության տնային ոգիներ են։ Նրանք ապրում են ագարակի, ախոռի կամ մառանի հատակի տակ, հսկում են կենդանիներին և օգնում աշխատանքներում, եթե նրանց հետ արժանավայել ես վարվում։ Վիրավորվելու դեպքում չարաճճիություններ են անում։

Նրանց հասակը տարբեր պատմություններում տարբեր է։ Շվեդական մի ավանդություն խոսում է մեկ կանգունի՝ մոտ 60 սանտիմետրի մասին, շվեդա-ամերիկյան մի աղբյուր՝ 60-ից 90 սանտիմետրի։ Նրանց նկարագրում են կարմիր գլխարկով և մոխրագույն բրդյա հագուստով։ Ավանդական դանիական նիսեն երեխայի պես անմորուս է. մորուքը հայտնվել է ավելի ուշ։ Սուրբ Ծննդյան երեկոյան նրանց համար թողնում են մի աման շիլա՝ կարագով, մեղրով, իսկ Նորվեգիայում՝ *rømmegrøt*, սերուցքով շիլա։

XIX դարում ագարակների այս պահապանները դառնում են նվերներ բերողներ։ Արդեն 1840-ական թվականներից դանիացի արվեստագետները պատկերում են Սուրբ Ծննդյան նվերներ բերող նիսեին։ Շվեդիայում Ջեննի Նյուստրյոմը 1875 թվականին Վիկտոր Ռյուդբերգի համար նկարազարդում է *Փոքրիկ Վիգի արկածները Սուրբ Ծննդյան նախօրեին*, ապա 1881 թվականին՝ *Tomten* բանաստեղծությունը։ Ստոկհոլմի Ազգային թանգարանը նրան համարում է առաջին շվեդ արվեստագետը, որ ավանդական Ձմեռ պապին յուրահատուկ բնավորություն տվեց։ Ծնվեց *jultomte*-ն՝ Սուրբ Ծննդյան տոմտեն։

Անունն ինքնին պատմում է այս հանդիպման մասին։ Ըստ մի վարկածի՝ *nisse*-ն գալիս է Նիլս անունից՝ Նիկողայոսի դանիական ձևից, ինչը նրան կդարձներ Սուրբ Նիկողայոսի փոքրիկ ազգականը։ Իսկ *tomte* բառը գալիս է *tomt*-ից՝ հողամաս, որի վրա տուն են կառուցում։ Տեսնելու համար, թե ինչպես են Ձմեռ պապին անվանում Հյուսիսի յուրաքանչյուր երկրում, կարդացեք Ձմեռ պապի անունները աշխարհում։

Որտեղի՞ց են եկել արհեստանոցի էլֆերը

Եթե Ձմեռ պապը մեծացել է, ո՞վ վերցրեց էլֆի դերը։ Մի ամբողջ թիմ։ Հաճախ կարելի է կարդալ, որ Լուիզա Մեյ Օլքոթը՝ *Փոքրիկ կանայք* վեպի ապագա հեղինակը, առաջինն է խոսել Սուրբ Ծննդյան էլֆերի մասին՝ մոտ 1855 թվականին գրված *Christmas Elves* ժողովածուում։ Library of America-ն կոչ է անում զգույշ լինել. Օլքոթը քսաներեք տարեկան էր, ժողովածուն երբեք չի հրատարակվել, իսկ ձեռագիրը կորել է կամ ոչնչացվել։ Ոչ ոք չգիտի, թե ինչ տեսք ունեին նրա էլֆերը։

Առաջին լայնորեն տարածված պատկերն ավելի լավ է փաստագրված։ 1873 թվականին Ֆիլադելֆիայի կանացի *Godey’s Lady’s Book* ամսագրի Սուրբ Ծննդյան շապիկը ցույց է տալիս խաղալիքներով ու էլֆերով շրջապատված Ձմեռ պապին՝ այս մակագրությամբ. «Ահա պատկերացում այն նախապատրաստությունների մասին, որոնք արվում են Սուրբ Ծննդին երեխաներին խաղալիքներ ապահովելու համար»։ 1876 թվականին Օսթին Թոմփսոնը հրատարակում է *The House of Santa Claus*-ը՝ կիրակնօրյա դպրոցների համար հեքիաթային ներկայացում, որը վերցնում է այդ գաղափարը։

