Kim był święty Mikołaj? Biskup Miry, jego legendy i droga do Lotaryngii

Co naprawdę wiemy o świętym Mikołaju?

Niewiele, i to pierwsza niespodzianka w tej teczce. Według tradycji Mikołaj urodził się około 270 roku w Patarze, porcie w Licji, na południowym wybrzeżu dzisiejszej Turcji. St. Nicholas Center podaje, że jego rodzice, zamożni chrześcijanie, zmarli podczas epidemii, gdy był jeszcze młody, a on przeznaczył spadek na ubogich i chorych. Został biskupem Miry, pobliskiego miasta, jeszcze jako młody człowiek.

Ta sama tradycja mówi, że był prześladowany za cesarza Dioklecjana, zesłany, a potem uwięziony za wiarę. Po uwolnieniu miał w 325 roku uczestniczyć w soborze nicejskim. Zmarł w Mirze 6 grudnia, według najczęściej przyjmowanej daty w 343 roku, i został pochowany w swoim kościele.

Historycy zachowują ostrożność niemal przy każdym zdaniu. Mikołaj pojawia się na liście biskupów z Nicei dopiero na początku VI wieku, u Teodora Lektora, około 510 lub 515 roku, a ani Atanazy, ani Euzebiusz, którzy przecież pisali o soborze, o nim nie wspominają. Niektórzy historycy wątpią, czy w nim uczestniczył, podczas gdy St. Nicholas Center uważa listę Teodora za najważniejsze autentyczne źródło o uczestnikach. Opowieść, według której miał spoliczkować heretyka Ariusza w trakcie obrad, jest poświadczona dopiero w XIV wieku, ponad tysiąc lat po wydarzeniach.

Same teksty pojawiają się późno. Około 583 roku Eustracjusz z Konstantynopola cytuje dziś zaginiony Żywot świętego Mikołaja. Najstarszy zachowany pełny Żywot to dzieło Michała Archimandryty, napisane na początku IX wieku, między 814 a 842 rokiem, prawie pięćset lat po śmierci biskupa. Dla historyka Jeremy’ego Seala najlepszym dowodem na to, że Mikołaj istniał, pozostaje jego grób, który można było odwiedzać w Mirze.

Jaka jest legenda o trzech córkach i złocie wrzuconym przez okno?

To najstarsza z legend i jedyna obecna już u Michała Archimandryty w IX wieku. Pewien zrujnowany mieszkaniec Miry nie ma za co wyposażyć swoich trzech córek. Bez posagu nie ma ślubu, a nad dziewczętami wisi groźba, że zostaną sprzedane. Pewnej nocy przez otwarte okno wpada sakiewka ze złotem. Potem druga, innej nocy. Za trzecim razem ojciec czuwa i rozpoznaje biskupa, który prosi go o zachowanie tajemnicy.

St. Nicholas Center zauważa, że w zależności od wersji złoto ląduje w pończochach albo butach suszących się przy ogniu. Niektóre wersje mówią o trzech złotych kulach zamiast trzech sakiewek. Te trzy kule stały się jednym z atrybutów świętego na obrazach i witrażach, czasem malowanymi jak pomarańcze, co po części wyjaśnia pomarańcze wkładane dzieciom do butów. Uczyniły też Mikołaja patronem lombardników i panien na wydaniu.

Historycy spierają się o tę opowieść. Adam C. English broni tezy, że ma ona prawdziwe podłoże. Jona Lendering zauważa, że bardzo przypomina historie, które Filostrat opowiada o Apolloniuszu z Tiany, mędrcu z I wieku, i uważa, że mogła przejść z jednej postaci na drugą. Pewne jest, że przetrwała wieki: pończocha zawieszona przy kominku pochodzi wprost od niej, jak opowiadamy w artykule o historii świątecznych skarpet.

Skąd się wzięła historia trzech małych dzieci w beczce z solanką?

We Francji tę historię zna każdy, a mimo to jest jedną z najpóźniejszych. Nie ma jej w pierwszych Żywotach świętego; pojawia się pod koniec średniowiecza. Początkowo ofiarami nie są dzieci, lecz trzej młodzi studenci w podróży, zamordowani przez karczmarza. St. Nicholas Center zaznacza, że wersja z trojgiem małych dzieci przyjęła się we Francji.

Piosenka „Ils étaient trois petits enfants”, którą wciąż śpiewają francuscy uczniowie, pochodzi z XVI wieku. Troje dzieci, które poszły zbierać kłosy na polach, prosi pewnego wieczoru rzeźnika o nocleg. Ten zabija je, kroi i wkłada do beczki z solanką, w której przechowuje się mięso. Siedem lat później święty Mikołaj przechodzi tamtędy i prosi o nocleg. Rzeźnik proponuje mu posiłek, ale biskup żąda solonego mięsa, które czeka od siedmiu lat. Rzeźnik ucieka, święty wzywa go do skruchy, wyciąga trzy palce nad beczką, a troje dzieci wstaje.

