Skąd się wzięły renifery Świętego Mikołaja? Od książeczki z 1821 roku do Rudolfa

Kiedy renifer po raz pierwszy pojawia się u boku Świętego Mikołaja?

W 1821 roku nowojorski drukarz William B. Gilley wydał małą broszurę zatytułowaną The Children’s Friend: A New-Year’s Present, to the Little Ones from Five to Twelve. Zawiera ona anonimowy wiersz, znany dziś od pierwszego wersu, „Old Santeclaus with Much Delight”, i osiem kolorowanych rycin. To najstarsza znana publikacja, w której renifer ciągnie sanie Świętego Mikołaja. Jeden egzemplarz przechowuje Biblioteka Beinecke Uniwersytetu Yale.

Na pierwszej rycinie jeden renifer bez imienia ciągnie sanie z tabliczką „REWARDS”, czyli nagrody. Starzec przynosi prezenty grzecznym dzieciom. Pozostałym zostawia brzozową rózgę, którą tekst przedstawia jako narzędzie dane przez Boga do karcenia dzieci. Daleko tu do dzisiejszej pobłażliwej postaci.

Książeczka zmienia też datę. Wizyta nie przypada już 6 grudnia, w dniu świętego Mikołaja, lecz w Wigilię Bożego Narodzenia. Nie zidentyfikowano ani autora, ani rysownika. Specjalista od ustalania autorstwa Don Foster zasugerował, że to dzieło Clementa Clarke’a Moore’a, ale ta hipoteza pozostaje sporna. Narodziny postaci opisujemy w artykule prawdziwa historia Świętego Mikołaja.

Jak Święty Mikołaj doszedł do ośmiu reniferów?

23 grudnia 1823 roku gazeta Sentinel z Troy w stanie Nowy Jork opublikowała bez podpisu „A Visit from St. Nicholas”. W 1837 roku wiersz przypisano Clementowi Clarke’owi Moore’owi, który w 1844 roku zamieścił go w swoich „Poems”; inni przypisują go Henry’emu Livingstonowi. Narrator widzi, jak nadjeżdżają „miniaturowe sanie i osiem malutkich reniferów”, które potem wznoszą się „aż na dach” z ładunkiem zabawek.

W wersji wydrukowanej w Troy dwa ostatnie renifery nazywają się Dunder i Blixem, od niderlandzkich słów oznaczających „grzmot” i „błyskawicę”, co nawiązuje do holenderskiej przeszłości Nowego Jorku. W wydaniu z 1844 roku Moore zmienia ich imiona na Donder i Blitzen, by przybliżyć je do niemieckiego. Forma Donner przyjmuje się dopiero na początku XX wieku.

Osiem nie stało się świętą liczbą z dnia na dzień. W 1902 roku L. Frank Baum, autor „Czarnoksiężnika z Krainy Oz”, wydał The Life and Adventures of Santa Claus z zaprzęgiem dziesięciu reniferów, w którym prowadząca para nazywa się Flossie i Glossie. A jednak dzieci zapamiętały listę z 1823 roku. Tłumaczenia imion różniły się w zależności od wydania; porównujemy je w artykule imiona reniferów Świętego Mikołaja.

Dlaczego renifery, a nie konie?

Ani książeczka z 1821 roku, ani wiersz z 1823 roku nie wyjaśniają tego wyboru. Wiadomo natomiast, że renifer od dawna był dla europejskich czytelników symbolem Dalekiej Północy, a gość przybywający z mroźnych krain trudno mógłby zajechać bryczką. Dwa dawne dokumenty pokazują, od kiedy ten obraz krąży.

