Jak zaczęło się Boże Narodzenie? Od rzymskiego kalendarza z 336 roku do alzackiej choinki

Kiedy po raz pierwszy obchodzono Boże Narodzenie?

Pierwsi chrześcijanie nie świętowali narodzin Jezusa. Ich wielkim świętem była Wielkanoc. Ewangelie nie podają żadnej daty urodzenia i przez blisko trzy stulecia nikt, jak się wydaje, nie obchodził urodzin Chrystusa w stałym dniu.

Pierwsze datowane świadectwo znajduje się w Chronografie z 354 roku, ilustrowanym zbiorze, którego kaligraf, Furius Dionysius Filocalus, podpisuje dedykację. Jedna z jego części wymienia daty wspomnień męczenników. Pierwsza linijka podaje narodzenie Chrystusa 25 grudnia. Historycy liturgii na ogół zgodnie datują tę część na rok 336, w Rzymie.

Ten sam zbiór zawiera pogański kalendarz cywilny. Pod datą 25 grudnia czytamy w nim „N·INVICTI·CM·XXX”: narodziny Niezwyciężonego, z igrzyskami i trzydziestoma wyścigami rydwanów. To najstarsza literacka wzmianka o święcie Niezwyciężonego Słońca. Oba święta figurują więc obok siebie w tym samym rękopisie.

Dlaczego Boże Narodzenie przypada 25 grudnia?

Przed 25 grudnia krążyły inne daty. Około 200 roku Klemens Aleksandryjski podaje, że niektórzy wyznaczają narodziny na 25 dzień egipskiego miesiąca pachon, czyli 20 maja, a inni na 24 lub 25 farmuti, czyli 20 lub 21 kwietnia. Nie wspomina o 25 grudnia. Historyk Andrew McGowan przypomina te wahania w artykule dla Biblical Archaeology Society.

Jedno z dawnych wyjaśnień opiera się na obliczeniach. Mniej więcej w tym samym czasie Tertulian podaje, że 14 nisan, tradycyjny dzień ukrzyżowania, odpowiadał 25 marca rzymskiego kalendarza słonecznego. Tymczasem istniało przekonanie, że Jezus został poczęty i umarł tego samego dnia w roku. 25 marca stał się świętem Zwiastowania; dziewięć miesięcy później dochodzimy do 25 grudnia.

Na Wschodzie przyjętą datą był najpierw 6 stycznia. W IV wieku obie daty współistnieją: 25 grudnia na Zachodzie, 6 stycznia na Wschodzie. 6 stycznia stał się potem świętem Objawienia Pańskiego, które upamiętnia przybycie mędrców do Betlejem. Kościół ormiański wciąż obchodzi Boże Narodzenie 6 stycznia.

Żadnego z tych wyjaśnień nie dowodzi tekst, który mówiłby: „wybraliśmy 25 grudnia, ponieważ”. Historycy ważą poszlaki. Dlatego wciąż współistnieją dwie teorie: obliczeniowa i teoria zapożyczenia z pogańskich świąt.

Czy Boże Narodzenie jest świętem pogańskim? Saturnalia i Niezwyciężone Słońce

Saturnalia zaczynały się w kalendarzu rzymskim 17 grudnia. Święto wydłużyło się do siedmiu dni, aż do 23 grudnia. W dniu Sigillariów, 19 grudnia, wymieniano się prezentami: świecami, figurkami z wosku lub terakoty, żartobliwymi upominkami. Niewolników zapraszano na ucztę, wszyscy nosili pileus, filcową czapkę wyzwoleńców, i pozdrawiano się okrzykiem „Io Saturnalia”.

Drugie święto jest jeszcze bliższe. W 274 roku cesarz Aurelian ustanawia kult Niezwyciężonego Słońca, Sol Invictus, którego narodziny obchodzi się 25 grudnia. Chronograf z 354 roku to odnotowuje, jak widzieliśmy. Pomysł, że chrześcijanie umieścili Boże Narodzenie w tym dniu, by zastąpić to święto, jest kuszący.