To właśnie ta legenda czyni Mikołaja opiekunem dzieci. We wschodniej Francji nigdy nie podróżuje sam: Père Fouettard, czarny człowiek z rózgą, straszy niegrzeczne dzieci, podczas gdy święty rozdaje słodycze. Na paradzie w Nancy rzeźnik z piosenki ma nawet własny wóz, tuż przed wozem Fouettarda. W Holandii i Belgii święty podróżuje z innymi towarzyszami, których przedstawiamy w artykule o tych, którzy przynoszą prezenty na całym świecie.

Inne cuda z teczki

• Trzech niewinnych: już u Michała Archimandryty Mikołaj powstrzymuje rękę kata i ratuje trzech niesłusznie skazanych mężczyzn. Dlatego stał się patronem ofiar pomyłek sądowych.
• Burza: wracając z podróży do Ziemi Świętej, uspokaja morze, które zagraża jego statkowi. Żeglarze z całego Morza Śródziemnego obierają go za patrona.
• Bazyli: chłopiec porwany przez piratów z Krety wraca do domu w Mirze, wciąż trzymając w ręku złoty puchar króla, któremu służył.

Dlaczego dzień świętego Mikołaja obchodzimy 6 grudnia?

Bo to dzień jego śmierci. Kościół świętuje swoich świętych w dniu ich śmierci, uważanym za narodziny dla nieba, a nie w dniu urodzin, który w przypadku Mikołaja zresztą nie jest znany. Kościoły posługujące się kalendarzem juliańskim, jak Rosyjski Kościół Prawosławny, obchodzą to święto 19 grudnia według naszego kalendarza. Bari dodaje drugie święto, od 7 do 9 maja, na pamiątkę przybycia relikwii.

Według karty spisu niematerialnego dziedzictwa kulturowego poświęconej świętom w Nancy dzień świętego Mikołaja obchodzi się 6 grudnia w Belgii, Holandii, Niemczech, Luksemburgu, Szwajcarii i we Włoszech, a także w krajach prawosławnych. We Francji zwyczaj jest wciąż silny w Lotaryngii, Alzacji, Franche-Comté i na północy kraju. W Holandii i Belgii święty często przypływa statkiem i przemierza miasta na białym koniu, szukając butów zostawionych przy oknach, drzwiach albo kominkach.

W Lotaryngii rankiem 6 grudnia albo w najbliższy weekend grzeczne dzieci znajdują słodycze, a te, które poprzedniego wieczoru zostawiły kostkę cukru albo marchewkę dla osiołka świętego, wiedzą, dlaczego talerz jest pusty. Przesunięcie tej wizyty na noc 24 grudnia nastąpiło znacznie później, w Nowym Jorku, na początku XIX wieku: o tym jest artykuł prawdziwa historia Świętego Mikołaja.

Jak relikwie świętego Mikołaja trafiły do Bari?

Wiosną 1087 roku żeglarze z Bari przybijają do Miry, wówczas pod panowaniem muzułmańskim, i wywożą większą część szkieletu sprzed nosa greckich strażników. Wygrywają w ten sposób wyścig z Wenecją, która miała chrapkę na ten sam skarb. 9 maja 1087 roku kości docierają do Bari, w Apulii. Dwa lata później, w 1089 roku, papież Urban II konsekruje kryptę nowej bazyliki i składa relikwie pod ołtarzem, gdzie spoczywają do dziś. Budowla zostaje ukończona i konsekrowana w 1197 roku.

Wenecja nie daje za wygraną. Według anonimowej kroniki wenecka flota zawija do Miry w 1100 roku i zabiera fragmenty, które zostawili mieszkańcy Bari. Kościół San Nicolò na Lido twierdzi, że przechowuje ich około pięciuset. 28 grudnia 2009 roku Turcja zwróciła się do Włoch o zwrot kości.

1. 10879 maja relikwie, zabrane z Miry, docierają do Bari.
2. 1089Papież Urban II konsekruje kryptę bazyliki Świętego Mikołaja w Bari.
3. 1100Wenecjanie zabierają na Lido fragmenty, które zostały w Mirze.
4. Lata 50. XX wiekuAnatom Luigi Martino bada kości: mężczyzna zmarły w wieku ponad 70 lat, średniego wzrostu, z silnym zapaleniem stawów.
5. 2017Żebro wyrusza z Bari do Moskwy i Petersburga, od 21 maja do 28 lipca.

Te kości zostały zbadane. W 2004 roku Caroline Wilkinson i Francesco Introna z Uniwersytetu w Manchesterze odtworzyli twarz na podstawie pomiarów czaszki: mężczyzna mierzący około 1,68 m, ze złamanym i zrośniętym nosem. W grudniu 2017 roku w Oksfordzie Tom Higham i Georges Kazan wydatowali metodą radiowęglową fragment miednicy przechowywany w Illinois i pochodzący z Lyonu. Wynik: IV wiek. Badacze przypomnieli, że nauka może udowodnić, że relikwia jest fałszywa, ale nigdy, że jest prawdziwa.

