Skąd się wzięła świąteczna skarpeta? Od buta świętego Mikołaja do pończochy przy kominku

Dlaczego na Boże Narodzenie wiesza się skarpety?

Nie istnieje żaden dokument, który mówiłby: „tego dnia ktoś powiesił pierwszą skarpetę”. Mamy za to legendę o świętym Mikołaju, biskupie Miry w IV wieku. Zrujnowany ojciec nie może dać posagu trzem córkom i zamierza zostawić je na pastwę strasznego losu. Mikołaj, który chce mu pomóc, nie upokarzając go, przychodzi nocą i wrzuca sakiewkę złota przez otwarte okno.

Wersje różnią się w szczególe, który ma dla nas wielkie znaczenie. W jednej złoto po prostu toczy się po podłodze. W innej, przytoczonej przez zoologa Desmonda Morrisa w książce Christmas Watching (1992), wpada do pończochy suszącej się przy ogniu. To ten wariant zrobił karierę: tajemny dar złożony nocą w ubraniu zostawionym przy palenisku.

Niektórzy opowiadający zastępują sakiewki trzema złotymi kulami. Te trzy kule stały się jednym z atrybutów świętego Mikołaja, a także szyldem lombardników, których jest patronem. St. Nicholas Center, które dokumentuje zwyczaje związane ze świętym, zauważa, że często przedstawia się je jako pomarańcze, a nawet jabłka. Wrócimy do tego na dnie skarpety.

Pełną historię biskupa, jego udział w soborze nicejskim w 325 roku i jego relikwie przeniesione do Bari w 1087 roku znajdziesz w artykule Kim był święty Mikołaj?. Tutaj śledzimy tylko przedmiot: najpierw but, potem skarpetę.

Przed skarpetą był but: chodaki z Lotaryngii i holenderskie buty

Przez stulecia w Europie niczego się nie wieszało: stawiało się buty. Robiło się to w wigilię 6 grudnia, dnia świętego Mikołaja, a nie na Boże Narodzenie. Fondation Napoléon, w artykule o pierniku i czekoladzie na świętego Mikołaja, opisuje scenę taką, jaką przeżywano ją w XIX wieku: wieczorem dzieci stawiały chodaki przy kominku, a święty przechodził z osiołkiem obładowanym łakociami.

Zawartość zależała od domu. Ten sam artykuł mówi o zabawkach w butach zamożnych rodzin i o orzechach włoskich, laskowych albo miodowych ciastkach w drewniakach pozostałych. Przytacza też belgijskiego rekruta stacjonującego w Paryżu, który w noc świętego Mikołaja 1809 roku dostaje kosz słodkości przysłany przez rodzinę. W Lotaryngii, której patronem jest święty Mikołaj, święto 6 grudnia nigdy nie zniknęło.

W Holandii zasada jest ta sama, tylko zamiast osiołka jest koń. Według St. Nicholas Center dzieci stawiają but przy oknie, drzwiach albo kaloryferze, z rysunkiem, listą życzeń i marchewką lub sianem dla wierzchowca Sinterklaasa. Czasem także ze spodeczkiem wody. Rano znajdują czekoladowe monety, czekoladową literę z własnym inicjałem, pepernoten i drobne prezenty.

Aż do lat 40. XX wieku holenderskie dzieci znajdowały prezenty w butach rankiem 6 grudnia. Dziś główne święto odbywa się wieczorem 5 grudnia, przy rodzinnym stole. But natomiast stoi przed drzwiami przez kilka kolejnych wieczorów w listopadzie i na początku grudnia.

Francja zachowała but nawet w piosenkach. W „Petit Papa Noël”, napisanej przez Raymonda Vincy'ego do muzyki Henriego Martineta i zaśpiewanej przez Tino Rossiego w 1946 roku, dziecko prosi Mikołaja, by nie zapomniał o jego małym bucie. Płyta jest rekordzistką wśród najlepiej sprzedających się singli we Francji.

Jak skarpeta trafiła do Nowego Jorku?

Przejście od buta do zawieszonej pończochy widać w nowojorskich tekstach z początku XIX wieku. W 1809 roku Washington Irving publikuje Historię Nowego Jorku, satyryczną kronikę holenderskiej kolonii. W pierwszym wydaniu pisze, że za gubernatora Petera Stuyvesanta dzień świętego Mikołaja nigdy nie mijał bez prezentów ani bez „wieszania pończochy w kominie”. W kolejnych poprawionych wydaniach zwyczaj staje się „pobożną ceremonią” pierwszych osadników, a pończochę rano zawsze znajduje się „cudownie napełnioną”.

Irving pisze jako humorysta i nic nie dowodzi, że XVII-wieczni osadnicy naprawdę tak robili. Ale tekst utrwalił obraz. Rok później, 6 grudnia 1810 roku, John Pintard zamawia u rytownika Alexandra Andersona rycinę na pierwszą kolację świętego Mikołaja w New-York Historical Society. St. Nicholas Center opisuje ją jako pierwszy amerykański wizerunek świętego: widać na niej dziecięce łakocie w pończochach zawieszonych przy kominku.

1. 1809Washington Irving wspomina pończochę zawieszoną w kominie na świętego Mikołaja.
2. 1810Rycina Alexandra Andersona pokazuje pończochy pełne łakoci zawieszone przy palenisku.
3. 1821Książeczka The Children’s Friend każe Santeclausowi przechodzić „w każdą Wigilię” obok łóżek i pończoch dzieci.
4. 1823Wiersz „A Visit from St. Nicholas” zaczyna się od pończoch zawieszonych przy kominku „starannie”.