Andrew McGowan wskazuje jego słabości: żaden chrześcijański autor pierwszych wieków nie mówi o takim zapożyczeniu, a data 25 grudnia pojawia się wcześniej niż czasy, w których Kościół otwarcie przejmuje pogańskie zwyczaje. W przypadku Saturnaliów większość specjalistów mówi raczej o wpływie niż o pochodzeniu. Prezenty z 19 grudnia przypominają nasze, a „król święta” wybierany podczas Saturnaliów przypomina pana nieładu ze średniowiecznych świąt.

Jak wyglądało Boże Narodzenie w średniowieczu?

W średniowieczu Boże Narodzenie staje się datą polityczną. Karol Wielki zostaje koronowany na cesarza w dzień Bożego Narodzenia 800 roku. Wilhelm Zdobywca koronuje się na króla Anglii w dzień Bożego Narodzenia 1066 roku. Wybór tego dnia oznaczał postawienie swojego panowania pod znakiem Narodzenia.

Święto się wydłuża. Około XII wieku zabawy rozkładają się na dwanaście dni od 25 grudnia do 5 stycznia. Częścią święta są ekscesy: hazard, pijaństwo, zamiana ról, czasem z „panem nieładu”, który przewodzi chaosowi. To właśnie tę część święta zaatakują później purytanie.

W tej epoce rodzi się też szopka. W Boże Narodzenie 1223 roku Franciszek z Asyżu inscenizuje Narodzenie z udziałem żywych osób w grocie koło Greccio, w środkowych Włoszech. Święty Bonawentura opisuje to około 1260 roku w Żywocie świętego Franciszka. Osioł i wół, których nie ma w żadnej Ewangelii, pochodzą z dużo starszej tradycji: Orygenes z Aleksandrii jest pierwszym chrześcijańskim autorem, który umieszcza je w stajence.

W Prowansji szopka zaludni się później ręcznie malowanymi santonami. Francuskie tradycje tego okresu, od szopki po trzynaście deserów, przedstawiamy na naszej stronie tradycje bożonarodzeniowe.

Czy to prawda, że Boże Narodzenie było zakazane?

Tak, co najmniej dwa razy, i to przez chrześcijan. Purytanie nie ufają świętu kojarzonemu z ekscesami dwunastu dni. W 1647 roku purytańska władza zakazuje Bożego Narodzenia w Anglii. Wybuchają zamieszki w obronie święta, a nabożeństwa wciąż odbywają się w półukryciu przez cały czas obowiązywania zakazu.

Po drugiej stronie Atlantyku to samo robi kolonia Zatoki Massachusetts. 11 maja 1659 roku jej zgromadzenie uchwala prawo, które karze grzywną pięciu szylingów każdego, kto obchodzi „jakiś dzień taki jak Boże Narodzenie”, czy to powstrzymując się od pracy, czy ucztując, czy w jakikolwiek inny sposób. Prawo zostaje uchylone w 1681 roku pod naciskiem Londynu. Jeszcze w 1687 roku pastor Increase Mather nazywa Boże Narodzenie zwyczajem „bezbożnym i zabobonnym”.

1. 1647Purytański parlament zakazuje Bożego Narodzenia w Anglii.
2. 1659Massachusetts nakłada grzywnę pięciu szylingów na każdego, kto świętuje Boże Narodzenie.
3. 1681Prawo Massachusetts zostaje uchylone.
4. 1856Massachusetts ustanawia Boże Narodzenie ustawowym dniem wolnym.
5. 187028 czerwca Boże Narodzenie staje się świętem federalnym w Stanach Zjednoczonych.

Uchylenie prawa nie od razu zmienia zwyczaje. W Bostonie wielu ludzi wciąż chodzi 25 grudnia do pracy i do szkoły. Trzeba czekać do 1856 roku, by Massachusetts uczyniło Boże Narodzenie dniem wolnym, i do 28 czerwca 1870 roku, by stało się nim w całych Stanach Zjednoczonych. W międzyczasie, w Nowym Jorku, wiersz z 1823 roku umieścił już Świętego Mikołaja w nocy z 24 grudnia, o czym opowiadamy w artykule Prawdziwa historia Świętego Mikołaja.

