Jak świętuje się Boże Narodzenie w Niemczech? Adwent, jarmarki, Nikolaus i Christkind

Kto wymyślił wieniec i kalendarz adwentowy?

W Niemczech grudzień liczy się niedzielami. W pierwszą niedzielę Adwentu zapala się pierwszą świecę na Adventskranz, wieńcu adwentowym, a potem co niedzielę jedną więcej, aż do świąt. Ten przedmiot ma datę i autora: Johann Hinrich Wichern, założyciel i dyrektor Rauhes Haus w hamburskiej dzielnicy Horn, zapalił pierwszy w 1839 roku, pod sufitem sali modlitewnej.

Wieniec Wicherna nie przypominał dzisiejszych. Był drewniany, mniej więcej wielkości koła od wozu, i miał świecę na każdy dzień od pierwszej niedzieli Adwentu do Wigilii. Dzieci widziały w ten sposób, jak święta zbliżają się dzień po dniu. Gałązki jodły i białe wstążki pojawiły się dopiero od 1860 roku. Wersja z czterema świecami to kompromis, żeby wieniec zmieścił się w salonach.

Kalendarz adwentowy też ma rodzinną historię. Matka Gerharda Langa (1881-1974), Selma, żona pastora, przyczepiała dla syna na kartonie 24 małe bezy z Hohenlohe, *Wiebele*: jedną do zjedzenia każdego dnia. Gdy Lang został wydawcą w Monachium, po kilku próbach wydał w 1908 roku drukowany kalendarz *Im Lande des Christkindes*, „W krainie Dzieciątka Jezus”. Dzisiejsze kalendarze z 24 okienkami są jego spadkobiercami. Nasz znajdziecie na stronie kalendarz adwentowy.

Co dzieje się w Niemczech 6 grudnia?

Wieczorem 5 grudnia niemieckie dzieci stawiają buty albo kozaki przed drzwiami. W nocy Nikolaus napełnia je orzechami, mandarynkami, czekoladą i piernikiem. Rano 6 grudnia często znajduje się tam też figurkę z ciasta drożdżowego, zwaną w niektórych regionach Stutenkerl. To pierwszy prezent sezonu, na kilka tygodni przed świętami.

W wielu rodzinach Nikolaus przychodzi też osobiście, jako biskup: to wolontariusz albo aktor wynajęty na tę okazję. Łagodnie upomina dzieci, czasem czytając z Goldenes Buch, „złotej księgi”, w której zapisano dobre i złe uczynki z całego roku, a potem zostawia mały prezent.

Na północy i w środkowej części kraju, a ogólnie w regionach protestanckich, towarzyszy mu Knecht Ruprecht, mroczny sługa, który straszy nieposłuszne dzieci, a czasem nawet go zastępuje. W Bremie przebrane dzieci robią *Sunnerklauslaufen*: chodzą od sklepu do sklepu, recytują krótki wierszyk w dialekcie dolnoniemieckim i proszą o słodycze. Kuzynów Knechta Ruprechta, od Krampusa po Père Fouettard, przedstawiamy w artykule kto przynosi prezenty na świecie, a samego biskupa w artykule kim był święty Mikołaj.

Który jarmark bożonarodzeniowy w Niemczech jest najstarszy?

Ten tytuł przypada zwykle Striezelmarkt w Dreźnie. Po raz pierwszy wspomniano o nim w 1434 roku, za elektora saskiego Fryderyka II, jako o jednodniowym targu na Altmarkt w poniedziałek przed Bożym Narodzeniem. Jego nazwa pochodzi od *Strüzel* albo *Stroczel*, dawnej nazwy ciasta, które dziś nazywa się Stollen.

Jarmark liczy dziś około 240 stoisk. Można tam zobaczyć bożonarodzeniową piramidę z Rudaw, wysoką na 14 metrów, jedną z tych piętrowych drewnianych karuzel, które obraca ciepło świec, i Pflaumentoffel, małe figurki z suszonych śliwek przedstawiające kominiarzy. Ich nazwa oznacza jednak „śliwkowego diabełka”.

Drugie wielkie miano to Christkindlesmarkt w Norymberdze, poświadczony od 1628 roku. Co roku otwiera się, gdy miejski Christkind, wybierany co dwa lata, recytuje swój prolog z galerii Frauenkirche. Jarmarki w Norymberdze i Dreźnie przyciągają każdy około dwóch milionów odwiedzających rocznie. O wyborach Christkinda opowiadamy w artykule kto przynosi prezenty na świecie.

Jarmarki są do siebie podobne w różnych miastach: drewniane domki, grzane wino, Lebkuchen, ozdoby ze szkła i drewna. Po drugiej stronie Renu Strasburg zachował tę samą tradycję od 1570 roku, o czym opowiada nasz artykuł Boże Narodzenie we Francji.