• 1932. Ուոլթ Դիսնեյը թողարկում է *Santa’s Workshop* կարճամետրաժ ֆիլմը, որտեղ Ձմեռ պապն ու իր էլֆերը պատրաստվում են շրջագայությանը։
• 1964. Կադր առ կադր անիմացիայով նկարահանված *Ռուդոլֆը՝ կարմիր քթով հյուսիսային եղջերուն* էլֆերին առաջնային դեր է տալիս։
• 1985. *Սանտա Կլաուս. ֆիլմը* նրանց ներկայացնում է որպես վարպետների համքարություն, որոնք խաղալիքները ձեռքով են պատրաստում։
• 1994. *Ձմեռ պապը* (*The Santa Clause*) ֆիլմում էլֆերին խաղում են երեխաներ ու դեռահասներ։

Այդ ժամանակից ի վեր դերերի բաշխումը կայուն է. մարդկային հասակով Ձմեռ պապ, իսկ նրա շուրջը՝ էլֆեր, որոնք պատրաստում են, փաթեթավորում և հսկում հյուսիսային եղջերուներին։ Մեր էլֆերն ունեն իրենց էջը, իսկ նրանց աշխատանքը մանրամասն նկարագրված է մեր ովքեր են Ձմեռ պապի էլֆերը հոդվածում։

Կախարդական էակների մեծացրած մարդ

Մի քանի պատմություններ այս հարցը լուծել են յուրովի. Ձմեռ պապը էլֆ չէ, բայց մեծացել է նրանց մեջ։ Առաջինը Լ. Ֆրենկ Բաումն է՝ *Օզի կախարդի* հեղինակը։ 1902 թվականին հրատարակված և Մերի Քաուլս Քլարքի նկարազարդած *The Life and Adventures of Santa Claus* գրքում Բուրզիի անտառում մի մանուկ է գտնում Ակը՝ «աշխարհի անտառապետը»։ Նեսիլ հավերժահարսը որդեգրում է նրան և անվանում Նեկլաուս, որի կրճատ ձևն է Կլաուսը։

Բաումը շեշտում է մի բան. Կլաուսը մահկանացու է, նա օր օրի մեծանում է անմահների մեջ։ Տեքստը նույնիսկ նշում է, որ նա «երբեք շատ բարձրահասակ մարդ չի եղել»։ Ռայլերը՝ ծաղիկների պահապանները, նրան տալիս են իրենց ներկերը, որ խաղալիքները ներկի։ Նուքերը՝ կենդանիների պահապանները, ի վերջո թույլ են տալիս, որ երկու եղնիկ՝ Գլոսին ու Ֆլոսին, քաշեն նրա սահնակը, բայց միայն Սուրբ Ծննդյան նախօրեին։ Երբ նա ծերանում է, Ակն առաջարկում է անմահներին նրան նվիրել Անմահության թիկնոցը։ Քվեարկությունը դրական է լինում, և թիկնոցն այսուհետ նրա էության մասն է։

Նույն սխեման հեռուստատեսությունում վերադառնում է 1970 թվականին. Rankin/Bass ստուդիայի *Santa Claus Is Comin’ to Town* ֆիլմում մանուկ Քրիսին ապաստան է տալիս Կրինգլների ընտանիքը՝ խաղալիքներ պատրաստող էլֆերի մի ընտանիք։ 2003 թվականին Ջոն Ֆավրոյի *Էլֆ* ֆիլմը շրջում է իրավիճակը։ Մանկատան մի մանուկ սողոսկում է Ձմեռ պապի պայուսակի մեջ, հասնում Հյուսիսային բևեռ և մեծանում էլֆերի մեջ՝ որդեգրված Պապա Էլֆի կողմից, որին խաղում է Բոբ Նյուհարթը։ Բադին, որին խաղում է Ուիլ Ֆերելը, մինչև չափահաս տարիքը կարծում է, թե ինքը էլֆ է։ Նկարահանումների ժամանակ թվային էֆեկտների փոխարեն ընտրել են ստիպողական հեռանկարը, որպեսզի նա նրանց կողքին հսկայական թվա։