คริสต์มาสในเนเธอร์แลนด์: ซินเทอร์คลาส ค่ำคืนแห่งของขวัญ และข้อถกเถียงเรื่องซวาร์เตพีต

ซินเทอร์คลาสมาถึงเนเธอร์แลนด์เมื่อไร และทำไมจึงมาจากสเปน?

ฤดูกาลเริ่มต้นในวันเสาร์แรกหลังวันที่ 11 พฤศจิกายน ซึ่งเป็นวันนักบุญมาร์ติน วันนั้นมีพิธี อินโทคท์ (intocht) หรือการเดินทางเข้าเมืองของซินเทอร์คลาส ท่านลงจากเรือกลไฟ ขึ้นม้าขาว แล้วแห่ไปทั่วเมือง การมาถึงระดับประเทศจะเปลี่ยนท่าเรือทุกปีและถ่ายทอดสดทางโทรทัศน์ จากนั้นแต่ละเมืองก็จัดงานต้อนรับของตัวเอง ม้าของท่านชื่ออเมริโกจนถึงปี 2019 แล้วก็เกษียณไป โดยมีโอโซสเนลมารับหน้าที่แทน

ทำไมต้องเป็นสเปน? ไม่มีใครรู้แน่ชัด สมมติฐานหนึ่งโยงไปถึงพระธาตุของท่าน ซึ่งครึ่งหนึ่งถูกย้ายจากเมืองไมราไปยังเมืองบารีทางใต้ของอิตาลีในปี 1087 ที่น่าสนใจคือ แหล่งข้อมูลเก่าแก่ที่สุดที่เชื่อมซินเทอร์คลาสกับสเปนกลับมาจากอเมริกา นั่นคือจุลสารที่จอห์น พินทาร์ดตีพิมพ์ในนิวยอร์กเมื่อปี 1810 ทุกวันนี้ ตามเรื่องที่เล่าให้เด็ก ๆ ฟัง นักบุญใช้เวลาตลอดทั้งปีอยู่ที่มาดริด

ภาพลักษณ์สมัยใหม่ของนักบุญและการเดินทางของท่านได้รับอิทธิพลอย่างมากจากหนังสือเล่มหนึ่ง ในปี 1850 ยัน สเคงค์มัน ครูประถม ตีพิมพ์หนังสือ *Sint-Nicolaas en zijn knecht* หรือ “นักบุญนิโคลัสกับคนรับใช้” ที่อัมสเตอร์ดัม ซึ่งเป็นหนังสือภาพเล่มแรกที่นักบุญเป็นตัวเอก สเคงค์มันรวมเอาม้า การขี่ม้าไปบนหลังคา และการมาจากสเปนไว้ด้วยกัน และกลอนบทเปิดของเขาก็ให้นักบุญเดินทางมาจากสเปนด้วยเรือกลไฟ เพลงของเขา *Zie ginds komt de stoomboot* หรือ “ดูสิ เรือกลไฟมาโน่นแล้ว” ยังร้องกันอยู่จนทุกวันนี้ หนังสือเล่มนี้ถูกพิมพ์ซ้ำมาจนถึงศตวรรษที่ 20 โดยมีฉบับที่รู้จักกันในปี 1880, 1905 และ 1907 และมีส่วนทำให้วันนักบุญนิโคลัสกลายเป็นเทศกาลของเด็ก ๆ ตั้งแต่ปี 2001 ฤดูกาลนี้ยังมีรายการข่าวโทรทัศน์รายวันของตัวเองด้วย คือ *Sinterklaasjournaal* ซึ่งเล่าการผจญภัยของนักบุญให้เด็ก ๆ ฟังทุกค่ำจนถึงวันที่ 5 ธันวาคม

เกิดอะไรขึ้นในค่ำคืนปากเยสอาโวนด์ วันที่ 5 ธันวาคม?

