ซานตาคลอสเป็นเอลฟ์หรือเปล่า? สืบจากคำหนึ่งคำในปี 1823

ทำไมจึงมีคนบอกว่าซานตาคลอสเป็นเอลฟ์?

ทุกอย่างเริ่มจากกลอนบรรทัดเดียว แต่ส่วนที่เหลือของบทกวีก็ไปในทางเดียวกัน ก่อนที่คำว่า *elf* จะปรากฏ ผู้เล่าเรื่องที่ตื่นขึ้นกลางดึกได้เห็น “a miniature sleigh, and eight tiny reindeer” คือเลื่อนจิ๋วกับกวางเรนเดียร์ตัวน้อยแปดตัว คนขับคือ “a little old driver, so lively and quick” ชายแก่ตัวเล็กที่กระฉับกระเฉงและว่องไว

ภาพที่ตามมาเป็นภาพของตัวละครร่างเล็ก เขา “dressed all in fur, from his head to his foot” สวมขนสัตว์ตั้งแต่หัวจรดเท้า เปื้อนเขม่าและขี้เถ้า และดูเหมือนพ่อค้าเร่ที่กำลังเปิดห่อสินค้า เขามี “a little round belly” พุงกลมเล็ก ๆ มี “droll little mouth” ปากเล็กตลก ๆ โค้งเหมือนคันธนู และคาบกล้องยาสูบไว้ระหว่างฟัน บทกวีใส่คำว่า *little*, *tiny* และ *miniature* ซ้ำแล้วซ้ำอีก ราวกับจะย่อทุกอย่างให้พอดีกับหลังคาบ้าน

แล้วก็ถึงตอนจากไป ผู้มาเยือนแตะนิ้วข้างจมูก พยักหน้า แล้วขึ้นไปทางปล่องไฟ ถ้าเป็นชายชราตัวขนาดปกติ เรื่องนี้คงฟังดูเหลวไหล แต่สำหรับเอลฟ์แล้วแทบเป็นเรื่องธรรมดา ในปี 2014 บทความของมหาวิทยาลัยแคนิเชียสในเมืองบัฟฟาโลสรุปซานตาคลอสในบทกวีไว้ว่าเป็น “a little guy” หรือชายร่างเล็ก ที่ขึ้นลงปล่องไฟได้คล่องแคล่วราวกับภูตผี

คำว่า “elf” ในปี 1823 หมายถึงอะไร?

คำภาษาอังกฤษ *elf* มาจากคำภาษาอังกฤษเก่า *ælf* และมีญาติในภาษาตระกูลเจอร์แมนิกทุกภาษา เช่น *álfr* ในภาษานอร์สเก่า และ *alp* ในภาษาเยอรมันสูงเก่า ซึ่งหมายถึงวิญญาณร้าย นักภาษาศาสตร์โยงคำนี้กับรากศัพท์ที่แปลว่า “ขาว” แบบเดียวกับคำละติน *albus* เอลฟ์ในยุคแรกจึงอาจหมายถึง “ผู้ขาวผ่อง” หรือ “ผู้ส่องแสง” ร่องรอยของคำนี้ยังพบได้ในชื่ออย่าง Alfred ซึ่งแปลตรงตัวว่า “คำปรึกษาของเอลฟ์”

เอลฟ์ยุคแรกเหล่านี้ไม่ได้ตัวเล็ก ในปี 1590 เอ็ดมันด์ สเปนเซอร์ ยังเขียนถึงพวกเขาในงาน *The Faerie Queene* ว่าเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเท่ามนุษย์ จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นในยุคเดียวกันนั้นเองบนเวทีละคร ราวปี 1595 เชกสเปียร์นำเอลฟ์ตัวจิ๋วที่ล่องลอยได้ขึ้นแสดงใน *ความฝันในคืนกลางฤดูร้อน* เขากับกวีไมเคิล เดรย์ตัน ทำให้ความคิดที่ว่าเอลฟ์เป็นสิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วพอใส่กระเป๋าได้เหมือนนางฟ้า ฝังแน่นอยู่นานถึงสองศตวรรษ

