Czy Święty Mikołaj jest elfem? Śledztwo w sprawie jednego słowa z 1823 roku

Dlaczego mówi się, że Święty Mikołaj jest elfem?

Wszystko zaczyna się od jednego wersu, ale reszta wiersza idzie w tym samym kierunku. Zanim jeszcze pojawi się słowo *elf*, obudzony w środku nocy narrator widzi „a miniature sleigh, and eight tiny reindeer”, miniaturowe sanie i osiem maleńkich reniferów. Woźnica to „a little old driver, so lively and quick”, mały staruszek, żwawy i zwinny.

Portret, który następuje, przedstawia postać drobną. Jest „dressed all in fur, from his head to his foot”, pokryty sadzą i popiołem, i przypomina domokrążcę rozwiązującego tobołek. Ma „a little round belly”, mały okrągły brzuszek, „droll little mouth”, zabawne usteczka wygięte jak łuk, i trzyma w zębach cybuch fajki. Wiersz mnoży słowa *little*, *tiny* i *miniature*, jakby chciał wszystko sprowadzić do skali dachu.

Potem następuje odejście. Gość przykłada palec do boku nosa, kiwa głową i wraca przez komin. Dla starca zwykłego wzrostu byłby to wyczyn absurdalny. Dla elfa to niemal codzienność. W 2014 roku artykuł Uniwersytetu Canisius w Buffalo podsumował Mikołaja z wiersza jako „a little guy”, małego człowieczka, zdolnego wchodzić i schodzić przewodami kominowymi ze zwinnością ducha.

Co znaczyło słowo „elf” w 1823 roku?

Angielskie słowo *elf* pochodzi ze staroangielskiego *ælf*. Ma kuzynów we wszystkich językach germańskich: *álfr* w staronordyjskim, *alp* w staro-wysoko-niemieckim, gdzie oznacza złośliwego ducha. Językoznawcy łączą je z rdzeniem oznaczającym „biały”, tym samym co w łacińskim *albus*. Pierwotny elf był być może „białym”, „świetlistym”. Jego ślad zachował się w imionach takich jak Alfred, dosłownie „rada elfów”.

Te pierwsze elfy nie były małe. W 1590 roku w *The Faerie Queene* Edmund Spenser wciąż pisze o istotach ludzkiego wzrostu. Przełom następuje w tym samym czasie, w teatrze. W *Śnie nocy letniej*, około 1595 roku, Szekspir wprowadza na scenę maleńkie, zwiewne elfy. Razem z poetą Michaelem Draytonem utrwala na dwa stulecia przekonanie, że elf, podobnie jak wróżka, to stworzenie kieszonkowe.

Właśnie to znaczenie miał w głowie autor z 1823 roku: istotę małą, żwawą, trochę psotną, przybyłą z innego świata. Jedenaście lat wcześniej, w 1812 roku, bracia Grimm opublikowali baśń o *krasnoludkach i szewcu*, w której dwaj mali ludzie, *Wichtelmänner* z niemieckiego oryginału, co noc po kryjomu kończą buty biednego szewca. Kiedy małżonkowie w podzięce szyją im ubranka, odchodzą tanecznym krokiem i już nie wracają. Skrzat, który pracuje nocą, żeby sprawić radość, i nie pokazuje się nikomu: ten obraz musiał przypaść do gustu autorowi świątecznego wiersza.

A francuskie słowo „lutin”?

Jego korzenie sięgają znacznie dalej. Według słownika Trésor de la langue française *lutin* wywodzi się z łacińskiego *Neptunus*, boga morza, który pod koniec starożytności stał się pogańskim demonem. Chrétien de Troyes pisze *netun* około 1176 roku, Wace pisze *luitun*. Słowo zostało zapewne przyciągnięte przez *nuit*, noc, bo te duchy wychodziły nocą, a potem przez *luitier*, walczyć. Du Bellay pisze *lutin* w 1558 roku, a od 1680 roku słowo oznacza też żywe, psotne dziecko. Francuski przekład *jolly old elf* jako „joyeux vieux lutin” jest więc trafny.

Czy Święty Mikołaj był mały już przed 1823 rokiem?

Dwa lata przed wierszem, w 1821 roku, nowojorski drukarz William B. Gilley wydaje kieszonkową książeczkę *The Children’s Friend*, podarunek noworoczny dla dzieci „od pięciu do dwunastu lat”. Można w niej przeczytać *Old Santeclaus with Much Delight*, wiersz bez nazwiska autora, z ośmioma kolorowymi rycinami. To pierwsze opublikowane wizerunki Mikołaja i pierwsze użycie litografii w Stanach Zjednoczonych.