Około 890 roku bogaty Norweg o imieniu Ottar, czyli Ohthere, opowiada o swoich podróżach królowi Alfredowi Wielkiemu w Anglii. Mieszka dalej na północy niż wszyscy inni Norwegowie, w Hålogalandzie. Ma jeszcze sześćset oswojonych reniferów, których nie sprzedał, w tym sześć bardzo cennych reniferów „wabików”, których Saamowie używają do chwytania dzikich reniferów. Poza tym ma tylko dwadzieścia sztuk bydła, dwadzieścia owiec i dwadzieścia świń. Jego relacja, włączona do staroangielskiego przekładu dzieła historyka Orozjusza, zawiera pierwsze wystąpienie słowa renifer w języku staroangielskim, w formie hranas.

W 1673 roku we Frankfurcie ukazuje się „Lapponia” Johannesa Schefferusa, profesora w Uppsali. Dzieło, zamówione przez kanclerza uniwersytetu Magnusa De la Gardie, miało między innymi uciszyć plotkę: w Europie mówiono, że szwedzkie zwycięstwa zawdzięczają coś magii Saamów. Schefferus nigdy nie był w Laponii. Opiera się na relacjach pastorów z północnej Szwecji i na saamskich przedmiotach z prywatnych kolekcji.

Książkę przełożono na angielski w Oksfordzie w 1674 roku, na niemiecki w 1675, na francuski w 1678 i na niderlandzki w 1682. Jeden z jej 26 drzeworytów przedstawia mężczyznę siedzącego w saniach ciągniętych przez renifera. Dla pokoleń czytelników Laponia to przede wszystkim właśnie to: śnieg, niskie sanie i zaprzężony renifer.

Skąd pochodzi słowo renifer?

Angielskie reindeer zapożyczono z języków skandynawskich, takich jak staroislandzkie hreindýri czy szwedzkie rendjur. Pierwszy człon, rein, pochodzi od germańskiego rdzenia o niepewnym rodowodzie, zapewne związanego z porożem zwierzęcia. Drugi, deer, pierwotnie oznaczał dowolne zwierzę. Po relacji Ottara słowo pojawia się w angielskim ponownie dopiero około 1440 roku.

Kto hoduje prawdziwe renifery? Saamscy hodowcy z Laponii

Saamowie mieszkają na północy Norwegii, Szwecji i Finlandii oraz na Półwyspie Kolskim w Rosji. Nordregio, instytut badawczy Nordyckiej Rady Ministrów, szacuje ich liczbę na 65 000 do 100 000: około 40 000 w Norwegii, 15 000 do 25 000 w Szwecji, około 10 000 w Finlandii i około 2000 w Rosji. To szacunki, bo żaden z tych krajów nie spisuje pochodzenia etnicznego. Nordregio wymienia dziesięć języków saamskich. Renifery hoduje tylko część Saamów.

W Norwegii hodowcy współpracują w ramach siidy, grupy właścicieli, którzy wspólnie pilnują reniferów na danym terytorium. W latach 2006-2007 kraj liczył 556 jednostek siidy i 2936 osób utrzymujących się z hodowli. Zawód zmienił się w latach 60. XX wieku wraz z tym, co Międzynarodowe Centrum Hodowli Reniferów nazywa rewolucją skuterów śnieżnych, po której przyszły quady, motocykle i helikoptery. Głównym produktem jest mięso, a do tego skóry, kości i poroże.

• Norwegia: około 241 000 reniferów w 2007 roku, stado, które waha się wokół 200 000 sztuk.
• Szwecja: około 220 000 reniferów w 2007 roku, od 150 000 do 300 000 w ciągu XX wieku.
• Finlandia: około 207 000 reniferów w latach 2004-2005, ze szczytem powyżej 250 000 w latach 70. i 80.
• Znaki na uszach: każde młode musi nosić zarejestrowany znak właściciela przed 31 października swojego pierwszego roku; w Szwecji jest około dwudziestu zatwierdzonych nacięć, łączonych na mniej więcej trzydzieści sposobów, a każde ma swoją nazwę.

