Prawdziwa historia Świętego Mikołaja: od biskupa Miry do staruszka w czerwieni

Kim naprawdę był święty Mikołaj?

Według tradycji Mikołaj przychodzi na świat około 270 roku w Patarze, miejscowości w Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszego południowego wybrzeża Turcji. Bardzo młodo zostaje biskupem Miry. St. Nicholas Center, które od lat gromadzi źródła o świętym, podaje, że uczestniczył w soborze nicejskim w 325 roku i zmarł w Mirze 6 grudnia 343 roku. Żadna dokładna data urodzenia się nie zachowała.

Jego sława opiera się na opowieściach o hojności. Najsłynniejsza mówi o zrujnowanym człowieku, który nie mógł dać posagu trzem córkom. Trzy razy do domu wpada złoto, a tradycja głosi, że ląduje w pończochach lub butach postawionych przy ogniu. Z tej historii wywodzi się zwyczaj wieszania pończochy albo zostawiania butów przed kominkiem.

Mikołaj staje się opiekunem dzieci, a potem marynarzy. Wiosną 1087 roku żeglarze z Bari zabierają jego kości z Miry do swojego portu na południu Włoch, gdzie spoczywają do dziś. Później paliczek palca trafia do Lotaryngii, do Saint-Nicolas-de-Port, a święty zostaje patronem całego regionu.

Stąd bierze się data 6 grudnia: to dzień jego śmierci, który stał się dniem jego święta. Przez stulecia w Europie właśnie tego ranka dzieci znajdowały słodycze w butach. Przesunięcie na noc 24 grudnia nastąpiło znacznie później i rozegrało się po drugiej stronie Atlantyku.

Jak święty Mikołaj stał się w Nowym Jorku Santa Clausem?

Amerykańskie imię narodziło się w Nowym Jorku, dawnym Nowym Amsterdamie, który w 1664 roku przeszedł w ręce Anglików. Serwis etymologiczny Wordorigins wyjaśnia, że Santa Claus to odmiana niderlandzkiego Sint Klaas, wymawianego w miejscowym dialekcie „Sante”, a Klaas to zdrobnienie od Mikołaja. Najstarsza znana wzmianka drukiem pochodzi z 20 grudnia 1773 roku: „New York Gazette and Weekly Mercury” donosi, że świętowano „St. Nicholas, otherwise called St. A Claus”.

Na początku XIX wieku kilku nowojorskich notabli robi ze świętego Mikołaja symbol miasta. John Pintard zakłada w 1804 roku New-York Historical Society i wybiera go na patrona. Washington Irving, członek towarzystwa, publikuje 6 grudnia 1809 roku swoją „Historię Nowego Jorku”, w której Mikołaj staje się holenderskim mieszczaninem z glinianą fajką, bardzo dalekim od biskupa w mitrze.

1. 1773Pierwsza drukowana wzmianka o „St. A Claus” w nowojorskiej gazecie.
2. 1804John Pintard zakłada New-York Historical Society i wybiera świętego Mikołaja na patrona.
3. 1809Washington Irving wydaje „Historię Nowego Jorku” z Mikołajem palącym fajkę.
4. 1810Pintard zamawia u rytownika Alexandra Andersona pierwszy amerykański wizerunek świętego, z pończochami zawieszonymi przy kominku.
5. 1821Książeczka „The Children’s Friend” pokazuje „Sante Claus” przybywającego z Północy w saniach ciągniętych przez renifera, w wigilię Bożego Narodzenia.

Książeczka z 1821 roku zmienia jedną zasadniczą rzecz: wizyta nie odbywa się już 6 grudnia, lecz w noc poprzedzającą Boże Narodzenie. Po raz pierwszy sanie ciągnie też renifer. Postać ma odtąd imię, datę i środek transportu.

St. Nicholas Center odnotowuje też w tym samym roku publikację nowojorskiego wydawcy Williama B. Gilleya zatytułowaną „Sancte Claus”. Pisownia waha się jeszcze między „Sante” a „Sancte”, ale idea już jest: gość z mroźnej krainy, wyczekiwany przez dzieci, który nagradza grzecznych. Brakuje mu już tylko dokładnego portretu.

Kto dał Świętemu Mikołajowi sanie i osiem reniferów?

23 grudnia 1823 roku „Troy Sentinel”, gazeta ze stanu Nowy Jork kierowana przez Orville’a L. Holleya, publikuje niepodpisany wiersz: „Account of a Visit from St. Nicholas”. Clement Clarke Moore, nowojorski profesor, zostaje wskazany jako jego autor w 1837 roku i przyznaje się do niego, włączając go w 1844 roku do swojego tomu wierszy. Niektórzy badacze przypisują utwór Henry’emu Livingstonowi Jr., ale nic nie dowodzi, że sam Livingston kiedykolwiek go sobie przypisywał.

Wiersz ustala niemal wszystko: noc wigilijną, zejście przez komin, małe sanie, osiem reniferów wołanych po imieniu. W wersji z 1823 roku dwa ostatnie nazywają się Dunder i Blixem, od niderlandzkich słów oznaczających „grzmot” i „błyskawicę”. Później staną się Donderem i Blitzenem.

Gość opisany przez narratora jest mały, odziany w futro „od stóp do głów”, pokryty popiołem i sadzą, z fajką w zębach i okrągłym brzuchem, który trzęsie się, gdy się śmieje. Wiersz nie mówi nic o kolorze jego ubrania. Kończy się formułą, którą miliony dzieci wciąż recytują: „Happy Christmas to all, and to all a good-night”. Inne znajdziecie na naszej stronie z piosenkami świątecznymi.