ทันทีที่นักบุญมาถึง เด็ก ๆ ก็จะ “วางรองเท้า” หรือ *schoen zetten* ตอนค่ำพวกเขาวางรองเท้าไว้ข้างเตาผิง หรือในมุมที่เลือกไว้สำหรับบ้านที่ไม่มีเตาผิง ร้องเพลงซินเทอร์คลาสก่อนเข้านอน แล้วใส่แครอตหรือแอปเปิลไว้ในรองเท้าให้ม้า มักมีรูปวาดแนบไปด้วย พอตอนเช้า ในรองเท้าก็จะมีขนมหรือของขวัญชิ้นเล็ก ๆ

คืนสำคัญคือวันที่ 5 ธันวาคม คืนก่อนวันฉลองนักบุญ เรียกว่า ปากเยสอาโวนด์ (pakjesavond) หรือ “ค่ำคืนแห่งห่อของขวัญ” กลางดึก จะมีเสียงเคาะหรือกดกริ่งดังที่ประตู มีเปเปอร์โนเทินกำมือหนึ่งกระทบหน้าต่างดังเปาะแปะ แต่พอเปิดประตูออกไปก็ไม่เห็นใครแล้ว มีเพียงถุงของขวัญวางอยู่ที่ธรณีประตู ในเบลเยียมและในพื้นที่ส่วนใหญ่ทางใต้ของเนเธอร์แลนด์ ของขวัญมักมาถึงในเช้าวันที่ 6 ธันวาคม ซึ่งเป็นวันนักบุญนิโคลัส เหมือนกับที่แคว้นลอแรนในฝรั่งเศส

ในหมู่ผู้ใหญ่และเด็กโต ค่ำคืนนี้มักกลายเป็นเกม ทอยลูกเต๋าหรือใช้กติกาอื่นเพื่อตัดสินว่าใครจะได้หยิบ ส่งต่อ หรือแกะห่อของขวัญ หรือใครต้องรับคำท้า สำหรับเด็กเล็ก คำถามว่าใครเป็นคนเคาะประตูอาจค้างคาใจอยู่หลายปี ส่วนคำถามว่าจะบอกความจริงกับลูกเมื่อไรและอย่างไร ซึ่งใช้ได้กับซินเทอร์คลาสเช่นกัน มีอยู่ในคู่มือสำหรับพ่อแม่ของเรา

กลอน เซอร์ไพรส์ และตัวอักษรช็อกโกแลต: ธรรมเนียมวันนักบุญนิโคลัส

ของขวัญจากซินเทอร์คลาสจะไม่ให้กันเปล่า ๆ แต่ต้องมี กลอน ที่เรียกว่า *Sinterklaasgedicht* แนบมาด้วย ผู้รับต้องอ่านออกเสียงต่อหน้าทุกคน กลอนนี้เขียนในมุมมองของซินเทอร์คลาสหรือพีต ผู้ซึ่งว่ากันว่ารู้ความลับเล็ก ๆ ของทุกคน เล่าเรื่องขำ ๆ ที่แอบแซวผู้รับเล็กน้อยด้วยสัมผัสง่าย ๆ ตัวของขวัญเองก็มักซ่อนอยู่ใน เซอร์ไพรส์ (surprise) ซึ่งเป็นสิ่งประดิษฐ์ทำมือที่ต้องรื้อออกเป็นชิ้น ๆ จึงจะเจอสิ่งที่อยู่ข้างใน

ขนมก็มีตัวอักษรของมันเอง ตัวอักษรช็อกโกแลต หรือ *chocoladeletter* ทำเป็นรูปตัว S สำหรับซินเทอร์คลาส ตัว P สำหรับพีต หรืออักษรตัวแรกของชื่อเด็ก ขนมปังกรอบเล็ก ๆ สองชนิดที่คนต่างชาติมักสับสนกันคือ เปเปอร์โนเทิน (pepernoten) ขนมปังขิงชิ้นเล็กที่ค่อนข้างแข็ง และ ครุยด์โนเทิน (kruidnoten) บิสกิตกลมเล็กกรอบรสคล้ายสเปคูลูส สมัยก่อนคนจะโยนขนมเหล่านี้ให้เด็ก ๆ แบบหว่าน แต่หลังจากโยนกันแรงเกินไปหลายครั้ง ปัจจุบันจึงนิยมแจกด้วยมือมากกว่า