W Norwegii ustawa o hodowli reniferów z 2007 roku wiąże prawo do posiadania reniferów na saamskich terenach wypasowych ze znakiem na uchu, a ten wymaga, by właściciel był Saamem i by hodowla była głównym zajęciem jego samego, rodzica lub dziadka. W Szwecji władze regionu ustalają limit reniferów dla każdej saamskiej wioski, ale nie dla każdego właściciela. Liczenie odbywa się wiosną, przed narodzinami młodych.

Jak prawdziwe renifery trafiły do Ameryki?

Na Alasce słowo renifer oznacza tylko zwierzęta udomowione; ich dzicy kuzyni z tego samego gatunku nazywają się karibu. W 1891 roku misjonarz Sheldon Jackson i William T. Lopp sprowadzili pierwsze renifery z Syberii. Wyniki rozczarowały, więc Jackson zwrócił się ku Laponii: werbował hodowców przez ogłoszenia w skandynawskich gazetach, a pierwsza grupa przybyła w 1894 roku.

1. 1891Sheldon Jackson i William T. Lopp sprowadzają na Alaskę pierwsze renifery z Syberii.
2. 1894Przybywa pierwsza grupa saamskich hodowców, którzy mają szkolić rdzennych uczniów.
3. 1898Wyprawa rządowa: ponad 500 reniferów i ich hodowcy przejeżdżają przez Nowy Jork, a potem Seattle, w drodze na Alaskę.
4. 1900Koniec kontraktów: jedni zostają, inni ruszają do gorączki złota albo wracają do Laponii.
5. 1926Firma Lomen Company i dom towarowy Macy’s organizują świąteczne parady ze Świętym Mikołajem i zaprzęgami reniferów.

Wyprawa z 1898 roku była odpowiedzią na ustawę z 18 grudnia 1897 roku, która przeznaczyła 200 000 dolarów, bo Jackson obawiał się głodu wśród poszukiwaczy złota nad Klondike. Kontrakt podpisany 24 stycznia 1898 roku przewidywał dwa lata pracy, bezpłatną opiekę medyczną i szkołę dla dzieci. Razem z żonami i dziećmi grupa liczyła 170 osób: Saamów, Norwegów, Szwedów i Finów.

W latach 20. XX wieku stada na Alasce znacznie przekraczają 100 000 sztuk, a firma braci Lomen chce sprzedawać ich mięso i futra w całym kraju. W 1926 roku łączy siły z Macy’s, by organizować świąteczne parady, w których Mikołaje przybywają saniami ciągniętymi przez prawdziwe renifery, prowadzone przez saamskich i rdzennych hodowców. Pierwszy Święty Mikołaj tych parad nazywał się Matthis Ivar Klementsen Nillika. Portland, Saint Paul, Boston, Chicago i Brooklyn oglądają je aż do lat 30.

Lomenowie publikują też w gazetach fałszywe listy od dzieci, które pytają, czy Święty Mikołaj przyjedzie ze swoimi reniferami. Międzynarodowe Centrum Hodowli Reniferów, które opisuje ten epizod, widzi w Carlu Lomenie, zwanym „królem reniferów”, jednego z twórców komercyjnej wersji Świętego Mikołaja i jego zaprzęgu. Jeśli chcesz napisać prawdziwy list, bez ukrytych celów handlowych, skorzystaj z naszej strony z listem.

Skąd się wziął Rudolf, czerwononosy renifer?

Rudolf narodził się w biurze w Chicago. W 1939 roku sieć domów towarowych Montgomery Ward zamówiła u jednego ze swoich copywriterów, Roberta L. Maya, absolwenta Dartmouth z 1926 roku, świąteczną książeczkę do rozdawania dzieciom. May wybrał renifera i zrobił z niego brzydkie kaczątko o wielkim sercu. Mówił później, że inspiracją było jego własne dzieciństwo nieśmiałego, niskiego chłopca, którego nigdy nie wybierano do drużyny jako pierwszego.