Co je się na Boże Narodzenie w Niemczech: Stollen i Lebkuchen?

Drezdeński Stollen, dawniej zwany Striezel, pojawia się w oficjalnym dokumencie już w 1474 roku. Masło długo było z nim kłopotem. W 1490 roku papież Innocenty VIII wysyła następcy elektora saskiego list, który przeszedł do historii jako *Butterbrief*, „list maślany”: zezwala on na masło księciu i jego dworowi, a pozostałym pod warunkiem wnoszenia corocznej opłaty na rzecz katedry we Freibergu.

Król August II Mocny dał Stollenowi chwilę chwały. W 1730 roku zamówił u drezdeńskiego cechu piekarzy gigantyczny Stollen dla około 24 000 gości. Miasto co roku odtwarza tę scenę podczas Stollenfest: ciasto ważące od trzech do czterech ton paraduje aż na jarmark, gdzie kroi się je nożem o długości 1,60 metra, repliką zaginionego noża z 1730 roku. Prawdziwy Dresdner Stollen nosi pieczęć z wizerunkiem Augusta Mocnego i wypieka go tylko 110 piekarni w mieście.

Lebkuchen to drugi filar sezonu. Piekarzy pierników wymienia się w Ulm już w 1296 roku, a w Norymberdze w 1395 roku, przy czym w Norymberdze tylko członkowie cechu mieli prawo je piec. Od 1996 roku Nürnberger Lebkuchen to nazwa chroniona: musi być wytwarzany w granicach miasta. Najlepszy gatunek, Elisenlebkuchen, zawiera mniej niż 10% mąki pszennej i co najmniej 25% bakalii, na cienkim opłatku, *Oblate*.

Kto przynosi prezenty w Niemczech: Weihnachtsmann czy Christkind?

Wszystko zależy od regionu. Na północy, w środkowej części i na wschodzie kraju jest to Weihnachtsmann, „człowiek Bożego Narodzenia”, Mikołaj z białą brodą, spopularyzowany w XIX wieku przez piosenkę *Morgen kommt der Weihnachtsmann*. Na południu Niemiec, w Austrii i w Szwajcarii jest to Christkind, Dzieciątko Jezus, anielska postać w białej sukni, o kręconych włosach. Pochodzenie obu imion opisujemy w artykule imiona Świętego Mikołaja na świecie.

Wielką chwilą jest Heiligabend, wieczór 24 grudnia. Choinkę często stawia się i ubiera tego samego popołudnia, a stoi ona aż do stycznia: naturalne drzewka wystawia się do odbioru po drugim tygodniu miesiąca. Dzieci czekają poza pokojem, aż zadzwoni dzwoneczek: ogłasza on, że przynoszący prezenty właśnie odjechał. Wtedy odkrywają rozświetloną choinkę i paczki. Ta chwila nazywa się Bescherung.

Kolacja 24 grudnia jest często prosta. W ankietach Niemcy na pierwszym miejscu wymieniają kiełbaski z sałatką ziemniaczaną, przed karpiem, fondue czy raclette. Uczta przychodzi następnego dnia, z pieczoną gęsią albo kaczką. 25 i 26 grudnia są dniami wolnymi, drugi z nich to *Zweiter Weihnachtstag*, ale 24 grudnia nie jest.

Skąd pochodzą O Tannenbaum i szklane bombki?

*O Tannenbaum* nie była kolędą. Pierwotnie to ludowa piosenka, w której wiecznie zielona jodła symbolizuje wierność. Jedną z jej melodii cytuje już w 1605 roku muzyczna składanka *Nun fanget an*. W 1820 roku August Zarnack publikuje wersję, w której zakochany skarży się na niewierność ukochanej. W 1824 roku Ernst Anschütz, nauczyciel i organista z Lipska, publikuje w szkolnym śpiewniku znaną nam wersję. Nawet wtedy tekst nie mówi wprost o choince: ze świętami połączył ją dopiero zwyczaj.

Szklane bombki pochodzą z Turyngii. Według Niemieckiego Muzeum Historycznego ozdoby choinkowe z dmuchanego szkła wytwarza się od około 1850 roku w Lauscha i okolicznych wsiach. Pierwsze bombki srebrzono od środka roztopionym ołowiem, by odbijały światło świec. W latach 60. i 70. XIX wieku azotan srebra stopniowo zastąpił ołów.

Jedna ozdoba za to nie ma w sobie nic niemieckiego: świąteczny ogórek. W Stanach Zjednoczonych opowiada się, że niemieckie rodziny chowają na choince szklanego ogórka, a dziecko, które go znajdzie, dostaje dodatkowy prezent. Według sondażu YouGov, o którym pisał *New York Times*, 91% z 2057 ankietowanych Niemców nigdy nie słyszało o tej „tradycji”.