Dlaczego Święty Mikołaj schodzi przez komin? Historia niezwykłych drzwi

Dlaczego Święty Mikołaj wchodzi przez komin?

Bo przez stulecia kominek był środkiem domu. Gotowało się przy nim posiłki, grzało się przy nim, opowiadało się przy nim historie. Francuski zachował tego ślad: słownik Trésor de la langue française datuje na około 1135 rok słowo „foier”, oznaczające palenisko kominka, a w 1572 roku odnotowuje u Ronsarda znaczenie „miejsce, gdzie żyje rodzina”. Foyer to zarazem ogień i ci, którzy żyją wokół niego.

Grudzień jeszcze tę rolę wzmacniał. Mediewistka Karin Ueltschi z uniwersytetu w Reims przytacza Maupassanta, który widział w tym miesiącu „czarną dziurę na dnie roku”, kiedy ludzie zaszywają się w domach „przy palenisku”. To tam palono wigilijną kłodę, zwyczaj, który w 1597 roku po raz pierwszy szczegółowo opisał pewien student z Bazylei, a który, jak przypomina badaczka, zakładał, że w domu jest palenisko.

Nocą drzwi były zaryglowane, a okiennice zamknięte. Przewód kominowy pozostawał jedynym otworem na zewnątrz, a przede wszystkim ku niebu. Dla postaci, która podróżuje w powietrzu, to najbardziej logiczne wejście: ląduje na dachu, a droga prowadzi prosto w dół, do miejsca, gdzie rodzina zostawiła buty.

Kto schodził przez komin przed Świętym Mikołajem?

Święty Mikołaj nie wymyślił tej drogi. Magazyn Mental Floss, który zebrał tradycje na ten temat, przytacza francuskiego uczonego z XV wieku, Petrusa Mamorisa, według którego czarownice, skrzaty i podobne im istoty nie wchodziły do domów przez ściany, lecz przez komin. W baśniach renesansu wróżki pojawiają się przez przewód kominowy, a czarownice tamtędy wylatują na miotłach na sabat.

• W Szkocji i Anglii brownie, duch domowy, sprząta, gdy rodzina śpi, i wchodzi tak, jak wychodzi: przez komin.
• W Słowenii skrat, duch, który potrafi zmieniać postać, schodzi przewodem kominowym w ognistej postaci, by przynieść bogactwo rodzinom, które mu się spodobają.
• U Celtów bodach to straszydło, które wślizguje się przez komin, by porywać nieposłuszne dzieci.
• W Grecji kallikantzaroi, złośliwe skrzaty, schodzą przez kominy w ciągu dwunastu dni między Bożym Narodzeniem a Objawieniem Pańskim.
• W Pensylwanii, wśród niemieckich imigrantów, Belsnickel straszy niegrzeczne dzieci; Philadelphia Gazette pisze 19 grudnia 1827 roku, że „wślizguje się przez komin o godzinie wróżek, o północy”.

We Włoszech Befana robi to samo w nocy z 5 na 6 stycznia, napełniając skarpety grzecznych dzieci. Jej historię opowiadamy w artykule o tych, którzy przynoszą prezenty na całym świecie. Święty Mikołaj trafia więc do domu, w którym komin od dawna jest drzwiami dla nocnych gości, dobrych i złych.

Czy święty Mikołaj naprawdę wrzucił złoto przez komin?

Najsłynniejsza legenda o Mikołaju, biskupie Miry urodzonym według tradycji około 270 roku, mówi o zrujnowanym ojcu, który nie może dać posagu swoim trzem córkom. Bez posagu nie mogą wyjść za mąż. Trzy razy, nocą, biskup podrzuca do domu worek złota i się nie pokazuje. Jego życie opisujemy w artykule kim był święty Mikołaj.

Droga złota zmienia się w zależności od wersji, a St. Nicholas Center, który zbiera opowieści o świętym, publikuje obie. W jego dłuższej opowieści pierwszy worek wpada przez otwarte okno i ląduje w pończosze suszącej się przed ogniem. W krótkiej wersji dla dzieci pierwszy worek zostaje na progu, drugi jest wrzucony przez komin, a trzeci wpada przez okno, gdy ojciec czuwa.

Według Mental Floss dawne wersje mówią głównie o oknie, a komin pojawia się później. St. Nicholas Center zaznacza, że niektóre wersje mówią o bucie zamiast pończochy, co tłumaczyłoby europejski zwyczaj zostawiania butów dla świętego.

Dlaczego stawiano buty przed kominkiem?

Na długo przed skarpetami były buty. St. Nicholas Center opisuje dawny zwyczaj wkładania orzechów, jabłek i słodyczy do butów zostawionych przy łóżku, na parapecie albo przed paleniskiem. W XVII wieku zwyczaj ten jest dobrze zakorzeniony w Republice Zjednoczonych Prowincji, co pokazuje słynny obraz.

Rijksmuseum w Amsterdamie przechowuje scenę z tamtego poranka. Na obrazie „Święto świętego Mikołaja”, namalowanym przez Jana Steena w latach 1665-1668, dziewczynka ściska wiaderko pełne słodyczy, a po lewej płacze chłopiec: w swoim bucie znalazł tylko rózgę, wiązkę gałązek. Przy kominku młodzi śpiewają piosenkę o Sinterklaasie.