ความหมายนี้เองที่ผู้แต่งบทกวีปี 1823 มีอยู่ในใจ คือสิ่งมีชีวิตตัวเล็ก ว่องไว ขี้เล่นนิด ๆ ที่มาจากอีกโลกหนึ่ง สิบเอ็ดปีก่อนหน้านั้น ในปี 1812 พี่น้องกริมม์ตีพิมพ์นิทานเรื่อง *เอลฟ์กับช่างทำรองเท้า* ซึ่งชายตัวจิ๋วสองคน ที่ต้นฉบับภาษาเยอรมันเรียกว่า *Wichtelmänner* แอบมาทำรองเท้าให้ช่างทำรองเท้ายากจนจนเสร็จทุกคืน เมื่อสองสามีภรรยาเย็บเสื้อผ้าให้เป็นการขอบคุณ พวกเขาก็เต้นรำจากไปและไม่กลับมาอีกเลย เอลฟ์ที่ทำงานตอนกลางคืนเพื่อให้คนอื่นมีความสุขโดยไม่ยอมปรากฏตัว เป็นภาพที่ผู้แต่งบทกวีคริสต์มาสน่าจะชอบใจ

แล้วคำภาษาฝรั่งเศส “lutin” ล่ะ?

คำนี้มาจากที่ไกลกว่ามาก ตามพจนานุกรม Trésor de la langue française คำว่า *lutin* สืบมาจากคำละติน *Neptunus* ชื่อเทพแห่งทะเล ซึ่งกลายเป็นปีศาจนอกศาสนาในช่วงปลายยุคโบราณ เครเตียง เดอ ทรัว เขียนว่า *netun* ราวปี 1176 ส่วนวาซเขียนว่า *luitun* คำนี้น่าจะถูกดึงให้ใกล้กับคำว่า *nuit* ที่แปลว่ากลางคืน เพราะวิญญาณเหล่านี้ออกมาตอนกลางคืน แล้วก็ใกล้กับ *luitier* ที่แปลว่าต่อสู้ ดูว์ แบแล เขียนว่า *lutin* ในปี 1558 และตั้งแต่ปี 1680 คำนี้ก็ใช้เรียกเด็กที่ซุกซนและว่องไวด้วย การแปล *jolly old elf* เป็นภาษาฝรั่งเศสว่า “joyeux vieux lutin” จึงตรงความหมายพอดี

ซานตาคลอสตัวเล็กมาตั้งแต่ก่อนปี 1823 แล้วหรือเปล่า?

สองปีก่อนบทกวี คือในปี 1821 วิลเลียม บี. กิลลีย์ ช่างพิมพ์ชาวนิวยอร์ก ตีพิมพ์หนังสือเล่มเล็กขนาดพกพาชื่อ *The Children’s Friend* เป็นของขวัญปีใหม่สำหรับเด็ก “อายุห้าถึงสิบสองปี” ข้างในมีบทกวี *Old Santeclaus with Much Delight* ที่ไม่ระบุชื่อผู้แต่ง พร้อมภาพพิมพ์สีแปดภาพ นี่คือภาพซานตาคลอสชุดแรกที่ได้รับการตีพิมพ์ และเป็นการใช้เทคนิคภาพพิมพ์หินครั้งแรกในสหรัฐอเมริกา

ซานเทคลอสคนนี้มาถึงในคืนก่อนวันคริสต์มาส ไม่ใช่วันที่ 6 ธันวาคมซึ่งเป็นวันนักบุญนิโคลัสอีกต่อไป เขาขับกวางเรนเดียร์หนึ่งตัวข้ามหลังคาบ้านและทุ่งหิมะ และสวมชุดสีแดงแล้ว แต่เขายังมีด้านที่เข้มงวดกว่าอยู่ คือจะทิ้งไม้เรียวต้นเบิร์ชสีดำยาว ๆ ไว้ให้เด็กที่ไม่เชื่อฟัง หนังสือเล่มนี้ไม่ได้บอกขนาดตัวของเขา แต่ภาพพิมพ์แสดงให้เห็นว่าเขาอยู่บนหลังคา ตัวขนาดพอ ๆ กับปล่องไฟ

ก่อนหน้านั้นอีก ในปี 1809 วอชิงตัน เออร์วิง ได้ทำให้นักบุญนิโคลัสกลายเป็นตัวละครของนิวยอร์กในหนังสือ *ประวัติศาสตร์นิวยอร์ก* ของเขา มหาวิทยาลัยแคนิเชียสชี้ว่านิโคลัสของเออร์วิงยังไม่ใช่เอลฟ์แก่ผู้ร่าเริงอย่างที่เรารู้จัก อ่านเรื่องราวทั้งหมดของการเปลี่ยนจากบิชอปมาเป็นตัวละครชาวนิวยอร์กได้ใน เรื่องจริงของซานตาคลอส

ซานตาคลอสตัวโตขึ้นได้อย่างไร?

