Dlaczego Święty Mikołaj nosi czerwony strój? Historia ubrania, które zmieniało kolor

Czy święty Mikołaj nosił już czerwone szaty?

Dalekim pierwowzorem Świętego Mikołaja jest Mikołaj, biskup Miry w Licji w IV wieku, którego życie opowiadamy w historii Świętego Mikołaja. Malarze ikon przedstawiali go przez ponad tysiąc lat według ustalonego wzoru: starszy mężczyzna z łysiną, z zaokrągloną brodą, w szatach biskupich.

Ikona namalowana na Krecie na początku XVI wieku, przechowywana w Icon Museum and Study Center w Clinton (Massachusetts), pokazuje go w różowym ornacie, z białym omoforionem usianym dużymi czarnymi krzyżami, czyli szarfą, którą noszą biskupi wschodni. Grecka inskrypcja z jego imieniem wypisana jest na czerwono, podobnie jak rama. Czerwień jest obecna, ale raczej otacza świętego, niż go ubiera.

Children's Museum w Indianapolis przypomina, że tradycja przypisuje świętemu czerwono-białą szatę, zaznaczając jednocześnie, że niektórzy historycy uważają, iż nosił inne kolory. Najostrożniejsza wersja mieści się w jednym zdaniu: szaty liturgiczne zmieniały się w zależności od epoki i Kościoła, a biskupia czerwień to tylko jeden z tropów prowadzących do współczesnego stroju.

W Lotaryngii, gdzie święty Mikołaj jest patronem Lotaryńczyków, parada w Nancy co roku na początku grudnia pokazuje go „promieniejącego w najpiękniejszym stroju”, z „srebrzystą brodą”, jak zauważa oficjalny portal turystyczny Francji. Zawsze kroczy tam jako biskup, nigdy jako Święty Mikołaj w czerwonym kubraku.

Dlaczego angielski Father Christmas był zielony?

W Anglii na długo przed amerykańskim Santa Clausem istniała inna postać: Father Christmas, raczej uosobienie świąt niż dawca prezentów. Stephen Winick, folklorysta z Biblioteki Kongresu, prześledził jego garderobę na przestrzeni trzech stuleci. W 1616 roku, w sztuce Bena Jonsona, „Old Christmas” nosi bufiaste spodnie, długie pończochy, dopasowany kaftan i kapelusz z wysoką główką ozdobiony broszą.

W epoce wiktoriańskiej żaden kolor nie dominuje. Father Christmas pojawia się na zielono, złoto, brązowo, fioletowo albo niebiesko, przy czym zieleń była chyba najczęstsza, często z kapturem uwieńczonym ostrokrzewem lub cisem. York Museums Trust przechowuje kartkę z życzeniami z lat 1870-1895, na której ma zielony filcowy płaszcz, metalową ozdobę choinkową (1870-1910), na której jego szata jest żółta, i kartkę z lat 90. XIX wieku, na której idzie cały na biało przez śnieżycę, z polanem na ramieniu.

1. 1616Ben Jonson ubiera „Old Christmas” w staromodne stroje: kaftan, bufiaste spodnie, kapelusz z broszą.
2. 1658Pamflet Josiaha Kinga pokazuje go w szacie i czapce obszytych futrem.
3. 1836Robert Seymour rysuje go zgarbionego, z długą brodą, w długiej szacie i wieńcu z ostrokrzewu.
4. 1864W powieści Susan Warner „Carl Krinken” nosi długą brązową szatę w białe cętki.
5. 1870-1895Kartka z życzeniami przechowywana w Yorku pokazuje go w zielonym filcowym płaszczu.
6. 1920W listach od Father Christmas do swoich dzieci Tolkien rysuje go w czerwonym płaszczu obszytym białym futrem.

Przełom przychodzi wraz z amerykańskim Santa Clausem. Według Biblioteki Kongresu mitologia sań i reniferów dociera do Wielkiej Brytanii w latach 60. XIX wieku, w latach 70. obie postacie zaczynają się zlewać, a Father Christmas przejmuje wtedy przybyły z Ameryki czerwony strój z obszyciem z białego futra.

