Χριστούγεννα στην Ολλανδία: ο Sinterklaas, η βραδιά των δώρων και η διαμάχη για τον Zwarte Piet

Πότε φτάνει ο Sinterklaas στην Ολλανδία, και γιατί από την Ισπανία;

Η περίοδος αρχίζει το πρώτο Σάββατο μετά τις 11 Νοεμβρίου, γιορτή του Αγίου Μαρτίνου. Εκείνη τη μέρα γίνεται η intocht, η είσοδος του Sinterklaas: αποβιβάζεται από ένα ατμόπλοιο, ανεβαίνει στο άσπρο άλογό του και παρελαύνει στην πόλη. Η εθνική άφιξη γίνεται κάθε χρόνο σε άλλο λιμάνι και μεταδίδεται ζωντανά στην τηλεόραση, και ύστερα κάθε πόλη οργανώνει τη δική της. Το άλογο λεγόταν Amerigo μέχρι το 2019· τότε πήρε σύνταξη και τη θέση του πήρε ο Ozosnel.

Γιατί η Ισπανία; Κανείς δεν το ξέρει με βεβαιότητα. Μια εκδοχή παραπέμπει στα λείψανά του, το μισό από τα οποία μεταφέρθηκε το 1087 από τα Μύρα στο Μπάρι, στη νότια Ιταλία. Η παλαιότερη πηγή που συνδέει τον Sinterklaas με την Ισπανία είναι μάλιστα αμερικανική: ένα φυλλάδιο που δημοσίευσε στη Νέα Υόρκη το 1810 ο John Pintard. Σήμερα, σύμφωνα με την παράδοση που λένε στα παιδιά, ο άγιος περνά τη χρονιά του στη Μαδρίτη.

Η σύγχρονη εικόνα του αγίου και του ταξιδιού του χρωστά πολλά σε ένα βιβλίο. Το 1850, ο δάσκαλος Jan Schenkman εκδίδει στο Άμστερνταμ το *Sint-Nicolaas en zijn knecht*, «Ο Άγιος Νικόλαος και ο υπηρέτης του», το πρώτο εικονογραφημένο βιβλίο όπου ο άγιος έχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Ο Schenkman συγκεντρώνει εκεί το άλογο, την καλπασιά πάνω στις στέγες και την άφιξη από την Ισπανία, και το εισαγωγικό του ποίημα φέρνει τον άγιο από την Ισπανία με ατμόπλοιο. Το τραγούδι του *Zie ginds komt de stoomboot*, «Κοιτάξτε, εκεί κάτω έρχεται το ατμόπλοιο», τραγουδιέται ακόμη. Το βιβλίο, που ανατυπωνόταν ως τον 20ό αιώνα, με γνωστές εκδόσεις το 1880, το 1905 και το 1907, βοήθησε να γίνει η γιορτή του Αγίου Νικολάου γιορτή των παιδιών. Από το 2001, η περίοδος έχει και το δικό της καθημερινό τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων, το *Sinterklaasjournaal*, που κάθε βράδυ διηγείται στα παιδιά τις περιπέτειες του αγίου ως τις 5 Δεκεμβρίου.

Τι γίνεται το βράδυ του pakjesavond, στις 5 Δεκεμβρίου;

Μόλις φτάσει ο άγιος, τα παιδιά «βάζουν το παπούτσι τους», *schoen zetten*. Το βράδυ το αφήνουν δίπλα στο τζάκι ή, στα σπίτια που δεν έχουν τζάκι, σε ένα σημείο που διαλέγουν, τραγουδούν ένα τραγούδι του Sinterklaas πριν πάνε για ύπνο και βάζουν μέσα ένα καρότο ή ένα μήλο για το άλογο, συχνά μαζί με μια ζωγραφιά. Το πρωί, στο παπούτσι βρίσκουν μια λιχουδιά ή ένα μικρό δώρο.