ในค่ำวันที่ 5 ขนมหวานเหล่านี้จะถูกส่งต่อจากมือสู่มือระหว่างห่อของขวัญ ขณะที่ทุกคนอ่านกลอนทีละบท หากอยากทำบิสกิตเครื่องเทศกับเด็ก ๆ ดูสูตรอาหารของเรา และหากอยากรู้จักผู้มาเยือนอีกคนที่เติมของลงในถุงเท้า คือเบฟานาแห่งอิตาลี อ่านบทความเรื่องผู้นำของขวัญของเรา

ซวาร์เตพีต ผู้ติดตามของซินเทอร์คลาส คือใคร?

ซินเทอร์คลาสเดินทางพร้อมผู้ช่วยที่เรียกว่า พีต (Piet) หรือ พีเทิน (Pieten) ในแบบดั้งเดิม ซึ่งส่วนใหญ่แสดงโดยนักแสดงผิวขาว พวกเขาทาหน้าเป็นสีดำ สวมวิกผมหยิก ทาปากแดง และใส่ต่างหู นี่คือ ซวาร์เตพีต (Zwarte Piet) หรือ “พีตดำ” พวกเขาช่วยงานนักบุญ โปรยเปเปอร์โนเทิน และทำให้เด็ก ๆ หัวเราะ ที่แคว้นลอแรน ผู้ติดตามของนักบุญนิโคลัสคือแปร์ฟูเอตาร์ ซึ่งแนะนำไว้ในบทความเรื่องผู้นำของขวัญของเรา

ตัวละครนี้ปรากฏในสิ่งพิมพ์ครั้งแรกผ่านหนังสือของยัน สเคงค์มัน ซึ่งวาดคนรับใช้ของนักบุญเป็นเด็กรับใช้ผิวดำ แต่งกายแบบชาวมัวร์ สถานีวิทยุสาธารณะของอเมริกา NPR ระบุว่าตัวละครนี้มีบทบาทมากขึ้นในทศวรรษ 1850 ซึ่งเป็นช่วงที่การแสดง *มินสเตรล* (minstrel) ที่นักแสดงผิวขาวแต่งหน้าดำได้รับความนิยมในสหรัฐอเมริกา และเนเธอร์แลนด์เพิ่งยกเลิกระบบทาสในอาณานิคมของตนในปี 1863 แหล่งข้อมูลเดียวกันระบุว่าเครื่องแต่งกายดั้งเดิมเลียนแบบวิธีที่ครอบครัวมีฐานะในอัมสเตอร์ดัมแต่งตัวให้เด็กผิวดำที่ตกเป็นทาสซึ่งพวกเขาพามาจากอาณานิคม

ฝ่ายที่ปกป้องตัวละครนี้มองต่างออกไปโดยสิ้นเชิง สำหรับพวกเขา พีตตัวดำเพราะปีนลงปล่องไฟจนเปื้อนเขม่า และไม่เกี่ยวอะไรกับสีผิว ยังมีคำอธิบายอื่น ๆ ที่แพร่หลายมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 20 เช่น เรื่องอดีตทาสที่นักบุญปลดปล่อยให้เป็นอิสระ ซึ่งปรากฏในหนังสือพิมพ์ช่วงปี 1947 ถึง 1954 ในปี 2013 ชาวดัตช์ 92% ที่ตอบแบบสำรวจไม่มองว่าตัวละครนี้เหยียดเชื้อชาติ และสำหรับหลายคน เขายังคงเป็นตัวตลกในความทรงจำวัยเด็ก

ทำไมซวาร์เตพีตจึงเป็นประเด็นถกเถียงในเนเธอร์แลนด์?