Jak był ubrany Święty Mikołaj z wiersza z 1823 roku?

23 grudnia 1823 roku gazeta Sentinel z Troy w stanie Nowy Jork publikuje bez nazwiska autora „A Visit from St. Nicholas”, który Clement Clarke Moore włączy w 1844 roku do swojego tomu Poems. Tekst nie mówi ani słowa o kolorze. Mówi o futrze i o sadzy.

Postać z wiersza to „right jolly old elf”, wesoły stary elf, na tyle mały, by zmieścić się w miniaturowych saniach. Jego ubranie jest przybrudzone popiołem z komina: nic z odświętnego stroju. Pisarz Derek McCormack zauważa w magazynie o tkaninach Selvedge, że wiersz nigdy nie precyzuje, o jakie futro chodzi.

Pierwsi ilustratorzy improwizują. Obraz z 1837 roku opisany przez McCormacka pokazuje małego i dość niepokojącego Santę w futrzanej pelerynie, brązowych spodniach i kurtce w granatowe paski. Mental Floss przypomina też o wpływie Pelznickla, dawcy prezentów z krajów niemieckojęzycznych, którego samo imię przywodzi na myśl futro (Pelz) i który był nim okryty. Ameryka 1830 roku wyobraża sobie więc raczej człowieka lasu niż pana w czerwonym aksamicie.

Czy to Thomas Nast sprawił, że Święty Mikołaj stał się czerwony?

Rysownik Thomas Nast publikuje swojego pierwszego Santa Clausa w Harper's Weekly 3 stycznia 1863 roku, w środku wojny secesyjnej. Ubiera go w płaszcz w gwiazdy i spodnie w paski, w barwach Unii, i każe mu rozdawać prezenty żołnierzom w obozie Północy. Według American Battlefield Trust w latach 1863 do 1886 dostarcza magazynowi 33 świąteczne rysunki.

Te ilustracje wychodzą spod pras w czerni i bieli. Po wojnie Nast ubiera swoją postać w dopasowane futrzane kombinezony, brązowe, czarne albo zielone, z czapką z pomponem i gałązkami ostrokrzewu. W 1866 roku po raz pierwszy umieszcza go w lodowym pałacu na Biegunie Północnym, o czym piszemy w artykule o domu Świętego Mikołaja. Jego najsłynniejszy portret, „Merry Old Santa Claus”, ukazuje się na całej stronie 1 stycznia 1881 roku.

W kwestii koloru źródła się rozchodzą. Coca-Cola Company pisze, że Nast rysował Świętego Mikołaja przez trzydzieści lat, zmieniając kolor jego płaszcza z beżowego na czerwony. American Battlefield Trust uważa przeciwnie, że Nast nie ma nic wspólnego z czerwonym strojem, i przypisuje jego upowszechnienie kartkom bostońskiego drukarza Louisa Pranga z lat 70. XIX wieku. Mental Floss zaznacza, że zbiór z 1890 roku, Thomas Nast's Christmas Drawings for the Human Race, zawiera brodatego mężczyznę ubranego na czerwono, z fajką i zabawkami w rękach.

Kiedy czerwień zwyciężyła na dobre?

Widoczny zwrot przypada na początek XX wieku. Puck, pierwszy amerykański magazyn satyryczny, który odniósł sukces, pokazuje na okładce z 1901 roku Santę wręczającego zabawki dzieciom bardziej zainteresowanym Montaigne'em i Tołstojem, a w 1902 roku Santę, który przełazi przez okno dwóch wiktoriańskich dam. Za każdym razem ma na sobie czerwony strój i czapkę z białym obszyciem.

