Befana, Christkind, Trzej Królowie: kto przynosi świąteczne prezenty na świecie?

Kto przynosi prezenty i w jaki dzień?

Sezon prezentów trwa ponad miesiąc, a każdy kraj ma w nim swój kawałek. Data prawie zawsze zależy od postaci: święty przychodzi w dniu swojego wspomnienia, Dzieciątko Jezus w wigilię Bożego Narodzenia, Trzej Królowie w święto Objawienia Pańskiego. Oto kalendarz, od pierwszego gościa do ostatniego.

1. 5 grudniaSinterklaas w Holandii (pakjesavond); Krampus wychodzi w wigilię świętego Mikołaja w Austrii i Bawarii.
2. 6 grudniaŚwięty Mikołaj w Lotaryngii, we wschodniej Francji i w Belgii, a za nim Père Fouettard.
3. 8 grudniaW Katalonii zaczyna się karmienie Tió de Nadal.
4. 12 grudniaNa Islandii do miasta przybywa pierwszy z trzynastu Jólasveinar, Stekkjastaur.
5. 24 grudniaChristkind w południowych Niemczech i Austrii, Olentzero w Kraju Basków, Tió w Katalonii.
6. 25 grudniaPère Noël, Santa Claus, Father Christmas w świecie anglojęzycznym i we Francji.
7. 1 styczniaDziadek Mróz w Rosji na Nowy Rok, Άγιος Βασίλης w Grecji.
8. 6 styczniaBefana we Włoszech, Trzej Królowie w Hiszpanii, Meksyku i dużej części Ameryki Łacińskiej.

Ci goście czasem spierali się o miejsce. We Francji najsłynniejszy epizod pochodzi z 23 grudnia 1951 roku: na placu przed katedrą Saint-Bénigne w Dijon duchowieństwo pali kukłę Świętego Mikołaja przed 250 dziećmi, tłumacząc, że Boże Narodzenie ma pozostać „rocznicą narodzin Zbawiciela”. Etnolog Claude Lévi-Strauss pisze o tym w następnym roku esej *Le Père Noël supplicié*.

Święty Mikołaj, Père Fouettard, Krampus: kto nagradza, a kto karze?

W Lotaryngii święty Mikołaj jest patronem regionu od 1477 roku. Jego najbardziej znana legenda opowiada, że wskrzesił troje dzieci zabitych przez rzeźnika. 6 grudnia tradycyjnie przynosi pomarańczę i piernik ze swoją podobizną, a dzieci zostawiają mu cukier i marchewkę dla jego osiołka. W Nancy wielka parada świętego Mikołaja łączy plac Carnot z placem Stanisława, a bazylika w Saint-Nicolas-de-Port, kilka kilometrów dalej, przypomina, jak dawny jest jego kult w regionie.

Za nim kroczy Père Fouettard. Nie ma on własnej legendy równie starej jak legenda świętego: według przewodnika Routard to „czysty wymysł, który miał straszyć nieposłuszne dzieci”. W Holandii Sinterklaasowi towarzyszy Zwarte Piet, w niemieckojęzycznej Szwajcarii Samichlaus podróżuje z osiołkiem i towarzyszem zwanym Schmutzli, a w Niemczech spotyka się Knechta Ruprechta.

Najbardziej widowiskowy z tych towarzyszy pochodzi z Austrii i Bawarii. Krampus ma rogi, ciemną sierść i kły, jest pół kozłem, pół demonem i chłoszcze niegrzeczne dzieci brzozowymi rózgami. Jego imię ma pochodzić od niemieckiego *Krampen*, czyli szpon. Wychodzi w wigilię świętego Mikołaja, w *Krampusnacht*. Kościół katolicki zakazał hucznych zabaw urządzanych w jego imię, a w czasie drugiej wojny światowej europejscy faszyści potępiali go jako wymysł socjaldemokratów.

Nic to nie dało. Dziś w Austrii, Niemczech, na Węgrzech, w Słowenii i Czechach grupy mężczyzn przebranych za diabły biegają ulicami i gonią przechodniów. Historyk Peter Jelavich z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa widzi w nim pogańską postać zaszczepioną na Boże Narodzenie. Święto przepłynęło nawet Atlantyk: miasto Ypsilanti w stanie Michigan organizuje coroczny bal Krampusa.

Kim jest Christkind, Dzieciątko Jezus, które przynosi prezenty?

Christkind, „Dzieciątko Chrystus”, przynosi prezenty wieczorem 24 grudnia w dużej części południowych Niemiec, w Austrii i w niemieckojęzycznej Szwajcarii. Mimo imienia rzadko przedstawia się je jako niemowlę: ludowy zwyczaj uczynił z niego postać anielską, o złotych lokach, w białej sukni i ze złotą aureolą, często graną przez młodą dziewczynę.

