Boże Narodzenie w Holandii: Sinterklaas, wieczór paczek i spór o Zwarte Pieta

Kiedy Sinterklaas przypływa do Holandii i dlaczego z Hiszpanii?

Sezon zaczyna się w pierwszą sobotę po 11 listopada, dniu świętego Marcina. Tego dnia odbywa się intocht, wjazd Sinterklaasa: schodzi z parowca, dosiada białego konia i paraduje przez miasto. Ogólnokrajowy przyjazd co roku odbywa się w innym porcie i jest transmitowany na żywo w telewizji, a potem każde miasto organizuje własny. Koń nazywał się Amerigo do 2019 roku; przeszedł na emeryturę, a zastąpił go Ozosnel.

Dlaczego z Hiszpanii? Nikt nie wie tego na pewno. Jeden trop prowadzi do jego relikwii, których połowę przeniesiono w 1087 roku z Miry do Bari, na południu Włoch. Najstarsze źródło łączące Sinterklaasa z Hiszpanią jest zresztą amerykańskie: to broszura wydana w Nowym Jorku w 1810 roku przez Johna Pintarda. Dziś, według tradycji opowiadanej dzieciom, święty spędza rok w Madrycie.

Współczesny obraz świętego i jego podróży wiele zawdzięcza jednej książce. W 1850 roku nauczyciel Jan Schenkman wydaje w Amsterdamie *Sint-Nicolaas en zijn knecht*, „Święty Mikołaj i jego sługa”, pierwszą książkę z obrazkami, w której święty gra główną rolę. Schenkman łączy w niej konia, jazdę po dachach i przybycie z Hiszpanii, a jego wiersz otwierający każe świętemu przypłynąć z Hiszpanii parowcem. Jego piosenkę *Zie ginds komt de stoomboot*, „Patrzcie, tam płynie parowiec”, wciąż się śpiewa. Książka, wznawiana aż do XX wieku, ze znanymi wydaniami z 1880, 1905 i 1907 roku, pomogła uczynić dzień świętego Mikołaja świętem dzieci. Od 2001 roku sezon ma też codzienny dziennik telewizyjny, *Sinterklaasjournaal*, który co wieczór aż do 5 grudnia opowiada dzieciom o przygodach świętego.

Co dzieje się w pakjesavond, wieczór 5 grudnia?

Od przybycia świętego dzieci „stawiają but”, *schoen zetten*. Wieczorem kładą go przy kominku albo, w domach bez kominka, w wybranym miejscu, przed snem śpiewają piosenkę o Sinterklaasie i wkładają do środka marchewkę albo jabłko dla konia, często z rysunkiem. Rano w bucie jest słodycz albo mały prezent.

Wielkim wieczorem jest 5 grudnia, przeddzień święta: pakjesavond, „wieczór paczek”. W środku wieczoru ktoś głośno puka albo dzwoni do drzwi, garść pepernoten stuka o okno, a gdy się otwiera, nikogo już nie ma, tylko worek prezentów leży na progu. W Belgii i w dużej części południowej Holandii prezenty przychodzą raczej rano 6 grudnia, w dniu świętego Mikołaja, jak w Lotaryngii.

Wśród dorosłych i starszych dzieci wieczór często zamienia się w grę: kości albo inne zasady decydują, kto bierze, oddaje albo otwiera paczkę, czy kto musi podjąć wyzwanie. U maluchów pytanie, kto zapukał do drzwi, może trwać latami. Pytaniu, kiedy i jak powiedzieć im prawdę, aktualnemu także w przypadku Sinterklaasa, poświęcamy nasz poradnik dla rodziców.

Wierszyki, niespodzianki i czekoladowe litery: obrzędy dnia świętego Mikołaja

Prezentu od Sinterklaasa nie daje się tak po prostu. Towarzyszy mu wierszyk, *Sinterklaasgedicht*, który obdarowany czyta na głos przy wszystkich. Pisany z punktu widzenia Sinterklaasa albo Pieta, którzy rzekomo znają wszystkie małe sekrety każdego, opowiada prostymi rymami zabawne i nieco złośliwe anegdoty o tej osobie. Sam prezent często ukryty jest w surprise, ręcznie zrobionym przedmiocie, który trzeba rozebrać na części, by znaleźć to, co w środku.