Napisał tekst w mniej więcej pięćdziesiąt godzin, w strasznym dla siebie roku: jego żona Evelyn, chora na raka, zmarła 28 lipca 1939 roku. Denver Gillen, grafik z działu artystycznego sieci, chodził z nim i jego córką Barbarą do zoo, by przyglądać się reniferom. Rozdawanie zaczęło się 1 listopada 1939 roku i w tym sezonie rozeszło się 2,4 miliona egzemplarzy. Z powodu braku papieru w czasie wojny wznowienie musiało czekać do 1946 roku: kolejne 3,6 miliona egzemplarzy.

1 stycznia 1947 roku zarząd Montgomery Ward przekazał prawa Mayowi, zadłużonemu przez koszty leczenia pierwszej żony. Jego szwagier, Johnny Marks, skomponował piosenkę w 1949 roku. Gene Autry nagrał ją 27 czerwca 1949 roku, Columbia wydała ją we wrześniu, a na Boże Narodzenie 1949 roku dotarła na pierwsze miejsce amerykańskiej listy sprzedaży: 1,75 miliona płyt w pierwszym sezonie, łącznie 12,5 miliona w jego wersji.

6 grudnia 1964 roku NBC wyemitowała film animacji poklatkowej wyprodukowany przez Videocraft International, późniejszą firmę Rankin/Bass, w ramach General Electric Fantasy Hour. Narratorem był Burl Ives. Spotykamy w nim Hermeya, elfa, który marzy o tym, by zostać dentystą, i wyspę porzuconych zabawek. Film jest emitowany co roku od 1964 roku, dłużej niż jakikolwiek inny świąteczny program w amerykańskiej telewizji. Piosenkę znajdziesz wśród naszych świątecznych piosenek.

Czy renifery Świętego Mikołaja to samice?

To pytanie wraca każdej zimy i ma poważne podstawy. Według Departamentu Rybołówstwa i Łowiectwa Alaski renifer, czyli karibu, jest jedynym przedstawicielem rodziny jeleniowatych, u którego poroże noszą obie płcie. Poroże dorosłych samców jest duże i masywne, poroże samic krótsze i smuklejsze.

Wszystko zależy od kalendarza zrzucania poroża. Największe samce tracą je pod koniec października, po rui. Młode samce i samice, które nie są cielne, zachowują je do kwietnia, a cielne samice aż do narodzin młodego, pod koniec maja albo na początku czerwca. Renifer, który 24 grudnia wciąż nosi duże poroże, jest więc prawdopodobnie samicą albo młodym samcem. Duże samce mają już wtedy gołe głowy.

Jak wygląda prawdziwy renifer?

• Waga: 80 do 120 kg u dorosłej samicy, średnio 159 do 182 kg u samca, z rekordami do 318 kg.
• Kopyta: szerokie i wklęsłe, rozchylają się, by utrzymać zwierzę na śniegu, i służą jako wiosła, gdy pływa.
• Wędrówki: niektóre stada migrują nawet 640 km między letnimi a zimowymi pastwiskami i potrafią pokonać 80 km w ciągu dnia.
• Zimowe menu: porosty, słynny „chrobotek reniferowy”, suche turzyce i małe krzewinki, takie jak borówka.
• Oczy: warstwa odblaskowa na dnie oka zmienia kolor ze złotego latem na głęboko niebieski zimą, według badania University College London i uniwersytetu w Tromsø opublikowanego w 2013 roku.

Czy renifery potrafią latać?

Żaden dawny tekst nie mówi tego o reniferze Świętego Mikołaja przed 1821 rokiem, kiedy to już mknie „ponad kominami”. Sięgając dalej w przeszłość, „kamienie jeleni” z Mongolii i Ałtaju, nagrobne stele mające co najmniej 3000 lat, często przedstawiają jeleniowate o wydłużonym porożu, które zdają się wzlatywać. Czasem można przeczytać, że latające renifery wzięły się od szamanów jedzących muchomory czerwone: Międzynarodowe Centrum Hodowli Reniferów uważa większość tych opowieści za fantazje i nieścisłości. W wiosce wyjaśnienie jest prostsze i można je zwiedzić na mapie wioski.