W tym samym roku żebro świętego wyruszyło z Bari do Rosji, gdzie Mikołaj jest jednym z najbardziej czczonych świętych. Według Radia Watykańskiego około dwóch milionów pielgrzymów stało w kolejce, czasem godzinami, w moskiewskim soborze Chrystusa Zbawiciela, a potem w Ławrze Aleksandra Newskiego w Petersburgu, zanim relikwia wróciła do Włoch 28 lipca 2017 roku.

Dlaczego święty Mikołaj jest patronem Lotaryngii?

Wszystko zaczyna się od palca. Według tradycji w 1098 roku lotaryński rycerz Aubert de Varangéville przywozi z Bari paliczek świętego do Port, miasta kupieckiego nad Meurthe, które przyjmie nazwę Saint-Nicolas-de-Port. Łacińska inskrypcja na obecnym relikwiarzu mówi to wprost: „Hic anno salutis 1098 Albertus de Varangisi Villa attulit sacram particulam”. To srebrne ramię z błogosławiącą dłonią, wysokie na 75 centymetrów, wykonała w Lyonie pracownia Berger et Nesme około 1892 roku, by zastąpić relikwiarze ofiarowane niegdyś przez książąt, dziś zaginione.

Procesja z pochodniami narodziła się z innego cudu. Pan de Réchicourt, lotaryński krzyżowiec uwięziony na Wschodzie, miał zostać uwolniony 6 grudnia 1240 roku i odnaleziony przed kościołem, wciąż z kajdanami na nadgarstkach. Od tamtej pory procesja odbywa się co roku, w sobotę najbliższą 6 grudnia. Po nabożeństwie bazylika pogrąża się w ciemności, świece zapalają się jedna po drugiej, a tłum śpiewa „Saint Nicolas des Lorrains”, pieśń mającą ponad czterdzieści zwrotek.

5 stycznia 1477 roku książę Renat II pokonuje Karola Zuchwałego pod murami Nancy. Burgundczyk ginie, Lotaryngia zachowuje niezależność, a Renat II czyni Mikołaja patronem swojego księstwa. Aby podziękować świętemu za zwycięstwo, zastępuje mały kościół w Port ogromną bazyliką w stylu gotyku płomienistego, wznoszoną od 1481 do 1560 roku, z dwiema wieżami o wysokości 85 metrów.

Pięć wieków później budowla wymagała opieki. Restaurowano ją przez około piętnaście lat, w latach 80. i 90. XX wieku, dzięki zapisowi Camille Crouée Friedman, miejscowej rodaczki, która wyjechała do Nowego Jorku i zmarła w 1980 roku. Święty Mikołaj, który przybył z Azji Mniejszej przez Włochy, został więc ocalony w Lotaryngii przez Amerykankę.

Jak obchodzi się dzień świętego Mikołaja w Lotaryngii dzisiaj?

W Nancy to święto jest na tyle ważne, że figuruje w spisie niematerialnego dziedzictwa kulturowego francuskiego Ministerstwa Kultury. Wielka parada istnieje od końca XIX wieku, a pierwszy wóz świętego Mikołaja zbudowano w 1924 roku dzięki miejscowym kupcom. W 2017 roku samą paradę oglądało blisko 100 000 osób, a w ciągu grudnia w całej metropolii odbyło się od 15 do 18 parad.

Korowód przemierza 1,3 kilometra w ściśle określonym porządku. Najpierw jadą wozy gmin, potem trzy postacie z legendy: Père Fouettard na mechanicznym ośle, rzeźnik, który zaczepia tłum ze swojego sklepu z papier-mâché, i troje dzieci w beczce. Pochód zamyka święty Mikołaj na oświetlonym wozie, otoczony grzecznymi maluchami. Na mecie, na placu Stanisława, mer wręcza mu klucze do miasta z balkonu ratusza. W 2017 roku wzdłuż trasy rozdano ponad dwie tony cukierków.

Druga tradycja jest do zjedzenia. Święci Mikołajowie z piernika i czekolady powstają w Nancy od 1840 roku, najpierw w firmie Lefèvre-Lemoine. Od 1902 roku cukiernik Joseph Eidel jako pierwszy rysuje im twarz, z oczami i uśmiechem, oprócz brody, pastorału i mitry. Przepisy, dzięki którym zrobisz je w domu, znajdziesz w naszych świątecznych przepisach.

• W sobotę najbliższą 6 grudnia: procesja z pochodniami w Saint-Nicolas-de-Port.
• W ten sam weekend: wielka parada w Nancy oraz mniejsze parady w Metzu, Épinal, Verdun czy Saint-Dié-des-Vosges.
• Poprzedniego wieczoru: kostka cukru albo marchewka dla osiołka, czasem rysunek lub list dla świętego.
• Rano: słodycze i piernik dla grzecznych dzieci, a dla pozostałych budząca grozę wizyta Père Fouettarda.

Święto powędrowało nawet w drugą stronę. W Luksemburgu, w Wiltz, amerykańscy żołnierze poznali ten zwyczaj po wyzwoleniu kraju we wrześniu 1944 roku. 6 grudnia 1944 roku kapral Richard Brookins, przebrany za świętego Mikołaja, rozdawał na ulicach cukierki i czekoladę z ich racji. Na jeden wieczór amerykański Santa Claus znów stał się świętym Mikołajem.