„Noc przed Bożym Narodzeniem”: historia wiersza, który utrwalił postać Mikołaja

Jak wiersz trafił do gazety w Troy?

Według opowieści przekazywanej przez rodzinę Moore’ów, powtórzonej przez „Columbia Magazine”, wszystko zaczyna się w Wigilię 1822 roku w dużym domu na Manhattanie zwanym Chelsea House. Clement Clarke Moore, profesor greki i hebrajskiego, czyta na głos wiersz napisany dla swojej szóstki dzieci. Wcale nie zamierza go publikować.

Wśród bliskich rodziny jest Harriet Butler, przyjaciółka z Troy, miasteczka nad rzeką Hudson, na północ od Nowego Jorku. Prosi o pozwolenie na przepisanie tekstu. Mniej więcej rok później wiersz jest w rękach Orville’a L. Holleya, redaktora naczelnego „Sentinela”. Jaką dokładnie drogą? Źródła nie są zgodne. List wydawcy Normana Tuttle’a do Moore’a z 1844 roku podaje, że Holley miał go otrzymać od pani Sackett, żony Daniela Sacketta. Lokalny historyk z Troy Carl Johnson zostawia otwarte obie możliwości: Harriet Butler albo Sarah Sackett.

Gazeta publikuje go 23 grudnia 1823 roku pod tytułem „Account of a Visit from St. Nicholas”, bez podpisu. W Troy tablica przy River Street 225 wskazuje dziś miejsce, gdzie mieściła się redakcja. Sam Holley dochowuje tajemnicy. Dopiero 20 stycznia 1829 roku robi aluzję do autora, przedstawiając go jako dżentelmena, który ma „więcej zasług jako uczony i pisarz niż wielu innych o głośniejszych pretensjach”.

Wiersz tymczasem nie czeka na autora. Przedrukowują go inne gazety, rok po roku, często tuż przed Bożym Narodzeniem. Krąży bez nazwiska jak ludowa piosenka, a każdy czytelnik, który wycina go z gazety, pomaga zadomowić się w amerykańskich domach jednemu konkretnemu wieczorowi: nocy 24 grudnia.

Kim był Clement Clarke Moore?

Clement Clarke Moore urodził się w 1779 roku, zmarł w 1863. Jego ojciec, Benjamin Moore, był rektorem Columbia College i biskupem episkopalnym Nowego Jorku. Syn kończy Columbię jako najlepszy na roku, wydaje pierwszy w Stanach Zjednoczonych słownik hebrajski i przez czterdzieści cztery lata zasiada w radzie powierniczej uczelni. W 1822 roku właśnie zostaje profesorem literatury greckiej i hebrajskiej w General Theological Seminary.

„Columbia Magazine” opisuje rodzinną posiadłość: około trzydziestu akrów na zachodzie Manhattanu, nazwanych Chelsea przez jego urodzonego w Anglii dziadka. Trzypiętrowy dom stał w miejscu, gdzie dziś krzyżują się West 23rd Street i Ninth Avenue. Część tych terenów to obecnie Clement Clarke Moore Park, na rogu West 22nd Street i Tenth Avenue.

Moore opowiadał, że zainspirował go „korpulentny, rumiany Holender” z sąsiedztwa, może jego ogrodnik. Znał też Washingtona Irvinga, którego „Historia Nowego Jorku”, wydana w 1809 roku i wznowiona w 1821, opisuje holenderskiego świętego Mikołaja z fajką. Mały człowieczek z wiersza, z fajką zaciśniętą w zębach i trzęsącym się brzuchem, wiele zawdzięcza temu portretowi.

Dlaczego podpisał wiersz dopiero w 1844 roku?

Nazwisko Moore’a pojawia się po raz pierwszy w 1837 roku. W tym roku Charles Fenno Hoffman wydaje u George’a Dearborna „The New-York Book of Poetry”, a wiersz figuruje tam na stronach 217-219 pod nazwiskiem „Clement C. Moore”. Sam Moore włącza go do swojego tomu „Poems” dopiero w 1844 roku, u Bartletta i Welforda. W liście z tego samego roku wyjaśnia, że napisał ten tekst „nie do publikacji, lecz dla rozrywki moich dzieci”, i domaga się praw autorskich do niego, „jakkolwiek niewielka jest wartość tej własności”. Profesor seminarium, który wydawał prace naukowe, najwyraźniej nie chciał być znany przede wszystkim z rymowanki.

Kto naprawdę napisał „Noc przed Bożym Narodzeniem”?