Jego pochodzenie jest sporne. Pojawiło się w regionach protestanckich jako alternatywa dla świętego Mikołaja, bo reformacja odrzucała kult świętych. Niektórzy uważają za jego twórcę Marcina Lutra, czego Uniwersytet w Hamburgu nie uznaje za udowodnione. Wiadomo natomiast, że od 1531 roku prezenty w rodzinie Lutra kojarzono już ze „świętym Chrystusem”. Na przekór historii regiony katolickie przyjęły Christkinda na początku XIX wieku, zwłaszcza w Bawarii i Nadrenii.

Najsłynniejszy Christkind mieszka w Norymberdze. Od 1969 roku miasto wybiera go co dwa lata: kandydatki muszą mieć w dniu wyborów od 16 do 19 lat. W piątek przed pierwszą niedzielą Adwentu Christkind w koronie, w lokach i w złotej szacie otwiera Christkindlesmarkt z galerii Frauenkirche, recytując prolog napisany w 1948 roku przez Friedricha Brögera. W grudniu ma ponad sto spotkań. Na lata 2025 i 2026 jest nim Nora Falk.

Kim jest Befana, włoska czarownica z 6 stycznia?

We Włoszech noc z 5 na 6 stycznia należy do Befany. Jej imię to ludowe przekształcenie słowa *Epifania*, czyli Objawienie Pańskie. Słownik Treccani opisuje ją jako bardzo brzydką, ale dobroczynną staruszkę, która nocą schodzi przewodem kominowym i napełnia skarpety grzecznych dzieci prezentami i słodyczami. Niegrzecznym dzieciom zostawia kawałki węgla. Dziś ten węgiel to często poczerniały cukier sprzedawany w cukierniach.

Najbardziej rozpowszechniona legenda chrześcijańska stawia ją na drodze Trzech Króli. Mędrcy pytają ją o drogę do Dzieciątka Jezus i zapraszają, by z nimi poszła; ona odmawia, bo jest zbyt zajęta sprzątaniem. Zmienia zdanie, rusza na ich poszukiwanie i nigdy ich nie odnajduje. Od tamtej pory lata na miotle, a wielu mówi, że przed odlotem zamiata podłogę.

Postać jest starsza niż ta historia. Enciclopedia Italiana z 1930 roku łączy Befanę z przedchrześcijańskimi tradycjami magicznymi i opisuje ognie rozpalane w noc Objawienia. W toskańskiej Romanii obwożono jej kukłę na wozie aż na plac wsi, a potem ją palono. Miasteczko Urbania w regionie Marche uchodzi za jej oficjalną siedzibę i co roku między 2 a 6 stycznia organizuje święto, które przyciąga od 30 000 do 50 000 osób.

Dlaczego Hiszpanie i Meksykanie dostają prezenty 6 stycznia?

W świecie hiszpańskojęzycznym głównymi darczyńcami są Reyes Magos, Trzej Królowie. Objawienie Pańskie, 6 stycznia, upamiętnia ich wizytę u Dzieciątka Jezus i to właśnie rano tego dnia dzieci odkrywają prezenty. W Meksyku wiele z nich najpierw pisze list do Królów, niektóre przywiązują go do balonika z helem, a wieczorem w przeddzień często zostawia się but przy drzwiach.

Wieczorem 5 stycznia Królowie paradują ulicami. Kawalkada w Alcoy, niedaleko Alicante, odbywa się od 1885 roku i należy do najstarszych w Hiszpanii. Ma status święta o znaczeniu turystycznym w skali kraju. Królewscy pazie wspinają się po długich drewnianych drabinach, by zostawić prezenty prosto na balkonach i w oknach, a osiołki, *burretes*, niosą skrzynki, do których dzieci wrzucają swoje prośby.

6 stycznia kończy się ciastem w kształcie wieńca. W Hiszpanii w *roscónie* ukryta jest figurka, która często przedstawia jednego z Królów. W Meksyku w *rosca de Reyes* kryje się małe Dzieciątko Jezus: kto je znajdzie, musi zanieść je do kościoła albo przyjąć rodzinę 2 lutego, w święto Ofiarowania Pańskiego. Święto Trzech Króli przedłuża więc Boże Narodzenie o cały miesiąc.

Dziadek Mróz i Śnieguroczka: prezenty na Nowy Rok

W Rosji i w kilku krajach dawnego Związku Radzieckiego prezenty daje się na Nowy Rok. Przynosi je Дед Мороз (Ded Moroz), „Dziadek Mróz”. Władza radziecka najpierw go zwalczała: w 1928 roku ogłoszono go „sojusznikiem popa i kułaka”. W 1935 roku, gdy noworoczne święta znów stają się dozwolone, wraca, a w 1998 roku jego oficjalną siedzibę ustanowiono w Wielkim Ustiugu, w obwodzie wołogodzkim.