Książeczka z 1821 roku, wydana w Nowym Jorku przez Williama B. Gilleya, ma podwójne znaczenie. Po pierwsze, wizyta nie odbywa się już 6 grudnia, lecz w Wigilię. Po drugie, gość widział w domach „łóżka i pończochy”, co pokazuje, że czytelnik już oczekuje tego przedmiotu. Dla nieposłusznych dzieci ta sama książeczka przewiduje długą czarną brzozową rózgę, zostawioną zamiast zabawek.

Dwa lata później, 23 grudnia 1823 roku, „Troy Sentinel” publikuje bez podpisu wiersz, który w 1837 roku zostanie przypisany Clementowi Clarke'owi Moore'owi i który ten uzna za swój w tomie Poems w 1844 roku. Jego trzeci wers na dobre wprowadza skarpetę: „The stockings were hung by the chimney with care”, czyli pończochy starannie zawieszono przy kominku. Dalej gość bez słowa zabiera się do pracy i napełnia wszystkie pończochy, zanim wróci przez komin. O tym ostatnim geście przeczytasz w artykule Dlaczego Święty Mikołaj wchodzi przez komin?.

Od kiedy wiesza się skarpetę w Anglii i gdzie indziej?

W Wielkiej Brytanii tradycyjna postać nazywa się Father Christmas. Przez długi czas uosabia raczej święto i biesiadę, niż przynosi prezenty. Biblioteka Kongresu, w artykule na blogu Folklife Today napisanym przez Stephena Winicka w 2018 roku, umieszcza przybycie amerykańskiej mitologii, z saniami i latającymi reniferami, w latach 60. XIX wieku.

Obie postacie zlewają się w latach 70. XIX wieku. Ten sam artykuł przytacza Oxford Dictionary of English Folklore: w 1883 roku francuski gość w Anglii pisze, jak o rzeczy powszechnie znanej, że Father Christmas schodzi przez kominy i wkłada zabawki i cukierki do pończoch.

Włochy mają własną skarpetę, która nie ma nic wspólnego z Bożym Narodzeniem. Befana, staruszka na miotle, przychodzi w nocy z 5 na 6 stycznia, w wigilię Trzech Króli, i napełnia łakociami skarpety grzecznych dzieci. Pozostałe dostają węgiel. Przedstawiamy ją wraz z innymi darczyńcami w artykule Kto przynosi świąteczne prezenty na świecie?.

Co wkłada się do świątecznej skarpety?

Anglosasi mają na to słowo: stocking stuffers, a w Wielkiej Brytanii stocking fillers. Oznacza ono drobne prezenty, które mieszczą się w skarpecie, w odróżnieniu od paczek pod choinką. W niektórych rodzinach skarpetę otwiera się najpierw, zaraz po przebudzeniu, zanim wstaną dorośli. W innych stanowi ona sedno dziecięcych świąt.

Dlaczego na dnie skarpety jest pomarańcza?

Pomarańcza odsyła wprost do legendy. St. Nicholas Center wyjaśnia, że złoto podarowane przez Mikołaja często przedstawia się jako złote kule, które z kolei symbolizują pomarańcze albo jabłka. Pomarańcza wsunięta na samo dno skarpety przypomina więc dar świętego.

A węgiel?

Groźba węgla należy do tej samej rodziny co brzozowa rózga z książeczki z 1821 roku. Według tradycji zachodniej dziecko, które przez cały rok źle się zachowywało, dostaje tylko kawałek węgla. W Holandii mówiło się kiedyś o ziemniaku albo woreczku soli. Włoska Befana zostawia węgiel dzieciom, które nie były grzeczne.

• Pomarańcza albo mandarynka, na pamiątkę złota świętego Mikołaja.
• Orzechy włoskie i laskowe, jak w drewniakach z XIX wieku.
• Czekoladowe monety, rodem z holenderskich butów.
• Czekoladowa litera z inicjałem dziecka.
• Mała zabawka, kredka, książeczka kieszonkowa.
• Liścik napisany ręką Świętego Mikołaja.

Ten ostatni punkt to specjalność naszego domu. Dzieci, które napisały do Świętego Mikołaja, wiedzą, że odpowiedź może się kryć na dnie skarpety tak samo jak w skrzynce na listy.

Gdzie powiesić skarpetę, jeśli nie ma kominka?

Na początku dzieci brały po prostu jedną ze swoich codziennych skarpet. Potem pojawiły się skarpety robione specjalnie na święta, większe i ozdobne. Dziś wiele rodzin szyje je samodzielnie i wyszywa na nich imię każdego, żeby Mikołaj nie pomylił adresata.

Kominek nie jest już obowiązkowy. Skarpety wiszą na ramie łóżka, na klamce, na niskiej gałęzi choinki albo na poręczy schodów. Tradycja mówi tylko, że muszą być puste, widoczne i gotowe, zanim dzieci zasną. Książeczka z 1821 roku mówiła już o łóżkach tak samo jak o pończochach.

We Francji ci, którzy wolą but, mają za sobą całą historię: jest on starszy od skarpety o kilka stuleci. Nic nie stoi na przeszkodzie, by robić jedno i drugie: but na świętego Mikołaja 6 grudnia i skarpetę na 24 grudnia. Żeby umilić sobie czekanie między tymi datami, nasz kalendarz adwentowy otwiera jedno okienko dziennie.