Sukces przychodzi od razu. Już w 1824 roku, rok po publikacji w Troy, tekst przedrukowują cztery almanachy. Potem wielokrotnie go ilustrowano: T. C. Boyd w 1848 roku, a F. O. C. Darley w 1862 roku. Każde nowe wydanie dodaje szczegół wizualny, który wiersz pozostawiał otwarty.

Jak Thomas Nast narysował współczesnego Świętego Mikołaja?

Thomas Nast przyjeżdża do Nowego Jorku jako mniej więcej sześciolatek, w 1846 roku. Do „Harper’s Weekly” trafia w 1862 roku, w środku wojny secesyjnej. 3 stycznia 1863 roku okładka tygodnika pokazuje jego pierwszego Mikołaja: „Santa Claus in Camp”. Staruszek przybywa saniami do obozu Północy i rozdaje żołnierzom prezenty. Ma na sobie kurtkę w gwiazdy i spodnie w pasy, w barwach flagi.

W tym samym numerze jest druga, bardziej intymna rycina: wigilijny wieczór, w którym kobieta z dzieckiem czeka w domu, naprzeciw męża i ojca, który został na polu bitwy. Pod koniec 1865 roku, po wojnie, Mikołaj wraca z ostrokrzewem na czapce i życzy „Merry Christmas to all”.

Massachusetts Historical Society naliczyło 33 świąteczne ilustracje Nasta dla „Harper’s Weekly” z lat 1863-1886. W 1866 roku pokazuje on Mikołaja w warsztacie, przy przygotowywaniu zabawek. Delaware Art Museum, które przechowuje zbiór prac Nasta, zauważa, że jego ryciny to pierwsze znane odwołania do Mikołaja mieszkającego na Biegunie Północnym. Abraham Lincoln miał go nazwać „naszym najlepszym werbownikiem”.

1 stycznia 1881 roku ukazuje się „Merry Old Santa Claus”: Mikołaj okrągły, brodaty, z fajką w ustach i rękami pełnymi zabawek. Od tego obrazu wyjdą wszyscy kolejni ilustratorzy. Ważny szczegół: „Harper’s Weekly” drukowano w czerni i bieli. Nast utrwalił sylwetkę, a nie kolor stroju, czym zajmujemy się w tekście Dlaczego Święty Mikołaj ubiera się na czerwono?.

A we Francji, skąd się wziął Père Noël?

We Francji święty Mikołaj nigdy nie zniknął. Odwiedza przede wszystkim wschód i północ kraju, Alzację, Lotaryngię i region Nord-Pas-de-Calais, w okolicach 6 grudnia. Mały osiołek niesie kosze ze słodyczami. Za nim kroczy Père Fouettard, dawny rzeźnik z legendy o trojgu dzieciach wskrzeszonych przez świętego. W Saint-Nicolas-de-Port co roku tysiące pielgrzymów idzie w procesji, a w Nancy legenda wyświetlana jest na fasadzie ratusza.

Père Noël, jakiego znamy z magazynów i witryn sklepowych, upowszechnia się głównie po drugiej wojnie światowej. Jego przybycie nie wszystkim się podoba. 23 grudnia 1951 roku na placu przed katedrą Saint-Bénigne w Dijon spalono kukłę Mikołaja wysoką na około trzy metry, na oczach 250 dzieci. Część duchowieństwa zarzuca mu, że „poganizuje” Boże Narodzenie. Już następnego dnia kanonik Kir, mer miasta, sprawia, że na dachach ratusza pojawia się Mikołaj.

Antropolog Claude Lévi-Strauss napisał na kanwie tej sprawy esej „Le Père Noël supplicié” (Umęczony Święty Mikołaj), opublikowany w 1952 roku w „Les Temps modernes”. Łączy w nim szybkie rozpowszechnienie się tej postaci z amerykańskimi wpływami okresu powojennego.

Dziesięć lat później, w 1962 roku, minister poczty Jacques Marette tworzy służbę odpowiadającą na listy dzieci. Pierwszą oficjalną odpowiedź pisze jego siostra, psychoanalityczka Françoise Dolto. Listy są dziś obsługiwane w Libourne, w departamencie Żyronda, i wciąż można napisać do Świętego Mikołaja.

Czy Święty Mikołaj to prawdziwa historia?

Człowiek, od którego zaczęła się ta opowieść, naprawdę istniał. Mikołaj z Miry żył w IV wieku, zasiadał na soborze w Nicei w 325 roku, a jego relikwie od 1087 roku są w Bari. Reszta dochodziła przez stulecia: imię w Nowym Jorku w 1773 roku, noc wigilijna i renifer w 1821 roku, osiem reniferów i komin w 1823 roku, Biegun Północny i warsztat dzięki Nastowi w latach 60. XIX wieku.

Kto stworzył Świętego Mikołaja?

Nikt konkretny. Pintard wybrał świętego, Irving go oswoił, autor wiersza z 1823 roku dał mu renifery, Nast narysował mu twarz. Dwudziestowieczni specjaliści od reklamy, w tym Coca-Cola, przejęli potem obraz, który był już utrwalony. Ten ostatni wątek rozwijamy w tekście Czy Coca-Cola wymyśliła Świętego Mikołaja?.

Czy Święty Mikołaj jest wzorowany na Jezusie?

Nie. Boże Narodzenie świętuje narodziny Jezusa, ale Mikołaj wywodzi się od innej postaci: świętego Mikołaja, biskupa. Jego wizyta po prostu przesunęła się z 6 na 24 grudnia, co pokazuje książeczka z 1821 roku. Żeby śledzić jego trasę wieczorem, zajrzyjcie na stronę Santa Tracker, a jego własną wersję historii znajdziecie w historii Świętego Mikołaja.