ผู้รับผิดชอบหลักคือโทมัส แนสต์ เขาย้ายมาสหรัฐอเมริกาตอนอายุราวหกขวบในปี 1846 และวาดภาพให้นิตยสาร *Harper’s Weekly* ในช่วงสงครามกลางเมืองอเมริกา วันที่ 3 มกราคม 1863 ซานตาคลอสคนแรกของเขาปรากฏบนปกนิตยสาร กำลังแจกของขวัญในค่ายทหารฝ่ายสหภาพ สวมเสื้อแจ็กเก็ตลายดาวและกางเกงลายทาง ระหว่างปี 1863 ถึง 1886 แนสต์ตีพิมพ์ภาพคริสต์มาสในนิตยสารนี้ 33 ภาพ

ภาพแล้วภาพเล่า เขาค่อย ๆ กำหนดรูปลักษณ์ของตัวละคร มหาวิทยาลัยแคนิเชียสระบุว่าแนสต์เปลี่ยนซานตาคลอสจาก “เอลฟ์แก่ผู้ร่าเริง” ตัวเล็กของมัวร์ ให้กลายเป็นยักษ์ใจดีเคราขาว และวาดเขาให้ตัวใหญ่กว่าคนจริง เพราะนั่นคือภาพที่เราอยากเห็น ในปี 1866 เขาวาดซานตาคลอสอยู่ในโรงงาน กำลังทำม้าโยกและเย็บชุดตุ๊กตา โดยมีสมุดบันทึกความประพฤติของเด็ก ๆ วางอยู่ใกล้มือ

1. 1821*The Children’s Friend*: ภาพพิมพ์ชุดแรกของซานเทคลอส บนหลังคา กับกวางเรนเดียร์หนึ่งตัว
2. 1823บทกวีจากเมืองทรอยบรรยายว่าเขาเป็น “jolly old elf” ที่ขับเลื่อนจิ๋ว
3. 1863ซานตาคลอสคนแรกของโทมัส แนสต์ บนปก *Harper’s Weekly*
4. 1866แนสต์วาดเขาอยู่ในโรงงาน ท่ามกลางของเล่น
5. 1881“Merry Old Santa Claus” ภาพเหมือนที่โด่งดังที่สุดของแนสต์

พิพิธภัณฑ์ศิลปะเดลาแวร์ ซึ่งเก็บรักษาผลงานชุดหนึ่งของแนสต์ ยกให้เขาเป็นผู้ที่กล่าวถึงซานตาคลอสว่าอาศัยอยู่ที่ขั้วโลกเหนือและมีโรงงานเป็นคนแรก ๆ ชายผู้บริหารโรงงานของเล่นระดับโลกคงนั่งในเลื่อนจิ๋วไม่พอ เอลฟ์ของปี 1823 จึงค่อย ๆ จางหายไปจากภาพวาด ดังที่เล่าไว้ในบทความ ซานตาคลอสอายุเท่าไร

นิสเซและทอมเท: ญาติชาวนอร์ดิกของซานตาคลอส

ในสแกนดิเนเวีย ความเป็นญาติระหว่างซานตาคลอสกับสิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วชัดเจนยิ่งกว่านั้น *นิสเซ* ของเดนมาร์กและนอร์เวย์ *ทอมเท* ของสวีเดน และ *ทอนตู* ของฟินแลนด์ เป็นภูตประจำบ้านในนิทานพื้นบ้าน พวกเขาอาศัยอยู่ใต้พื้นบ้านไร่ คอกสัตว์ หรือยุ้งฉาง คอยดูแลสัตว์เลี้ยงและช่วยทำงาน ถ้าเจ้าของบ้านปฏิบัติต่อพวกเขาอย่างเหมาะสม แต่ถ้าโกรธเคืองก็จะเล่นตลกแกล้ง

