Od kiedy Święty Mikołaj ma sanie? Historia latającego pojazdu

Jak podróżował święty Mikołaj, zanim pojawiły się sanie?

Europejski święty Mikołaj nigdy nie potrzebował reniferów. Nie mieszkał w pobliżu koła podbiegunowego. W Lotaryngii gazety z 1898, 1914 i 1921 roku, przechowywane w bibliotece cyfrowej Gallica, pokazują go na osiołku, oślicy albo ośle, a Fundacja Napoleońska opisuje świętego, który co roku wraca „w towarzystwie osiołka uginającego się pod słodyczami”.

W Holandii Sinterklaas przypływa statkiem, a potem jeździ konno. Dzieci wkładają do butów marchewkę albo siano dla jego wierzchowca. W obu przypadkach podróżnik pozostaje na ziemi, albo prawie: przechodzi od domu do domu w tempie juczonego zwierzęcia.

Pierwszy latający święty Mikołaj jest Amerykaninem i nie ma sań. Washington Irving wydał swoją „Historię Nowego Jorku” w 1809 roku, a w drugim wydaniu, w 1812 roku, dodał sen: holenderski osadnik widzi świętego, który nadlatuje „ponad wierzchołkami drzew” tym samym wozem, którym co roku przywozi dzieciom prezenty. Święty zapala fajkę, przykłada palec do boku nosa, wsiada z powrotem do wozu i odlatuje ponad drzewami.

Zapamiętaj ten palec przy nosie: wróci jedenaście lat później, w chwili gdy Święty Mikołaj wznosi się przez komin. Pełną historię lotaryńskiego osiołka i holenderskiego konia znajdziesz w artykule Kim był święty Mikołaj?.

W którym roku Święty Mikołaj dostał sanie?

Odpowiedź mieści się w jednej dacie: 1821. W tym roku nowojorski wydawca William B. Gilley opublikował książeczkę zatytułowaną The Children’s Friend, „noworoczny prezent dla maluchów od pięciu do dwunastu lat”. Zawarty w niej anonimowy wiersz nosi tytuł „Old Santeclaus with Much Delight”. Jego osiem kolorowych rycin to pierwsze zastosowanie litografii w Stanach Zjednoczonych.

Gość, nazywany Santeclaus, przybywa „z Północy” w każdą Wigilię. Powozi saniami ciągniętymi przez jednego renifera, który mknie ponad kominami. Jedna z rycin pokazuje go na dachu. To pierwsza znana publikacja, która wspomina i ilustruje sanie i renifera Świętego Mikołaja, a jak podkreśla St. Nicholas Center, wizyta przypada już 24 grudnia, a nie 6.

Dlaczego sanie? Książeczka tego nie wyjaśnia, a żaden dokument z epoki nie mówi, co myślał o tym jej anonimowy autor. Wiadomo tylko, że w XIX wieku na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych konne sanie były częścią zimy, do tego stopnia, że miały własne wyścigi i piosenki, o czym przeczytasz niżej. Sprawą renifera zajmujemy się w artykule Skąd się wzięły renifery Świętego Mikołaja?.

1. 1812W drugim wydaniu książki Washingtona Irvinga święty Mikołaj przelatuje nad drzewami wozem.
2. 1821Pierwsze sanie, ciągnięte przez jednego renifera, w książeczce The Children’s Friend.
3. 1823Wiersz „A Visit from St. Nicholas”: miniaturowe sanie i osiem reniferów z imionami.
4. 1863Thomas Nast rysuje sanie na okładce Harper’s Weekly.
5. 1939Rudolf, czerwononosy renifer, prowadzi sanie we mgle.

Kto sprawił, że sanie Świętego Mikołaja zaczęły latać?

23 grudnia 1823 roku gazeta Troy Sentinel opublikowała bez podpisu „Account of a Visit from St. Nicholas”. W 1837 roku wiersz przypisano Clementowi Clarke’owi Moore’owi, który w 1844 roku zamieścił go w swoich „Poems”; część badaczy uważa za autora Henry’ego Livingstona Jr. Narrator, zbudzony hałasem na trawniku, otwiera okno i widzi „miniaturowe sanie i osiem malutkich reniferów”, którymi powozi „mały, stary woźnica, taki żwawy i szybki”.

Wiersz dodaje to, czego brakowało w książeczce z 1821 roku: sam lot. Renifery wzbijają się ku dachowi jak suche liście porwane przez huragan, razem z „saniami pełnymi zabawek”. Gdy praca jest skończona, gość przykłada palec do boku nosa, jak u Irvinga, wznosi się przez komin, wskakuje do sań i gwiżdże na zaprzęg. Wszyscy odlatują „jak puch ostu”.

Słowo „miniaturowe” ma znaczenie. W 1823 roku sanie są małe, bo mały jest też Święty Mikołaj: wiersz opisuje go jako „starego elfa”, dość drobnego, by zmieścić się w przewodzie kominowym. Urośnie wraz z ilustracjami, a z nim jego sanie. Osiem imion zaprzęgu i ich warianty omawiamy w artykule Jak się nazywają renifery Świętego Mikołaja?.