Słodycze mają swój alfabet. Czekoladowa litera, *chocoladeletter*, ma kształt S od Sinterklaasa, P od Pieta albo inicjału dziecka. Rozróżnia się dwa małe ciasteczka, które cudzoziemcy mylą: pepernoten, nieco twarde kawałki piernika, i kruidnoten, małe okrągłe, chrupiące ciasteczka o smaku spekulaasów. Dawniej rzucano je dzieciom garściami; po kilku zbyt entuzjastycznych rzutach rozdaje się je teraz raczej do ręki.

Wieczorem 5 grudnia te słodkości wędrują z rąk do rąk między paczkami, a wierszyki czyta się jeden po drugim. Jeśli chcecie upiec z dziećmi korzenne ciasteczka, zajrzyjcie do naszych przepisów, a o innej odwiedzającej, która napełnia skarpety, włoskiej Befanie, przeczytacie w artykule o przynoszących prezenty.

Kim jest Zwarte Piet, towarzysz Sinterklaasa?

Sinterklaas podróżuje z pomocnikami zwanymi Piet albo Pieten. W tradycyjnej wersji, odgrywani najczęściej przez białych aktorów, mają twarze pomalowane na czarno, kręconą perukę, czerwone usta i kolczyki: to Zwarte Piet, „Czarny Piotruś”. Pomagają świętemu, rzucają pepernoten i rozśmieszają dzieci. W Lotaryngii towarzyszem świętego Mikołaja jest Père Fouettard, którego przedstawiamy w artykule o przynoszących prezenty.

Postać trafia do druku wraz z książką Jana Schenkmana, która przedstawia sługę świętego jako młodego pazia o czarnej skórze, ubranego z mauretańska. Amerykańskie radio publiczne NPR zauważa, że zyskuje on na znaczeniu w latach 50. XIX wieku, w czasie gdy w Stanach Zjednoczonych popularne stają się przedstawienia *minstreli*, z białymi aktorami ucharakteryzowanymi na czarno, i że Holandia znosi niewolnictwo w swoich koloniach dopiero w 1863 roku. Według tego samego źródła pierwotny strój naśladował sposób, w jaki zamożne amsterdamskie rodziny ubierały zniewolone czarne dzieci przywiezione z kolonii.

Jego obrońcy widzą w nim coś zupełnie innego. Ich zdaniem Piet jest czarny, bo przechodzi przez kominy i pokrywa się sadzą, i nie ma to nic wspólnego z kolorem skóry. Od XX wieku krążą też inne wyjaśnienia, jak to o dawnym niewolniku wyzwolonym przez świętego, które pojawiło się w prasie w latach 1947-1954. W 2013 roku 92% Holendrów ankietowanych w sondażu nie uważało tej postaci za rasistowską, a dla wielu pozostaje ona psotnikiem ze wspomnień z dzieciństwa.

Dlaczego Zwarte Piet budzi w Holandii spory?

Krytyka nie jest nowa: już w 1987 roku skecz w *Sesamstraat*, holenderskiej wersji *Ulicy Sezamkowej*, zastanawia się, czy postać może być odbierana jako rasistowska. Debata staje się ogólnokrajowa w latach 2010. W 2011 roku artysta Quinsy Gario zwraca uwagę całego kraju, protestując podczas przybycia świętego do Dordrechtu. Ruch Kick Out Zwarte Piet, prowadzony m.in. przez aktywistę Jerry'ego Afriyiego, prowadzi kampanię w każdym sezonie. Wielu czarnoskórych Holendrów opowiada, że nazywano ich „Zwarte Piet” jak obelgą.

W sierpniu 2015 roku Komitet ONZ do spraw Likwidacji Dyskryminacji Rasowej publikuje swoje uwagi na temat Holandii. Przyznaje, że wielu ceni tę tradycję, ale zauważa, że postać bywa przedstawiana w sposób odzwierciedlający negatywne stereotypy i że wiele osób pochodzenia afrykańskiego odbiera ją jako ślad niewolnictwa. Zaleca znalezienie „rozsądnej równowagi, na przykład innego przedstawienia”. Ten sam tekst wyraża zaniepokojenie przemocą wobec pokojowych demonstrantów.