Inna rodzina od ponad stu pięćdziesięciu lat twierdzi, że wiersz jest dziełem jej przodka. Henry Livingston Jr. urodził się 13 października 1748 roku w Poughkeepsie nad Hudsonem i tam zmarł 29 lutego 1828 roku. Jako major podczas amerykańskiej wyprawy na Kanadę w 1775 roku, później został farmerem i pisał lekkie wierszyki, publikowane bez podpisu albo z samym inicjałem „R.” w „New York Magazine” i „Poughkeepsie Journal”. Nigdy nie przypisywał sobie tego wiersza, a żaden znany druk nie nosi jego nazwiska.

Teczka Livingstona opiera się na wspomnieniach. Jego synowie Charles i Edwin oraz sąsiadka imieniem Eliza opowiadali później, że ojciec czytał im ten wiersz jako własny już w 1807 roku. Rodzina twierdzi, że miała pokreślony rękopis jego ręki. Miał spłonąć w pożarze domu w Wisconsin.

1. 1807Według wspomnień dzieci Henry Livingston Jr. czyta wiersz w rodzinnym gronie.
2. 1823„Sentinel” z Troy publikuje wiersz bez nazwiska autora, 23 grudnia.
3. 1828Śmierć Livingstona. Synowie twierdzą, że znaleźli w jego biurze wycinek z gazety i pokreślony brudnopis.
4. 1837Charles Fenno Hoffman przypisuje wiersz Clementowi C. Moore’owi w „The New-York Book of Poetry”.
5. 1844Moore publikuje wiersz w swoim tomie „Poems”.
6. 1859Rodzina Livingstonów dowiaduje się, że Moore przypisuje sobie wiersz. Edwin twierdzi, że stracił rękopis w pożarze.
7. 1899Wnuk Sidneya Livingstona publikuje pierwsze publiczne roszczenie w swojej gazecie na Long Island.
8. 1920„Christian Science Monitor” poświęca 4 sierpnia artykuł tezie o autorstwie Livingstona.

W 1999 roku Mary Van Deusen, potomkini Livingstona, zwraca się do Donalda Fostera, profesora anglistyki w Vassar College i specjalisty od ustalania autorstwa anonimowych tekstów. Jego książka „Author Unknown”, wydana przez Henry Holt w 2000 roku, rozstrzyga na korzyść Livingstona. Jego argumenty: metrum anapestyczne, trzysylabowe, którego Livingston często używał, nietypowe użycie słowa „all”, niderlandzkie imiona reniferów, które pasowałyby do człowieka o holenderskich korzeniach, oraz Moore znany z niechęci do tytoniu, który nigdy nie włożyłby fajki w usta swojego bohatera.

Odpowiedź przychodzi szybko. Historyk Stephen Nissenbaum, autor „The Battle for Christmas”, stwierdza w 2001 roku, że autorem jest jednak Moore: „Wierzę, że to on”. Umieszcza wiersz w kręgu Johna Pintarda i nowojorskich notabli, którzy wymyślali sobie wtedy holenderską przeszłość. Handlarz rękopisami Seth Kaller i badacz Scott Norsworthy również publikują szczegółowe polemiki.

W 2016 roku MacDonald P. Jackson, emerytowany profesor Uniwersytetu w Auckland w Nowej Zelandii, wydaje w McFarland studium stylometrii ilościowej. Jego testy przypisują znane wiersze Moore’a Moore’owi, a wiersz świąteczny umieszczają „konsekwentnie bliżej” wierszy Livingstona. W 2023 roku Tom A. Jerman dochodzi do przeciwnego wniosku: z siedemnastu testów przeprowadzonych programem do ustalania autorstwa szesnaście wskazuje Moore’a. Spór pozostaje otwarty, a każdy obóz ma swoje liczby.

Dlaczego renifery nazywały się Dunder i Blixem?

W „Sentinelu” z 1823 roku osiem reniferów woła się w tej kolejności: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder i Blixem. Dwa ostatnie imiona nie są angielskie. „Donder en Blixem” znaczy po niderlandzku „grzmot i błyskawica”, potoczny wykrzyknik w holenderskich rodzinach ze stanu Nowy Jork.

Potem imiona się zmieniają. Według jednej z hipotez, przytoczonej przez „Mental Floss”, Blixem stał się Blixenem, żeby rymować się z Vixen, a potem Blitzenem pod piórem Moore’a w 1844 roku. W kopiach, które Moore przepisywał ręcznie pod koniec życia, czytamy „Donder and Blitzen”. Tę formę przyjmuje też w 1900 roku antologia Edmunda Clarence’a Stedmana „An American Anthology”. Na początku XX wieku Donder często zmienia się w Donnera.