ขนาดตัวของพวกเขาแตกต่างกันไปตามเรื่องเล่า ธรรมเนียมหนึ่งของสวีเดนบอกว่าสูงหนึ่งเอลล์ หรือราว 60 เซนติเมตร ส่วนแหล่งข้อมูลของชาวสวีเดนในอเมริกาบอกว่า 60 ถึง 90 เซนติเมตร มักบรรยายว่าพวกเขาสวมหมวกสีแดงและเสื้อผ้าขนสัตว์สีเทา นิสเซของเดนมาร์กแบบดั้งเดิมไม่มีหนวดเคราเหมือนเด็ก หนวดเครามาทีหลัง ในคืนคริสต์มาส ผู้คนจะวางข้าวต้มไว้ให้หนึ่งชาม ใส่เนย น้ำผึ้ง หรือในนอร์เวย์คือ *rømmegrøt* ข้าวต้มใส่ครีม

ในศตวรรษที่ 19 ผู้พิทักษ์บ้านไร่เหล่านี้กลายเป็นผู้นำของขวัญมาให้ ตั้งแต่ทศวรรษ 1840 ศิลปินชาวเดนมาร์กวาดภาพนิสเซนำของขวัญคริสต์มาสมาให้ ในสวีเดน เจนนี นีสเตริม วาดภาพประกอบให้วิกตอร์ รืดแบร์ย ในเรื่อง *การผจญภัยของวิกตัวน้อยในคืนก่อนวันคริสต์มาส* ในปี 1875 และบทกวี *Tomten* ในปี 1881 พิพิธภัณฑ์แห่งชาติสตอกโฮล์มถือว่าเธอเป็นศิลปินชาวสวีเดนคนแรกที่ทำให้ซานตาคลอสแบบดั้งเดิมมีบุคลิกเฉพาะตัว *ยูลทอมเท* หรือทอมเทแห่งคริสต์มาสจึงถือกำเนิดขึ้น

ชื่อเองก็เล่าถึงการพบกันครั้งนี้ สมมติฐานหนึ่งบอกว่า *nisse* มาจาก Niels ชื่อนิโคลัสในภาษาเดนมาร์ก ซึ่งจะทำให้นิสเซเป็นญาติตัวน้อยของนักบุญนิโคลัส ส่วนคำว่า *tomte* มาจาก *tomt* ซึ่งหมายถึงที่ดินที่ใช้ปลูกบ้าน อยากรู้ว่าแต่ละประเทศในดินแดนเหนือเรียกซานตาคลอสว่าอะไร อ่านได้ใน ชื่อของซานตาคลอสทั่วโลก

เอลฟ์ในโรงงานมาจากไหน?

ถ้าซานตาคลอสตัวโตขึ้น แล้วใครรับบทเอลฟ์แทน? คำตอบคือทั้งทีม เรามักอ่านเจอว่าลุยซา เมย์ อัลคอตต์ ผู้ที่ต่อมาเขียน *สี่ดรุณี* เป็นคนแรกที่พูดถึงเอลฟ์คริสต์มาส ในหนังสือรวมเรื่องชื่อ *Christmas Elves* ที่เขียนราวปี 1855 แต่ Library of America เตือนให้ระวัง เพราะตอนนั้นอัลคอตต์อายุยี่สิบสามปี หนังสือเล่มนั้นไม่เคยได้รับการตีพิมพ์ และต้นฉบับก็สูญหายหรือถูกทำลายไปแล้ว ไม่มีใครรู้ว่าเอลฟ์ของเธอหน้าตาเป็นอย่างไร

ภาพแรกที่เผยแพร่อย่างกว้างขวางมีหลักฐานชัดเจนกว่า ในปี 1873 ปกฉบับคริสต์มาสของ *Godey’s Lady’s Book* นิตยสารผู้หญิงจากเมืองฟิลาเดลเฟีย แสดงภาพซานตาคลอสท่ามกลางของเล่นและเอลฟ์ พร้อมคำบรรยายว่า “นี่คือภาพของการเตรียมการเพื่อจัดหาของเล่นให้เด็ก ๆ ในวันคริสต์มาส” ในปี 1876 ออสติน ทอมป์สัน ตีพิมพ์ *The House of Santa Claus* การแสดงแนวเทพนิยายสำหรับโรงเรียนวันอาทิตย์ ซึ่งนำแนวคิดนี้ไปใช้