Nigdy nie podróżuje sam. Снегурочка (Śnieguroczka), Śnieżna Dziewczyna, w długiej srebrzystoniebieskiej sukni i futrzanej czapce albo kokoszniku w kształcie płatka śniegu, pomaga mu rozdawać paczki. Pochodzi z baśni, którą dramaturg Aleksander Ostrowski przeniósł na scenę w 1873 roku, z muzyką sceniczną Czajkowskiego, a którą potem Rimski-Korsakow przerobił na operę. Od radzieckiego ożywienia Nowego Roku w połowie lat 30. XX wieku przedstawia się ją jako jego wnuczkę.

Grecja też ma swojego noworocznego gościa, Άγιος Βασίλης, świętego Bazylego, biskupa Cezarei w IV wieku, którego wspomnienie przypada 1 stycznia. Tego wieczoru rodziny dzielą się *wasilopitą*, ciastem, do którego przed pieczeniem wkłada się monetę: kto ją znajdzie, będzie miał szczęście przez cały rok.

Tió de Nadal i Olentzero: prezenty z Katalonii i Kraju Basków

W Katalonii prezenty wychodzą z kłody. Tió de Nadal to gruby, często sękaty pień, który kilka dni przed świętami ustawia się w domu. Od 8 grudnia, uroczystości Niepokalanego Poczęcia, dzieci karmią go codziennie, dawniej chlebem, kukurydzą, chleborodem albo trocinami, i przykrywają małym kocykiem, żeby nie zmarzł. W wieczór Bożego Narodzenia okładają go kijami, śpiewając wyliczankę, a potem podnoszą kocyk: Tió „zrobił” słodycze i prezenty. Jeśli dzieci nie były grzeczne, może zostawić tylko węgiel.

Pierwotnie Tió był kłodą, którą palono w palenisku w noc Bożego Narodzenia, w Katalonii i na Majorce. W miastach zwyczaj nieco osłabł, ale wciąż żyje i odradza się w wielu gminach, a miasto Barcelona nadal wymienia go wśród swoich świątecznych tradycji.

W Kraju Basków gość z 24 grudnia nazywa się Olentzero. To węglarz: według legendy pracował w górach, gdy dowiedział się o narodzinach Chrystusa, i zszedł, by ogłosić tę nowinę. On także był początkowo bożonarodzeniową kłodą, której popiół rozsypywano przed domem, by go chronić. W XX wieku zaczął przynosić dzieciom prezenty. Wieczorem 24 grudnia chóry przemierzają ulice, śpiewając jego historię, a towarzyszy mu Mari Domingi, postać natury i przesilenia zimowego.

Joulupukki i Jólasveinar: goście z dalekiej Północy

W Finlandii Joulupukki, „bożonarodzeniowy kozioł”, jest spadkobiercą zwyczaju, w którym mężczyzna przebrany za kozła chodził po domach i dostawał resztki świątecznego posiłku. Postać straciła rogi i zyskała białą brodę, ale zachowała imię, a od audycji fińskiego radia z 1927 roku mówi się, że mieszka na Korvatunturi w Laponii. Dalej na południe, w Norwegii, Danii i Szwecji, skrzat z gospodarstwa, *nisse* albo *tomte*, stał się przynoszącym prezenty. Tradycyjnie zostawia mu się miskę kaszy z grudką masła, a w Norwegii ryż na mleku.

Islandia postawiła na liczbę. Jólasveinar, trzynastu świątecznych chłopaków, przychodzi po kolei, każdy jednej nocy, od 12 do 24 grudnia. Ich imiona zdradzają ich nawyki: Stekkjastaur, „gbur z owczarni”, otwiera pochód, potem przychodzą Þvörusleikir, który wylizuje łyżki, Hurðaskellir, który trzaska drzwiami, Skyrgámur, łakomczuch na skyr, Gluggagægir, który podgląda przez okna, a na końcu Kertasníkir, „żebrak o świeczki”, 24 grudnia. Od 11 do 24 grudnia dzieci zostawiają but na parapecie: pojawia się w nim mały prezent albo ziemniak, jeśli coś przeskrobały. Sezon kończy się 6 stycznia świętem Þrettándinn.

Jólasveinar mają niezbyt godną polecenia rodzinę. Trzynastu braci mieszka podobno w górach z matką, Grýlą, groźną ludożerczynią, i jej mężem, Leppalúðim, wielkim niezgułą. Świąteczny kot, ogromny i o błyszczących oczach, krąży po górach w noc Bożego Narodzenia i poluje na tych, którzy nie dostali nowego ubrania. Sami chłopcy są na tyle cywilizowani, że pokazują się w Muzeum Narodowym Islandii w Reykjavíku: w grudniu 2025 roku zaglądali tam po kolei, codziennie od 12 do 24 grudnia, do sali dla dzieci i rodzin.