Tych osiem reniferów nie było pierwszych. Dwa lata wcześniej, w 1821 roku, nowojorska książeczka pokazywała już jednego renifera ciągnącego sanie „Sante Claus”. Wiersz z 1823 roku dodaje siedem kolejnych i każdemu nadaje imię. Tę genealogię opisujemy w tekście skąd się wzięły renifery Świętego Mikołaja, a cały zaprzęg, z jego francuskimi imionami, w tekście jak się nazywają renifery Świętego Mikołaja.

Co wiersz zmienił w historii Świętego Mikołaja?

Przed 1823 rokiem nowojorski gość nie miał stałej daty. Święty Mikołaj tradycyjnie przychodził 6 grudnia, w dniu swojego święta. Książeczka z 1821 roku wspominała już o wigilii Bożego Narodzenia. Wiersz, samym pierwszym wersem, wbija tę datę w pamięć każdego, kto uczy się go na pamięć: „’Twas the night before Christmas”.

Tekst ustala też dokładny przebieg, niemal listę czynności, która od tamtej pory prawie się nie zmieniła. Przeczytajcie go jeszcze raz, a znajdziecie:

• pończochy „starannie zawieszone przy kominku” w nadziei na jego wizytę;
• śpiące dzieci, którym śnią się cukierki, i rodziców, którzy właśnie się położyli;
• miniaturowe sanie i osiem malutkich reniferów lądujących na dachu;
• zejście przez przewód kominowy jednym susem;
• worek zabawek, pończochy napełniane w ciszy, palec przyłożony do boku nosa, żeby wrócić na górę;
• odlot w powietrze i życzenia rzucone wszystkim, zanim zniknie.

Wejście przez komin zasługuje na osobną teczkę, z korzeniami w wierzeniach związanych z domowym ogniskiem: otworzyliśmy ją w tekście dlaczego Święty Mikołaj wchodzi przez komin. Wiersz przyczynił się też do tego, że narratorem stał się czuwający rodzic, świadek sceny, której dzieci nigdy nie widzą. To wciąż punkt widzenia większości świątecznych opowieści.

Wreszcie, rysuje postać maleńką. Gość z 1823 roku to „wesoły stary elf”, na tyle mały, że mieści się w miniaturowych saniach. Dopiero ryciny Thomasa Nasta, od 1863 roku, nadadzą mu ludzki wzrost. Piszemy o tym w tekście Czy Święty Mikołaj jest elfem? Śledztwo w sprawie jednego słowa z 1823 roku, którego część poświęcamy kwestii elfa.

Jak wiersz stał się wigilijnym rytuałem?

Sukces przychodzi przez obraz. W 1855 roku córka Moore’a, Mary C. Ogden, rysuje Chelsea House do ilustrowanego wydania. Około 1862 roku nowojorski wydawca J. G. Gregory publikuje wersję z ilustracjami F. O. C. Darleya, której egzemplarz Biblioteka Kongresu przechowuje w dziale starodruków. W 1912 roku Jessie Willcox Smith ilustruje wydanie, które wciąż można swobodnie czytać w Projekcie Gutenberg. W 1931 roku przychodzi kolej na Arthura Rackhama, angielskiego ilustratora baśni.

W czasie Wielkiego Kryzysu, w 1934 roku, artysta Helmuth F. Thoms tworzy serię ilustracji do wiersza w ramach projektu Public Works Administration, federalnej agencji robót publicznych z czasów Nowego Ładu.

Na Columbii, uczelni Moore’a, coroczne święto Yule Log od dawna obejmuje lekturę wiersza. W milionach rodzin scena powtarza się co roku 24 grudnia, często przed snem. Niektórzy rodzice łączą ją z zerknięciem na Santa Tracker, żeby sprawdzić, gdzie są sanie.

Czy istnieje wersja francuska?

Tak, i to kilka. Wiersz krąży po francusku pod tytułami „Une visite de saint Nicolas” lub „La Nuit avant Noël”, a jego pierwszy wers brzmi „C’était la nuit avant Noël”. Wikipedia odnotowuje około dwudziestu wersji w innych językach, od niemieckiego po japoński. W 2013 roku młoda kompozytorka Alma Deutscher napisała nawet melodię do oryginalnego tekstu.

Gdzie można zobaczyć rękopisy?

Pod koniec życia Moore przepisywał swój wiersz ręcznie dla przyjaciół. Znane są cztery autografy. Trzy są w muzeach, między innymi w New-York Historical Society, towarzystwie naukowym założonym przez Johna Pintarda w 1804 roku. Czwarty, podpisany w 1860 roku i podarowany przyjacielowi, został sprzedany w grudniu 2006 roku za 280 000 dolarów, za pośrednictwem Heritage Auctions, anonimowemu prezesowi firmy medialnej.