Η μεγάλη βραδιά είναι στις 5 Δεκεμβρίου, παραμονή της γιορτής του αγίου: το pakjesavond, η «βραδιά των πακέτων». Μέσα στη βραδιά, κάποιος χτυπά δυνατά την πόρτα ή το κουδούνι, μια χούφτα pepernoten κροταλίζει στο τζάμι, κι όταν ανοίξουν, δεν είναι κανείς εκεί, μόνο ένας σάκος με δώρα αφημένος στο κατώφλι. Στο Βέλγιο και σε μεγάλο μέρος της νότιας Ολλανδίας, τα δώρα έρχονται συνήθως το πρωί της 6ης Δεκεμβρίου, ανήμερα του Αγίου Νικολάου, όπως και στη Λωρραίνη.

Ανάμεσα στους μεγάλους και στα μεγαλύτερα παιδιά, η βραδιά γίνεται συχνά παιχνίδι: ζάρια ή άλλοι κανόνες αποφασίζουν ποιος παίρνει, ποιος δίνει παρακάτω ή ποιος ανοίγει ένα πακέτο, ή ποιος πρέπει να κάνει μια δοκιμασία. Στα μικρά, το ερώτημα ποιος χτύπησε την πόρτα μπορεί να κρατήσει χρόνια. Το ερώτημα πότε και πώς να τους πείτε την αλήθεια, που ισχύει και για τον Sinterklaas, το εξετάζουμε στον οδηγό μας για τους γονείς.

Ποιήματα, surprises και σοκολατένια γράμματα: τα έθιμα του Αγίου Νικολάου

Ένα δώρο του Sinterklaas δεν δίνεται σκέτο. Το συνοδεύει ένα ποίημα, το *Sinterklaasgedicht*, που ο παραλήπτης διαβάζει δυνατά μπροστά σε όλους. Γραμμένο σαν να το έγραψε ο Sinterklaas ή ο Piet, που υποτίθεται ότι ξέρουν όλα τα μικρά μυστικά του καθενός, λέει με απλές ρίμες αστεία και λίγο πειραχτικά περιστατικά για το πρόσωπο. Το ίδιο το δώρο είναι συχνά κρυμμένο σε μια surprise, ένα χειροποίητο κατασκεύασμα που πρέπει να το διαλύσεις για να βρεις τι έχει μέσα.

Οι λιχουδιές έχουν το δικό τους αλφάβητο. Το σοκολατένιο γράμμα, *chocoladeletter*, έχει το σχήμα ενός S για τον Sinterklaas, ενός P για τον Piet ή του αρχικού γράμματος του ονόματος του παιδιού. Υπάρχουν δύο μικρά μπισκότα που οι ξένοι τα μπερδεύουν: τα pepernoten, κομματάκια μελόψωμου λίγο σκληρά, και τα kruidnoten, στρογγυλά τραγανά μπισκοτάκια με γεύση speculoos. Παλιότερα τα πετούσαν στα παιδιά με τη χούφτα· μετά από μερικές υπερβολικά ενθουσιώδεις ριξιές, σήμερα τα μοιράζουν μάλλον με το χέρι.

Το βράδυ της 5ης, αυτές οι γλυκές μπουκιές πηγαίνουν από χέρι σε χέρι ανάμεσα στα πακέτα, ενώ τα ποιήματα διαβάζονται ένα ένα. Για να φτιάξετε μπισκότα με μπαχαρικά μαζί με τα παιδιά, δείτε τις συνταγές μας, και για μια άλλη επισκέπτρια που γεμίζει τις κάλτσες, την ιταλική Befana, διαβάστε το άρθρο μας για όσους φέρνουν δώρα.

Ποιος είναι ο Zwarte Piet, ο σύντροφος του Sinterklaas;

Ο Sinterklaas ταξιδεύει με βοηθούς που τους λένε Piet ή Pieten. Στην παραδοσιακή εκδοχή, όπου τους υποδύονται συνήθως λευκοί ηθοποιοί, έχουν το πρόσωπο βαμμένο μαύρο, σγουρή περούκα, κόκκινα χείλη και σκουλαρίκια: είναι ο Zwarte Piet, ο «Μαύρος Πέτρος». Βοηθούν τον άγιο, πετούν τα pepernoten και κάνουν τα παιδιά να γελούν. Στη Λωρραίνη, σύντροφος του Αγίου Νικολάου είναι ο Père Fouettard, που τον παρουσιάζουμε στο άρθρο μας για όσους φέρνουν δώρα.

