Jak świętuje się Boże Narodzenie we Francji? Réveillon, bûche, santony i 13 deserów

Kiedy zaczyna się Boże Narodzenie we Francji?

Francuski kalendarz bożonarodzeniowy rozciąga się na ponad miesiąc. Zaczyna się na wschodzie od dnia świętego Mikołaja, 6 grudnia, święta znacznie żywszego w Lotaryngii, Alzacji i na północy niż w reszcie kraju. Kończy się na początku stycznia świętem Objawienia Pańskiego i galette des rois, ciastem francuskim z nadzieniem migdałowym, w którym ukryta jest fève, figurka: kto ją znajdzie, zostaje koronowany na króla albo królową.

1. 4 grudniaDzień świętej Barbary: w Prowansji sieje się pszenicę w trzech miseczkach, która na Boże Narodzenie ma już wykiełkować.
2. 6 grudniaDzień świętego Mikołaja w Lotaryngii, Alzacji i na północy, z paradami w Nancy i Saint-Nicolas-de-Port.
3. Od końca listopada do końca grudniaJarmarki bożonarodzeniowe, w tym Christkindelsmärik w Strasburgu, zapoczątkowany w 1570 roku.
4. 24 grudniaRéveillon, pasterka, a w Prowansji gros souper, po którym podaje się trzynaście deserów.
5. 25 grudniaPrezenty od Świętego Mikołaja pod choinką, a potem świąteczny obiad.
6. Początek styczniaObjawienie Pańskie i galette des rois, 6 stycznia albo w pierwszą niedzielę stycznia.

Ten kalendarz wyjaśnia, dlaczego dwoje francuskich dzieci niekoniecznie przeżywa te same święta. Mały mieszkaniec Lotaryngii może dostać słodycze dwa razy w ciągu trzech tygodni, raz od świętego Mikołaja, raz od Père Noël. Mały Prowansalczyk zobaczy, że stół z 24 grudnia stoi nakryty przez trzy dni. Historia świętego Mikołaja w Lotaryngii ma własny artykuł: kim był święty Mikołaj.

Kto przynosi prezenty we Francji: Père Noël czy święty Mikołaj?

W większej części kraju przychodzi Père Noël, francuski Święty Mikołaj, w nocy z 24 na 25 grudnia. Dawniej dzieci stawiały buty przed kominkiem, by je napełnił, a magazyn FrenchEntrée przypomina, że na choince wieszano też małe zabawki, cukierki i owoce. Dziś paczki najczęściej czekają pod choinką rano 25 grudnia.

Ten Père Noël z białą brodą i w czerwonym płaszczu upowszechnił się we Francji głównie po drugiej wojnie światowej. Nie wszędzie przyjęto go z otwartymi ramionami: 23 grudnia 1951 roku część duchowieństwa w Dijon spaliła jego kukłę przed katedrą Saint-Bénigne. Następnego dnia kanonik Kir, mer miasta, sprawił, że pojawił się znowu na dachach ratusza. Całą sprawę opisujemy w prawdziwej historii Świętego Mikołaja.

Na wschodzie święty Mikołaj nigdy nie ustąpił miejsca. Przychodzi w nocy z 5 na 6 grudnia jako biskup, z mitrą i pastorałem, a za nim Père Fouettard, który straszy nieposłuszne dzieci. Tradycyjnie przynosi pomarańczę i piernik ze swoją podobizną, a dzieci zostawiają mu kieliszek mirabelki, cukier i marchewkę dla jego osiołka. Jego towarzysze zmieniają się zależnie od regionu; opisujemy ich w artykule kto przynosi prezenty na świecie.

Wszystkie te dzieci łączy jeden adres: od 1962 roku francuska poczta La Poste odpowiada na listy do Świętego Mikołaja. Secrétariat du Père Noël mieści się w Libourne, w departamencie Żyronda, a na kopercie wystarczy napisać „Père Noël”. Żeby wysłać swój list do wioski, skorzystajcie z naszej strony z listem.

Czym jest bożonarodzeniowy réveillon?

Słowo pochodzi od czasownika *réveiller*, budzić. Słownik Trésor de la langue française informatisé definiuje je jako świąteczny posiłek spożywany w noc Bożego Narodzenia, a od końca XIX wieku także w noc sylwestrową. Znaczenie nocnego posiłku poświadczone jest już w 1531 roku u Charles'a de Bourdigné jako „mały posiłek spożywany nocą w towarzystwie”.

Pierwotnie czuwano do pasterki, a jadło się po powrocie, w środku nocy. Wiele rodzin odwróciło tę kolejność i je kolację wieczorem 24 grudnia przed mszą albo w ogóle bez mszy. Zasada się nie zmieniła: długi posiłek, staranniejszy niż przez resztę roku, wspólny, zanim przyjdą prezenty.

Menu zależy od regionu. FrenchEntrée wymienia jako dania główne indyka, kapłona, gęś, kurczaka i boudin blanc, białą kiełbasę, z ostrygami na przystawkę i bûche na deser.

Dlaczego na Boże Narodzenie je się bûche?

Zanim stała się ciastem, bûche była prawdziwym polanem. Według miasta Paryża zwyczaj ma pochodzić z obrzędu kończącego przesilenie zimowe na północy Europy: palono wtedy duży kawał drewna. W Prowansji biuro turystyczne Marsylii opisuje obrzęd cacho fio: najstarszy członek rodziny, często dziadek, rozpalał polano z oliwki albo drzewa owocowego, błogosławił ogień i polewał go vin cuit, gotowanym winem, wypowiadając formułę po prowansalsku.