Ten Santeclaus przybywa w wigilię Bożego Narodzenia, a nie 6 grudnia, w dzień świętego Mikołaja. Powozi reniferem nad dachami i połaciami śniegu i już nosi czerwień. Zachowuje też surowszą cechę: nieposłusznym dzieciom zostawia długą czarną brzozową rózgę. Książeczka nie podaje jego wzrostu. Ryciny pokazują go na dachach, w skali kominów.

Jeszcze wcześniej, w 1809 roku, Washington Irving uczynił świętego Mikołaja nowojorską postacią w swojej *Historii Nowego Jorku*. Uniwersytet Canisius podkreśla, że Mikołaj Irvinga nie jest jeszcze wesołym starym elfem, jakiego znamy. Pełną historię tej przemiany biskupa w nowojorską postać znajdziecie w tekście prawdziwa historia Świętego Mikołaja.

Jak Święty Mikołaj urósł?

Główny sprawca nazywa się Thomas Nast. Przybył do Stanów Zjednoczonych jako mniej więcej sześciolatek, w 1846 roku, a w czasie wojny secesyjnej rysował dla *Harper’s Weekly*. 3 stycznia 1863 roku na okładce jego pierwszy Mikołaj rozdaje prezenty w obozie Unii, w kurtce w gwiazdy i spodniach w pasy. W latach 1863-1886 Nast publikuje w tygodniku 33 świąteczne ilustracje.

Rysunek po rysunku utrwala postać. Według Uniwersytetu Canisius Nast zamienia „wesołego starego elfa” Moore’a, małego człowieczka, w jowialnego olbrzyma z białą brodą i rysuje go większym, niż jest w rzeczywistości, bo właśnie takiego go wyczekujemy. W 1866 roku pokazuje go w warsztacie, jak robi konie na biegunach i szyje sukienki dla lalek, z rejestrem zachowania dzieci pod ręką.

1. 1821*The Children’s Friend*: pierwsze ryciny przedstawiające Santeclausa, na dachach, z reniferem.
2. 1823Wiersz z Troy opisuje go jako „jolly old elf” z miniaturowymi saniami.
3. 1863Pierwszy Mikołaj Thomasa Nasta na okładce *Harper’s Weekly*.
4. 1866Nast pokazuje go w warsztacie, wśród zabawek.
5. 1881„Merry Old Santa Claus”, najsłynniejszy portret autorstwa Nasta.

Delaware Art Museum, które przechowuje zbiór prac Nasta, przypisuje mu też pierwsze wzmianki o Mikołaju mieszkającym na Biegunie Północnym i prowadzącym warsztat. Człowiek, który kieruje fabryką zabawek na skalę światową, nie zmieściłby się raczej w miniaturowych saniach. Elf z 1823 roku zniknął z obrazków, o czym opowiada nasz tekst ile lat ma Święty Mikołaj.

Nisse i tomte: północni kuzyni Świętego Mikołaja

W Skandynawii pokrewieństwo między Mikołajem a małymi istotami jest jeszcze bardziej bezpośrednie. Duński i norweski *nisse*, szwedzki *tomte* i fiński *tonttu* to domowe duszki z ludowych wierzeń. Mieszkają pod podłogą zagrody, obory albo stodoły, czuwają nad zwierzętami i pomagają w pracach, jeśli traktuje się je przyzwoicie. Urażone płatają złośliwe figle.

Ich wzrost zależy od opowieści. Jedna szwedzka tradycja mówi o łokciu, czyli około 60 centymetrach, jedno szwedzko-amerykańskie źródło o 60 do 90 centymetrach. Opisuje się je w czerwonej czapce i ubraniu z szarej wełny. Tradycyjny duński nisse jest bez zarostu jak dziecko: broda przyszła później. W wigilijny wieczór zostawia się im miskę kaszy, z masłem, miodem albo w Norwegii *rømmegrøt*, kaszkę na śmietanie.

W XIX wieku ci strażnicy zagród stają się roznosicielami prezentów. Już w latach 40. XIX wieku duńscy artyści pokazują nisse przynoszącego świąteczne podarunki. W Szwecji Jenny Nyström ilustruje dla Viktora Rydberga *Przygody małego Vigga w Wigilię* w 1875 roku, a potem wiersz *Tomten* w 1881 roku. Nationalmuseum w Sztokholmie uważa ją za pierwszą szwedzką artystkę, która nadała tradycyjnemu Mikołajowi własny charakter. Tak narodził się *jultomte*, świąteczny tomte.