Skąd się wzięła choinka?

Choinka ma kilku przodków. W średniowieczu „misteria” wystawiane przed kościołami 24 grudnia, w dniu wspomnienia Adama i Ewy, wykorzystywały drzewo rajskie obwieszone jabłkami, owocem zakazanym, i białymi hostiami. W Inflantach Bractwo Czarnogłowych stawia drzewka w swoich domach w Rewlu, dzisiejszym Tallinie, i w Rydze w latach 1441, 1442, 1510 i 1514, a potem tańczy wokół nich na placu ratuszowym.

Alzacja dostarcza najstarszych śladów choinki w dzisiejszym znaczeniu. Według miasta Paryża pierwszy pisemny ślad jodły jako „drzewka bożonarodzeniowego” znajduje się w księdze rachunkowej z Sélestat z 1521 roku. Wpis dotyczy strażników leśnych, którzy mieli pilnować jodeł w lesie gminnym przed świętem. W Turckheim rzeźbiony zwornik na prywatnym domu, datowany na 1576 rok, jest najstarszym datowanym przedstawieniem choinki.

W 1605 roku pewne strasburskie źródło opisuje jodły, które mieszkańcy ustawiają w domach na Boże Narodzenie. Wiesza się na nich róże wycięte z kolorowego papieru, jabłka, płaskie wafle, złocone cukierki i figurki z cukru. Jabłka długo pozostaną główną ozdobą. Według miasta Paryża to susza w Wogezach w 1858 roku skłoniła dmuchacza szkła z Goetzenbruck w Mozeli do wykonania czerwonych szklanych bombek, które miały je zastąpić.

Dwór francuski poznaje drzewko później. Maria Leszczyńska, żona Ludwika XV, każe ustawić jedno w Wersalu w 1738 roku. Księżna Orleanu, Helena Meklemburska, z pochodzenia Niemka, miała wprowadzić je na dwór Ludwika Filipa w 1837 roku.

Jak Boże Narodzenie stało się znanym nam świętem rodzinnym?

Boże Narodzenie skupione na dzieciach, domu i prezentach nabiera kształtu w XIX wieku, zwłaszcza w Anglii i w Stanach Zjednoczonych. Królowa Charlotta, żona Jerzego III, urodzona w Niemczech, stawia drzewko na przyjęcie dla dzieci już w 1800 roku. Ale modę na nie wprowadza dopiero para królowej Wiktorii i księcia Alberta.

W 1848 roku „The Illustrated London News” szczegółowo opisuje choinki w zamku Windsor i publikuje rycinę rodziny królewskiej zgromadzonej wokół drzewka. Na Boże Narodzenie 1850 roku amerykański magazyn „Godey’s Lady’s Book” przedrukowuje tę samą rycinę, wymazując diadem królowej i wąsy Alberta: rodzina królewska staje się zwykłą amerykańską rodziną, zgromadzoną wokół swojej choinki.

W międzyczasie, 19 grudnia 1843 roku, Charles Dickens publikuje Opowieść wigilijną. Pierwszy nakład, 6000 egzemplarzy, wyczerpuje się przed świętami; zaraz potem pojawia się drugi, 2000 egzemplarzy. Dickens, który sam pokrył koszty druku, nie ma z tego prawie żadnego zysku. Książka przyczynia się do odrodzenia „ducha” Bożego Narodzenia i świątecznych radości.

Brakowało już tylko nocnego gościa. Właśnie rodził się w Nowym Jorku, między książeczką z 1821 roku a rycinami Thomasa Nasta. Jeśli chcesz poznać jego listy, renifery i dzisiejszą trasę, możesz napisać do Świętego Mikołaja albo śledzić jego podróż wieczorem 24 grudnia na stronie Santa Tracker.