Samo ciasto jest paryskie. Strona miasta Paryża przypomina, że cukiernik Pierre Lacam, dawny lodziarz księcia Monako Karola III, publikuje przepis w książce z 1890 roku. Mówi, że zainspirował go Antoine Charabot, cukiernik z firmy Quillet przy rue de Buci, w 6. dzielnicy. Dokładna data pierwszej bûche pozostaje nieznana.

Według tego samego źródła to paryscy cukiernicy rozpowszechnili bûche w całym kraju po 1945 roku. Zachowała wygląd drewna: zwinięty biszkopt, krem prążkowany na kształt kory, czasem grzybki z bezy. Pani Mikołajowa dzieli się swoimi przepisami do wspólnego gotowania w święta w naszych przepisach.

Jakie są prowansalskie 13 deserów bożonarodzeniowych?

W Prowansji wieczór 24 grudnia nazywa się gros souper, wielka kolacja. Według oficjalnej strony France.fr to posiłek postny, bez mięsa, ale obfity: siedem dań, na pamiątkę ran Chrystusa, wśród nich dorsz w raïto, prowansalskim sosie pomidorowym. Kończy się trzynastoma deserami, które biuro turystyczne Marsylii łączy z Ostatnią Wieczerzą: dwanaście deserów dla dwunastu apostołów, jeden dla Chrystusa.

Oprawa liczy się tak samo jak menu. Stół nakrywa się trzema obrusami, otacza trzema świecami i stawia się na nim trzy miseczki pszenicy zasianej w dniu świętej Barbary, 4 grudnia, symbol Trójcy Świętej. Desery zostają na stole przez trzy dni, a każdy biesiadnik powinien spróbować każdego z nich. Wszystkiemu towarzyszy vin cuit.

• Pompe à l'huile, płaska drożdżowa bułka na oliwie
• Biały nugat i czarny nugat, często przedstawiane jako dobro i zło
• Czterej żebracy: suszone figi, rodzynki, migdały i orzechy laskowe albo włoskie, na pamiątkę czterech zakonów żebraczych
• Daktyle, których pestka ma nosić znak Chrystusa
• Zielony melon przechowywany na słomie i białe winogrona trzymane w piwnicy
• Zależnie od miasta: calissons z Aix, owoce kandyzowane, oreillettes, mandarynki, pasta z pigwy, konfitura z arbuza

Dokładna lista zmienia się w zależności od miasta i rodziny, i tak ma być. Jej historia jest młodsza, niż się wydaje: biuro turystyczne Marsylii datuje liczbę trzynaście na 1925 rok.

Czym są prowansalskie santony?

Szopka pozostaje w centrum francuskiego Bożego Narodzenia, zwłaszcza na południu. Jej małe gliniane postacie nazywają się santony. Według biura turystycznego Marsylii prowansalski santon z niewypalanej gliny narodził się w Marsylii pod koniec XVIII wieku, a stworzył go Jean-Louis Lagnel (1764-1822).

Jego wielką wystawą jest marsylska Foire aux santons, najstarszy jarmark santonów w Prowansji, który według biura turystycznego narodził się „nazajutrz po rewolucji”. Co roku rozstawia się od trzeciego weekendu listopada do początku stycznia w Starym Porcie, a otwiera go msza odprawiana po prowansalsku.

Prowansalska szopka nie kończy się na Świętej Rodzinie, wole, osiołku i Trzech Królach. Odtwarza całą wioskę: mera, piekarza, księdza, bębniarza, parę Cyganów, niewidomego i jego syna. Najsłynniejszy jest Ravi, z rękami wzniesionymi do nieba, zachwycony narodzinami, choć nie ma nic do ofiarowania. Od niego pochodzi francuskie wyrażenie „le ravi de la crèche”, zachwycony ze szopki.

Rzemiosło ma się dobrze: między Marsylią, Aubagne i Aix-en-Provence działa około 120 pracowni santonów. W Allauch Gilbert Orsini co roku pokazuje ruchomą szopkę o powierzchni 100 m², zamieszkaną przez 650 santonów. Niektóre pracownie robią nawet współczesne postacie, piłkarza czy pizzaiolo, obok tradycyjnego pasterza.

Skąd we Francji wzięły się choinka i jarmarki bożonarodzeniowe?

Alzacja dała Francji dwa najczęściej eksportowane obrazy Bożego Narodzenia. Pierwszy to jarmark bożonarodzeniowy. Jarmark w Strasburgu, Christkindelsmärik, czyli po alzacku „jarmark Dzieciątka Jezus”, narodził się w 1570 roku, co czyni go jednym z najstarszych w Europie. Przez długi czas był jedynym we Francji. Po kolejnych przenosinach, z placu przed katedrą na plac Zamkowy i plac Klébera, w 1871 roku osiadł na placu Broglie.

Drugi to choinka. W archiwach Sélestat księga rachunkowa z 21 grudnia 1521 roku odnotowuje 4 szylingi zapłacone strażnikom leśnym za pilnowanie *meyen*, drzewek, w dzień świętego Tomasza. Miasto widzi w tym najstarszą pisemną wzmiankę o choince, a Biblioteka Humanistyczna co zimę wystawia ten rejestr obok dwóch dzieł z 1555 i 1600 roku. Strasburg dostarcza innej często cytowanej daty, 1605, którą magazyn FrenchEntrée podaje jako rok pierwszej choinki w mieście.

Dziś choinka i szopka sąsiadują ze sobą w wielu salonach, czasem na tym samym meblu. Pełną historię choinki, od starożytnego Rzymu po epokę wiktoriańską, przeczytacie w artykule jak zaczęło się Boże Narodzenie.