Samo imię opowiada o tym spotkaniu. Według jednej z hipotez *nisse* pochodzi od Niels, duńskiej formy imienia Mikołaj, co czyniłoby go małym krewnym świętego Mikołaja. Słowo *tomte* pochodzi zaś od *tomt*, działki, na której stawia się dom. Żeby zobaczyć, jak nazywa się Mikołaja w każdym kraju Północy, przeczytajcie tekst imiona Świętego Mikołaja na świecie.

Skąd się wzięły elfy z warsztatu?

Skoro Mikołaj urósł, kto przejął rolę elfa? Cała drużyna. Często można przeczytać, że Louisa May Alcott, przyszła autorka *Małych kobietek*, jako pierwsza pisała o świątecznych elfach, w zbiorze zatytułowanym *Christmas Elves*, napisanym około 1855 roku. Library of America zaleca ostrożność: Alcott miała dwadzieścia trzy lata, zbiór nigdy nie został wydany, a rękopis zaginął albo został zniszczony. Nikt nie wie, jak wyglądały jej elfy.

Pierwszy szeroko rozpowszechniony obraz jest lepiej udokumentowany. W 1873 roku świąteczna okładka *Godey’s Lady’s Book*, filadelfijskiego magazynu dla kobiet, pokazuje Mikołaja otoczonego zabawkami i elfami, z podpisem: „Oto wyobrażenie przygotowań, jakie się czyni, by na Boże Narodzenie zaopatrzyć dzieci w zabawki”. W 1876 roku Austin Thompson wydaje *The House of Santa Claus*, baśniowe przedstawienie dla szkółek niedzielnych, które podejmuje ten pomysł.

• 1932: Walt Disney wypuszcza krótkometrażowy film *Santa’s Workshop*, w którym Mikołaj i jego elfy przygotowują się do objazdu.
• 1964: *Rudolf, czerwononosy renifer*, animacja poklatkowa, daje elfom pierwszoplanową rolę.
• 1985: *Santa Claus* przedstawia je jako cech rzemieślników, którzy ręcznie robią zabawki.
• 1994: w *Śnięty Mikołaj* elfy grają dzieci i nastolatki.

Od tamtej pory podział ról jest stały: Mikołaj ludzkiego wzrostu, a wokół niego elfy, które wytwarzają, pakują i doglądają reniferów. Nasze elfy mają swoją stronę, a ich zawód opisujemy szczegółowo w tekście kim są elfy Świętego Mikołaja.

Człowiek wychowany przez magiczne istoty

Kilka opowieści rozstrzygnęło tę kwestię po swojemu: Mikołaj nie jest elfem, ale dorastał wśród nich. Pierwszą podpisał L. Frank Baum, autor *Czarnoksiężnika z Krainy Oz*. W *The Life and Adventures of Santa Claus*, wydanym w 1902 roku z ilustracjami Mary Cowles Clark, niemowlę zostaje znalezione w lesie Burzee przez Aka, „Mistrza Leśnika Świata”. Nimfa Necile adoptuje je i nazywa Neclaus, a Claus jest zdrobnieniem tego imienia.

Baum podkreśla jedno: Claus jest śmiertelny, rośnie dzień po dniu wśród nieśmiertelnych. Tekst zaznacza nawet, że „nigdy nie był bardzo wysokim mężczyzną”. Rylowie, strażnicy kwiatów, dają mu swoje barwniki do malowania zabawek. Knookowie, strażnicy zwierząt, w końcu pozwalają dwóm jeleniom, Glossie i Flossie, ciągnąć jego sanie, ale tylko w wigilię Bożego Narodzenia. Kiedy się starzeje, Ak proponuje nieśmiertelnym, by podarowali mu Płaszcz Nieśmiertelności. Głosowanie wypada pomyślnie i płaszcz odtąd jest częścią jego istoty.

Ten schemat wraca w telewizji w 1970 roku: w *Santa Claus Is Comin’ to Town* studia Rankin/Bass niemowlę Kris trafia do Kringle’ów, rodziny elfów wytwarzających zabawki. W 2003 roku film *Elf* Jona Favreau odwraca sytuację. Niemowlę z sierocińca wślizguje się do worka Mikołaja, trafia na Biegun Północny i dorasta wśród elfów, adoptowane przez Papę Elfa, granego przez Boba Newharta. Buddy, grany przez Willa Ferrella, aż do dorosłości wierzy, że jest elfem. Na planie postawiono na wymuszoną perspektywę zamiast efektów cyfrowych, żeby przy nich wydawał się olbrzymi.