York Museums Trust ocenia, że w latach 20. XX wieku Święty Mikołaj kojarzy się już głównie z czerwienią. Tolkien maluje go tak już w pierwszym liście do swoich dzieci, w 1920 roku. Historyczka Karal Ann Marling, cytowana przez Selvedge, widzi w tym czerwonym stroju coś w rodzaju „bogato zdobionego garnituru biznesmena”, stroju szefa, który kieruje fabryką zabawek.

Potem przychodzi reklama. Święty Mikołaj ilustratora Haddona Sundbloma debiutuje w 1931 roku w reklamach Coca-Coli w Saturday Evening Post. Sundblom bierze za model przyjaciela, emerytowanego sprzedawcę Lou Prentissa, i maluje tę postać dla marki aż do 1964 roku. Sama Coca-Cola Company przyznaje, że Święty Mikołaj nosił czerwony płaszcz już przed Sundblomem. Szczegóły tej uporczywej legendy opowiadamy w artykule Czy Coca-Cola wymyśliła Świętego Mikołaja?.

Sundblom wnosi przede wszystkim powtarzalność. Od 1931 do 1964 roku ten sam okrągły mężczyzna o czerwonych policzkach, w czerwono-białym płaszczu, wraca każdej zimy w reklamach marki. Selvedge zauważa, że ta międzynarodowa kampania utrwaliła standardowy wzór, podczas gdy domy towarowe ubierały dotąd swoich Mikołajów w kostiumy, jakie akurat miały w magazynie.

Z czego jest zrobiony strój Świętego Mikołaja?

Materiał zmieniał się tak samo jak kolor. Na początku było futro: to z wiersza z 1823 roku, to Pelznickla, to z kombinezonów rysowanych przez Nasta, a Mental Floss wspomina nawet o strojach przypominających zamsz. Przodkiem współczesnego stroju jest zimowy płaszcz, nie odświętne ubranie.

W Kanadzie pod koniec XIX wieku mężczyźni, którzy grali Świętego Mikołaja, a nie mieli szkarłatnego kostiumu, improwizowali, jak opowiada Derek McCormack: togi, czerwony filc albo muślin przewiązany w pasie, buty wycięte z czarnej ceraty owiniętej wokół goleni, a czasem zwykły czerwony szlafrok. W 1894 roku chłopiec z plemienia Czarnych Stóp pisał do Calgary Herald, że Święty Mikołaj miał „suknię jak stara kobieta”.

• Płaszcz: obszyty bielą od okładek Pucka z 1901 i 1902 roku, przepasany czarnym pasem na rysunkach angielskich mummerów z lat 30. XX wieku, które odnotowała Biblioteka Kongresu.
• Czapka: kaptur u Tolkiena w 1920 roku, czapka na jego kolejnych rysunkach.
• Buty: odziedziczone po Naście, który czasem obuwa też swoją postać w lakierowane trzewiki pielgrzyma.
• Cena: według Mental Floss zawodowi amerykańscy Mikołaje mają po kilka kostiumów kosztujących od 500 do 5000 dolarów za sztukę.

Skąd Święty Mikołaj ma białą brodę?

Broda jest starsza niż czerwień. Na ikonach święty Mikołaj jest już starszym mężczyzną z zaokrągloną brodą, jak na wspomnianej wyżej kreteńskiej ikonie z XVI wieku. W Anglii Robert Seymour rysuje w 1836 roku Father Christmas z długą brodą, a powieść Susan Warner daje mu w 1864 roku białe włosy i brodę.

Wiersz z 1823 roku raz na zawsze ustala kolor: zarost na jego podbródku jest „biały jak śnieg”. Nast robi z niej bujną brodę, Sundblom starannie przyciętą, na pomarszczonej twarzy. Do dziś niektóre amerykańskie agencje wymagają „naturally bearded gentlemen”, czyli panów z własną brodą, do grania tej roli w centrach handlowych.

Dzieci, które chcą to sprawdzić, zawsze mogą zapytać wprost w liście do Świętego Mikołaja albo w rozmowie z nim. Oficjalna odpowiedź wioski jest krótka: broda jest prawdziwa i nigdy nie obcina się jej przed świętami.