Debata czasem wychodziła na ulice, z manifestacjami i kontrmanifestacjami wokół przyjazdów Sinterklaasa, w 2017 roku w pobliżu Dokkum, a w 2019 roku w Hadze. Dla wielu organizatorów był to kolejny powód, by szukać takiej wersji święta, w której każda rodzina może się odnaleźć.

Roetveegpiet, kompromis

Stopniowo przyjęło się jedno rozwiązanie: roetveegpiet, „Piet ze smugami sadzy”, z twarzą naznaczoną tylko kilkoma czarnymi smugami, jakby właśnie wyszedł z komina. Kanał RTL przyjmuje go w 2016 roku. Telewizja publiczna NTR, która produkuje *Sinterklaasjournaal*, zmienia się stopniowo od 2014 roku; w 2019 roku ogólnokrajowy przyjazd i program pokazują już tylko roetveegpieten. 4 czerwca 2020 roku premier Mark Rutte oświadcza w parlamencie, że jego opinia „bardzo się zmieniła”, że spotkał wiele osób, które czują się dyskryminowane, bo Piet jest czarny, choć uważa, że to nie państwo powinno narzucać zmianę. Mówi o kulturze ludowej, która zmienia się z czasem pod wpływem debaty.

Opinia się zmieniła, choć bez jednomyślności. Według instytutu Ipsos I&O całkowicie czarnego Zwarte Pieta chciało zachować 65% Holendrów w 2016 roku, 33% w 2022 roku i 38% w listopadzie 2024 roku, a około 35% chciało, by zniknął na rzecz innych Pietów. Według NPR w 2019 roku komitety kilku miast zrezygnowały ze Zwarte Pieta w swoich paradach, a kilkanaście małych gmin zapowiedziało coś przeciwnego. Poza Holandią Surinam już w 2013 roku zastąpił święto 5 grudnia dniem dziecka, a Aruba zakazała tej postaci w 2020 roku.

Jak Holendrzy świętują Boże Narodzenie po Sinterklaasie?

Boże Narodzenie, *Kerstmis*, przychodzi trzy tygodnie po pakjesavond i trwa dwa dni. 25 grudnia to Eerste Kerstdag, „pierwszy dzień świąt”, a 26 grudnia Tweede Kerstdag, „drugi dzień świąt”. Oba są dniami wolnymi, choć wiele sklepów otwiera się ponownie 26 grudnia. Istnieje też amerykański Święty Mikołaj: nazywa się Kerstman, „człowiek Bożego Narodzenia”, a język wyraźnie odróżnia go od Sinterklaasa. Wymiana prezentów na Boże Narodzenie się upowszechnia, choć większość rodzin zrobiła to już 5 grudnia.

Najbardziej typowym posiłkiem jest gourmetten: każdy przy stole piecze na płycie grzewczej i w małych patelniach kawałki mięsa, warzywa i mini naleśniki. Kroi się też kerststol, chleb z bakaliami, w którym na środku każdej kromki jest mała wysepka masy migdałowej. *Kerstkransjes*, małe ciasteczka w kształcie wianuszków, wiesza się na choince na wstążce. 25 grudnia o 13:00 król Wilhelm Aleksander wygłasza świąteczne orędzie, nadawane przez kanały publiczne i prywatne.

1. 1087Połowa relikwii świętego Mikołaja zostaje przewieziona do Bari.
2. 1655Utrecht zakazuje mikołajkowych wypieków od 1 do 8 grudnia.
3. 1850Jan Schenkman wydaje Sint-Nicolaas en zijn knecht.
4. 2001Pierwszy Sinterklaasjournaal w telewizji.
5. 2015Komitet ONZ przeciw dyskryminacji rasowej wypowiada się w sprawie Zwarte Pieta.
6. 2019Na ogólnokrajowym przyjeździe tylko roetveegpieten; Amerigo ustępuje miejsca Ozosnelowi.
7. 2020Mark Rutte ogłasza, że zmienił zdanie w sprawie Zwarte Pieta.