Dlaczego sanie i dzwoneczki stały się bohaterami kolęd i piosenek?

W XIX wieku w Nowej Anglii konne sanie służą do podróży, ale też do wyścigów. We wrześniu 1857 roku bostoński wydawca Oliver Ditson publikuje „The One Horse Open Sleigh”, piosenkę Jamesa Lorda Pierponta. Dawne lokalne kroniki Medford w stanie Massachusetts mówią, że zainspirowały ją miejskie wyścigi sań. W ogóle nie mówi o Bożym Narodzeniu.

Ze świętami kojarzy się dopiero w latach 60. i 70. XIX wieku, pod tytułem, który wszyscy znamy: „Jingle Bells”. Dzwoneczki konia stają się dzwoneczkami zaprzęgu Świętego Mikołaja. 16 grudnia 1965 roku astronauci misji Gemini 6, Wally Schirra i Tom Stafford, zagrali ją ze swojej kapsuły na orbicie, jeden na harmonijce, drugi na dzwoneczkach od sań.

W 1864 roku w New Paris w stanie Ohio Benjamin Hanby pisze „Up on the Housetop”. Badacz William Studwell przedstawia ją jako pierwszą świąteczną piosenkę poświęconą przede wszystkim Świętemu Mikołajowi. Renifery zatrzymują się w niej na dachu, a ich pan schodzi na dół z zabawkami: tę scenę Hanby zapewne zapożyczył z wiersza z 1823 roku. Inne piosenki znajdziesz na naszej stronie świątecznych piosenek.

Jak sanie trafiły na ilustracje?

3 stycznia 1863 roku, w środku wojny secesyjnej, okładka Harper’s Weekly pokazuje pierwszego Świętego Mikołaja Thomasa Nasta. Homestead Museum w Kalifornii opisuje ją tak: Święty Mikołaj siedzi z tyłu sań, jego renifery cierpliwie czekają pod łukiem z napisem „Welcome Santa Claus”, obok dużej amerykańskiej flagi. Rozdaje prezenty żołnierzom Unii.

Massachusetts Historical Society naliczyło 33 wizerunki Świętego Mikołaja, które Nast narysował dla Harper’s Weekly w latach 1863 do 1886. Magazyn drukowano w czerni i bieli: czytelnicy wyobrażali sobie kolor sań tak samo jak kolor płaszcza.

Potem zaprzęg przekracza Atlantyk. Według Biblioteki Kongresu mitologia sań i latających reniferów dociera do Wielkiej Brytanii w latach 60. XIX wieku, a w latach 70. Father Christmas przejmuje ją, zlewając się z postacią Santa Clausa. W 1889 roku poetka Katharine Lee Bates każe nawet Pani Mikołajowej upomnieć się o miejsce w saniach: tę historię opowiadamy w artykule Czy Święty Mikołaj ma żonę?.

Sanie mają też swoich pisarzy. Od 1920 do 1943 roku J. R. R. Tolkien co roku pisał do swoich dzieci listy podpisane Father Christmas. Opisuje w nich Świętego Mikołaja, który dostarcza prezenty przez komin i ma sanie ciągnięte przez latające renifery.

Sanie w XX wieku: Rudolf, radary i pytania dzieci

W XX wieku sanie zyskują pasażerów i drugich pilotów. W 1902 roku L. Frank Baum, autor „Czarnoksiężnika z Krainy Oz”, wydaje The Life and Adventures of Santa Claus i zaprzęga dziesięć reniferów, wśród nich Flossie i Glossie. W 1939 roku Robert L. May pisze dla domów towarowych Montgomery Ward historię Rudolfa: w mglisty wieczór Święty Mikołaj stawia na czele zaprzęgu renifera ze świecącym nosem, żeby oświetlał drogę saniom.

Sanie trafiają nawet do archiwów wojskowych. 24 grudnia 1948 roku amerykańskie lotnictwo wydało komunikat o niezidentyfikowanych saniach ciągniętych przez osiem reniferów na wysokości 14 000 stóp, kurs 180. Siedem lat później, w 1955 roku, źle wydrukowana reklama podała dzieciom z Colorado Springs numer ośrodka obrony powietrznej: tak zaczęło się coroczne śledzenie przez NORAD, które opisujemy w artykule Jak Święty Mikołaj rozdaje wszystkie prezenty w jedną noc?.

Dzieci traktują sanie bardzo poważnie. W 2015 roku psychologowie Andrew Shtulman i Rachel Yoo z Occidental College przepytali 47 dzieci w wieku od 3 do 9 lat. 96% z nich powiedziało, że Święty Mikołaj lata saniami ciągniętymi przez renifery. To także wyczyn, który najtrudniej im wytłumaczyć: tylko 12 dzieci na 47 zaproponowało jakiś mechanizm tego lotu.

Pozostałe odpowiadają po prostu, że sanie latają. W wiosce uważamy, że to bardzo dobra odpowiedź. Wieczorem 24 grudnia możesz sprawdzić ich trasę w Santa Trackerze i odwiedzić zaprzęg na stronie reniferów.