• 1932: วอลต์ ดิสนีย์ ออกภาพยนตร์สั้นเรื่อง *Santa’s Workshop* ซึ่งซานตาคลอสกับเอลฟ์ช่วยกันเตรียมการเดินทาง
• 1964: *Rudolph the Red-Nosed Reindeer* แอนิเมชันแบบสต็อปโมชัน ให้เอลฟ์มีบทบาทสำคัญ
• 1985: *Santa Claus: The Movie* นำเสนอเอลฟ์เป็นกลุ่มช่างฝีมือที่ทำของเล่นด้วยมือ
• 1994: *The Santa Clause* ให้เด็กและวัยรุ่นรับบทเป็นเอลฟ์

นับจากนั้น การแบ่งบทบาทก็ลงตัว คือซานตาคลอสตัวขนาดเท่ามนุษย์ รายล้อมด้วยเอลฟ์ที่คอยประดิษฐ์ ห่อของ และดูแลกวางเรนเดียร์ เอลฟ์ ของเรามีหน้าของตัวเอง และงานของพวกเขาเล่าไว้อย่างละเอียดในบทความ เอลฟ์ของซานตาคลอสคือใคร

มนุษย์ที่เติบโตมากับสิ่งมีชีวิตวิเศษ

เรื่องเล่าหลายเรื่องตัดสินคำถามนี้ในแบบของตัวเอง คือซานตาคลอสไม่ใช่เอลฟ์ แต่เติบโตมาท่ามกลางพวกเขา เรื่องแรกเขียนโดยแอล. แฟรงก์ บอม ผู้แต่ง *พ่อมดแห่งออซ* ใน *The Life and Adventures of Santa Claus* ที่ตีพิมพ์ในปี 1902 และมีภาพประกอบโดยแมรี คาวลส์ คลาร์ก ทารกคนหนึ่งถูกพบในป่าเบอร์ซีโดยแอก “ผู้พิทักษ์ป่าแห่งโลก” นางไม้เนซิลรับเลี้ยงเขาและตั้งชื่อว่าเนคลอส ซึ่งคลอสเป็นชื่อย่อ

บอมย้ำประเด็นหนึ่ง คือคลอสเป็นมนุษย์ที่ต้องตาย เขาเติบโตขึ้นทีละวันท่ามกลางเหล่าผู้เป็นอมตะ เนื้อเรื่องยังระบุด้วยว่าเขา “ไม่เคยเป็นคนตัวสูงนัก” ริลส์ผู้พิทักษ์ดอกไม้มอบสีให้เขาไว้ระบายของเล่น นุกส์ผู้พิทักษ์สัตว์ยอมให้กวางสองตัวชื่อกลอสซีกับฟลอสซีลากเลื่อนของเขาในที่สุด แต่เฉพาะคืนก่อนวันคริสต์มาสเท่านั้น เมื่อเขาแก่ตัวลง แอกเสนอให้เหล่าผู้เป็นอมตะมอบเสื้อคลุมแห่งความเป็นอมตะให้เขา ผลการลงคะแนนเห็นชอบ และเสื้อคลุมนั้นก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของตัวเขานับแต่นั้น

รูปแบบนี้กลับมาอีกครั้งทางโทรทัศน์ในปี 1970 ใน *Santa Claus Is Comin’ to Town* ของแรนคิน/แบส ทารกคริสได้รับการเลี้ยงดูจากครอบครัวคริงเกิล ครอบครัวเอลฟ์ช่างทำของเล่น ในปี 2003 ภาพยนตร์ *Elf* ของจอน แฟฟโร พลิกสถานการณ์กลับด้าน ทารกจากสถานเด็กกำพร้าแอบเข้าไปในถุงของซานตาคลอส มาถึงขั้วโลกเหนือ และเติบโตท่ามกลางเหล่าเอลฟ์ โดยมีพ่อเอลฟ์ซึ่งรับบทโดยบ็อบ นิวฮาร์ต รับเลี้ยง บัดดี้ซึ่งรับบทโดยวิล เฟอร์เรลล์ เชื่อว่าตัวเองเป็นเอลฟ์จนโตเป็นผู้ใหญ่ การถ่ายทำเลือกใช้เทคนิคมุมกล้องหลอกระยะแทนเทคนิคพิเศษดิจิทัล เพื่อให้เขาดูตัวใหญ่มากเมื่ออยู่ข้างพวกเอลฟ์