We Francji był to drewniak albo bucik. Office québécois de la langue française odnotowuje to w swojej karcie o świątecznej pończosze: u Francuzów dzieci stawiały drewniak albo but przy łóżku lub przy kominku. George Sand, urodzona w 1804 roku, opowiada w „Dziejach mojego życia”, wydanych w 1855 roku, że czekała, aż „przez rurę od komina” zejdzie „mały Święty Mikołaj”, a następnego dnia jej pierwsze spojrzenie biegło do buta „na brzegu paleniska”. Znajdowała w nim małe ciastko, pomarańczę albo piękne czerwone jabłko.

Ten szczegół ma znaczenie. We Francji na początku XIX wieku Święty Mikołaj schodzi już przewodem kominowym, kilka lat przed amerykańskim wierszem z 1823 roku. Zawieszona pończocha to z kolei zwyczaj anglosaski, który śledzimy krok po kroku w artykule o historii świątecznych skarpet.

Od kiedy Święty Mikołaj schodzi przez komin?

W Stanach Zjednoczonych ten pomysł kształtuje się w Nowym Jorku w ciągu mniej więcej piętnastu lat. W 1809 roku Washington Irving wydaje swoją „Historię Nowego Jorku”, w której holenderskie rodziny wieszają pończochę „w kominie” w wigilię dnia świętego Mikołaja i rano znajdują ją pełną. W kolejnych poprawionych wydaniach święty nie ogranicza się już do wrzucania prezentów do kominów swoich ulubieńców: raz w roku, pisze Irving, „zjeżdża w dół kominami” potomków patriarchów.

1. 1809Washington Irving opisuje pończochę zawieszoną w kominie w wigilię dnia świętego Mikołaja.
2. 1810Na kolację z okazji dnia świętego Mikołaja w New-York Historical Society John Pintard zamawia u Alexandra Andersona wizerunek świętego ze słodyczami w pończochach zawieszonych przy kominku.
3. 1821Książeczka The Children’s Friend, wydana przez Williama B. Gilleya, każe saniom latać „ponad kominami”; jedna z rycin pokazuje je na dachu.
4. 1823Troy Sentinel publikuje bez podpisu „A Visit from St. Nicholas”, w którym gość schodzi przez komin i wraca tą samą drogą.

Wiersz z 1823 roku zamienia ten pomysł w scenę. Pończochy są „starannie zawieszone przy kominku”, gość zjeżdża „jednym susem”, a jego futrzane ubranie jest „całe przybrudzone popiołem i sadzą”. W milczeniu napełnia pończochy, potem przykłada palec do boku nosa, kiwa głową i wznosi się przewodem kominowym. Tekst, przypisany Clementowi Clarke’owi Moore’owi w 1837 roku i zamieszczony w jego tomie z 1844 roku, szczegółowo omawiamy w artykule o historii wiersza „Noc przed Bożym Narodzeniem”.

Jeden szczegół czyni tę scenę wiarygodną: u Moore’a gość jest „wesołym starym elfem”, z „miniaturowymi saniami” i „ośmioma malutkimi reniferami”. Mała postać bez trudu mieści się w przewodzie. Gdy ilustratorzy, z Thomasem Nastem na czele od 1863 roku, dają mu ludzki wzrost, komin nagle robi się węższy. Felietonista Justin Fox widzi w tym źródło niezbyt prawdopodobnego obrazu postawnego mężczyzny utkniętego w przewodzie kominowym.

Jak Święty Mikołaj wchodzi do domu bez komina?

To pytanie jest niemal tak stare jak sam wiersz. Według magazynu New England Today żeliwne piece upowszechniają się w Stanach Zjednoczonych w latach 30. i 40. XIX wieku: są oszczędniejsze niż otwarte palenisko i potrzebują tylko wąskiej rury, a dzieci zastanawiają się, czy Święty Mikołaj zdoła przecisnąć się przez rurę od pieca.

W 1893 roku artykuł redakcyjny Harper’s Weekly martwi się, że wraz z pojawieniem się szczelnego pieca trzeba by przewidzieć dla świętego „inny sposób wejścia niż komin”. Dziesięć lat później Ralph Bates Silloway wciąż wypatruje swojego w piecu. Dziś problem jest szerszy. Felietonista Bloomberga Justin Fox zauważył w 2020 roku, że tylko 39% nowych domów jednorodzinnych zbudowanych w Stanach Zjednoczonych w 2019 roku miało kominek, najmniej, odkąd Biuro Spisu Ludności zaczęło to śledzić w 1973 roku.

Odpowiedzi rodzin

• Magiczny klucz: Święty Mikołaj otwiera drzwi wejściowe specjalnym kluczem. Serwis Romper opisywał go w 2019 roku jako świąteczną tradycję, którą można przedstawić dzieciom w liście albo w kalendarzu adwentowym.
• Okno: rodzina Justina Foxa co roku w Wigilię zostawiała jedno uchylone.
• Piec albo jego kratki: w 2023 roku sześcioletnia dziewczynka z Vermontu tłumaczyła New England Today, że Święty Mikołaj, skoro jest magiczny, przechodzi przez małe otworki w piecu.
• Drzwi i zapasowy klucz: chłopiec z Maine, którego komin jest zamurowany, zapewniał ten sam magazyn, że Mikołaj korzysta z klucza zapasowego.
• Po prostu magia: wyjaśnienie, które wybiera większość rodziców, pod warunkiem że dzieci śpią.

Wieczorem 24 grudnia Santa Tracker pokazuje jego podróż z dachu na dach, z kominem czy bez. A na inne często powracające pytanie o logistykę odpowiada artykuł jak Święty Mikołaj rozdaje wszystkie prezenty w jedną noc.