คำวิจารณ์ไม่ใช่เรื่องใหม่ ตั้งแต่ปี 1987 ละครสั้นตอนหนึ่งของ *Sesamstraat* ซึ่งเป็น *เซซามีสตรีท* ฉบับดัตช์ ได้ตั้งคำถามว่าตัวละครนี้อาจถูกมองว่าเหยียดเชื้อชาติหรือไม่ ข้อถกเถียงกลายเป็นประเด็นระดับชาติในทศวรรษ 2010 ในปี 2011 ศิลปินควินซี การิโอทำให้คนทั้งประเทศหันมาสนใจ ด้วยการประท้วงระหว่างงานต้อนรับนักบุญที่เมืองดอร์เดรคต์ ขบวนการ Kick Out Zwarte Piet ซึ่งมีนักเคลื่อนไหวเจอร์รี อาฟริยีเป็นแกนนำคนหนึ่ง รณรงค์ทุกฤดูกาล ชาวดัตช์ผิวดำจำนวนมากเล่าว่าเคยถูกเรียกว่า “ซวาร์เตพีต” เป็นคำดูถูก

ในเดือนสิงหาคม 2015 คณะกรรมการสหประชาชาติว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติได้เผยแพร่ข้อสังเกตเกี่ยวกับเนเธอร์แลนด์ โดยยอมรับว่าหลายคนชื่นชอบประเพณีนี้ แต่ระบุว่าบางครั้งตัวละครนี้ถูกนำเสนอในลักษณะที่สะท้อนภาพเหมารวมเชิงลบ และผู้สืบเชื้อสายแอฟริกันจำนวนมากรู้สึกว่าเป็นร่องรอยของระบบทาส คณะกรรมการแนะนำให้หา “ความสมดุลที่สมเหตุสมผล เช่น การนำเสนอในรูปแบบที่ต่างออกไป” เอกสารฉบับเดียวกันยังแสดงความกังวลต่อความรุนแรงที่เกิดกับผู้ประท้วงอย่างสันติด้วย

ข้อถกเถียงบางครั้งก็ลามออกไปบนท้องถนน มีทั้งการประท้วงและการประท้วงตอบโต้รอบงานต้อนรับซินเทอร์คลาส ทั้งในปี 2017 ใกล้เมืองด็อกคุม และในปี 2019 ที่กรุงเฮก สำหรับผู้จัดงานจำนวนมาก นี่เป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่ต้องหาเทศกาลในรูปแบบที่ทุกครอบครัวรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งได้

รูตเฟคพีต ทางสายกลาง

ทางออกหนึ่งค่อย ๆ เป็นที่ยอมรับ นั่นคือ รูตเฟคพีต (roetveegpiet) หรือ “พีตเปื้อนเขม่า” ที่ใบหน้ามีแค่รอยดำไม่กี่ทาง เหมือนเพิ่งออกมาจากปล่องไฟ สถานีโทรทัศน์ RTL นำมาใช้ในปี 2016 สถานีโทรทัศน์สาธารณะ NTR ผู้ผลิต *Sinterklaasjournaal* ค่อย ๆ ปรับเปลี่ยนมาตั้งแต่ปี 2014 และในปี 2019 งานต้อนรับระดับประเทศและรายการก็มีแต่รูตเฟคพีเทินเท่านั้น วันที่ 4 มิถุนายน 2020 นายกรัฐมนตรีมาร์ก รึตเตอกล่าวต่อรัฐสภาว่าความคิดเห็นของเขา “เปลี่ยนไปมาก” เขาได้พบคนจำนวนมากที่รู้สึกถูกเลือกปฏิบัติเพราะพีตเป็นคนดำ แต่ก็เห็นว่าไม่ใช่หน้าที่ของรัฐที่จะบังคับให้เปลี่ยน เขาพูดถึงวัฒนธรรมประชานิยมที่วิวัฒน์ไปตามกาลเวลาภายใต้แรงกดดันของการถกเถียง

ความคิดเห็นของผู้คนเปลี่ยนไป แต่ไม่ได้เป็นเอกฉันท์ ตามข้อมูลของสถาบัน Ipsos I&O ชาวดัตช์ 65% ต้องการเก็บซวาร์เตพีตที่ดำทั้งตัวไว้ในปี 2016 ลดลงเหลือ 33% ในปี 2022 และ 38% ในเดือนพฤศจิกายน 2024 ขณะที่ราว 35% อยากให้ตัวละครนี้หายไปและใช้พีเทินแบบอื่นแทน ตามข้อมูลของ NPR ในปี 2019 คณะกรรมการของหลายเมืองเลิกใช้ซวาร์เตพีตในขบวนแห่ ขณะที่เทศบาลเล็ก ๆ ราวสิบกว่าแห่งยืนยันจะใช้ต่อ นอกเนเธอร์แลนด์ ซูรินามได้เปลี่ยนเทศกาลวันที่ 5 ธันวาคมเป็นวันเด็กตั้งแต่ปี 2013 และอารูบาสั่งห้ามตัวละครนี้ในปี 2020

ชาวดัตช์ฉลองคริสต์มาสกันอย่างไรหลังซินเทอร์คลาส?

คริสต์มาส หรือ *Kerstmis* มาถึงสามสัปดาห์หลังปากเยสอาโวนด์ และกินเวลาสองวัน วันที่ 25 ธันวาคมคือ เอียร์สเตอ เคิร์สต์ดัค (Eerste Kerstdag) หรือ “วันคริสต์มาสวันแรก” และวันที่ 26 คือ ทวีเดอ เคิร์สต์ดัค (Tweede Kerstdag) หรือ “วันคริสต์มาสวันที่สอง” ทั้งสองวันเป็นวันหยุดราชการ แม้ร้านค้าหลายแห่งจะกลับมาเปิดในวันที่ 26 ซานตาคลอสแบบอเมริกันก็มีเหมือนกัน เรียกว่า เคิร์สต์มัน (Kerstman) หรือ “ชายแห่งคริสต์มาส” และภาษาดัตช์ก็แยกเขาออกจากซินเทอร์คลาสอย่างชัดเจน การแลกของขวัญในวันคริสต์มาสเริ่มแพร่หลายขึ้น แม้ครอบครัวส่วนใหญ่จะแลกกันไปแล้วตั้งแต่วันที่ 5 ธันวาคม

อาหารที่เป็นเอกลักษณ์ที่สุดคือ คูร์เมทเทิน (gourmetten) ทุกคนปิ้งเนื้อชิ้นเล็ก ๆ ผัก และแพนเค้กจิ๋วเองที่โต๊ะ บนแผ่นความร้อนและกระทะเล็ก ๆ นอกจากนี้ยังมีการตัด เคิร์สต์สตอล (kerststol) ขนมปังผลไม้แห้งที่มีมาร์ซิปันก้อนเล็ก ๆ อยู่ตรงกลางทุกชิ้น ส่วน *kerstkransjes* คือบิสกิตเล็ก ๆ รูปพวงมาลัย ที่ผูกริบบิ้นแขวนไว้บนต้นคริสต์มาส เวลา 13.00 น. ของวันที่ 25 สมเด็จพระราชาธิบดีวิลเลม-อเล็กซานเดอร์มีพระราชดำรัสวันคริสต์มาส ออกอากาศทางช่องโทรทัศน์ทั้งของรัฐและเอกชน

1. 1087พระธาตุของนักบุญนิโคลัสครึ่งหนึ่งถูกนำไปยังเมืองบารี
2. 1655อูเทรคต์ห้ามขายขนมอบวันนักบุญนิโคลัสระหว่างวันที่ 1 ถึง 8 ธันวาคม
3. 1850ยัน สเคงค์มันตีพิมพ์ Sint-Nicolaas en zijn knecht
4. 2001Sinterklaasjournaal ออกอากาศทางโทรทัศน์เป็นครั้งแรก
5. 2015คณะกรรมการสหประชาชาติว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติแสดงความเห็นเรื่องซวาร์เตพีต
6. 2019งานต้อนรับระดับประเทศมีแต่รูตเฟคพีเทิน อเมริโกส่งต่อหน้าที่ให้โอโซสเนล
7. 2020มาร์ก รึตเตอประกาศว่าความคิดเห็นของเขาเรื่องซวาร์เตพีตเปลี่ยนไปแล้ว