Ο χαρακτήρας μπαίνει στο έντυπο με το βιβλίο του Jan Schenkman, που απεικονίζει τον υπηρέτη του αγίου ως νεαρό ακόλουθο με μαύρο δέρμα, ντυμένο με μαυριτανικά ρούχα. Το αμερικανικό δημόσιο ραδιόφωνο NPR σημειώνει ότι αποκτά σημασία τη δεκαετία του 1850, την εποχή που στις Ηνωμένες Πολιτείες γίνονται δημοφιλείς τα θεάματα *minstrel*, με λευκούς ηθοποιούς βαμμένους μαύρους, και ότι η Ολλανδία κατάργησε τη δουλεία στις αποικίες της μόλις το 1863. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, η αρχική στολή ακολουθούσε τον τρόπο με τον οποίο εύπορες οικογένειες του Άμστερνταμ έντυναν τα μαύρα παιδιά που είχαν φέρει σκλαβωμένα από τις αποικίες.

Οι υπερασπιστές του βλέπουν κάτι εντελώς διαφορετικό. Για εκείνους, ο Piet είναι μαύρος επειδή περνά από τις καμινάδες και γεμίζει καπνιά, και δεν έχει καμία σχέση με χρώμα δέρματος. Από τον 20ό αιώνα κυκλοφορούν κι άλλες εξηγήσεις, όπως εκείνη για έναν πρώην σκλάβο που τον απελευθέρωσε ο άγιος, η οποία εμφανίστηκε στον Τύπο ανάμεσα στο 1947 και το 1954. Το 2013, το 92 % των Ολλανδών που ρωτήθηκαν σε μια δημοσκόπηση δεν έβλεπε τον χαρακτήρα ως ρατσιστικό, και για πολλούς παραμένει ο πειραχτήρης των παιδικών τους αναμνήσεων.

Γιατί ο Zwarte Piet προκαλεί διαμάχη στην Ολλανδία;

Οι επικρίσεις δεν είναι καινούργιες: ήδη το 1987, ένα σκετς του *Sesamstraat*, της ολλανδικής εκδοχής του *Sesame Street*, αναρωτιέται αν ο χαρακτήρας μπορεί να θεωρηθεί ρατσιστικός. Η συζήτηση γίνεται εθνική τη δεκαετία του 2010. Το 2011, ο καλλιτέχνης Quinsy Gario τραβά την προσοχή της χώρας διαμαρτυρόμενος κατά την άφιξη του αγίου στο Ντόρντρεχτ. Το κίνημα Kick Out Zwarte Piet, με επικεφαλής ανάμεσα σε άλλους τον ακτιβιστή Jerry Afriyie, κάνει εκστρατεία κάθε χρονιά. Πολλοί μαύροι Ολλανδοί λένε ότι τους έχουν αποκαλέσει «Zwarte Piet» σαν βρισιά.

Τον Αύγουστο του 2015, η Επιτροπή του ΟΗΕ για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων δημοσιεύει τις παρατηρήσεις της για την Ολλανδία. Αναγνωρίζει ότι η παράδοση αγαπιέται από πολλούς, αλλά επισημαίνει ότι ο χαρακτήρας απεικονίζεται μερικές φορές με τρόπο που αντανακλά αρνητικά στερεότυπα και ότι πολλοί άνθρωποι αφρικανικής καταγωγής τον βιώνουν ως κατάλοιπο της δουλείας. Συνιστά να βρεθεί «μια εύλογη ισορροπία, για παράδειγμα μια διαφορετική απεικόνιση». Το ίδιο κείμενο εκφράζει ανησυχία για τη βία κατά των ειρηνικών διαδηλωτών.

Η συζήτηση βγήκε μερικές φορές στον δρόμο, με διαδηλώσεις και αντιδιαδηλώσεις γύρω από τις αφίξεις του Sinterklaas, το 2017 κοντά στο Ντόκουμ όπως και το 2019 στη Χάγη. Για πολλούς διοργανωτές, αυτός ήταν ένας λόγος παραπάνω να αναζητήσουν μια εκδοχή της γιορτής στην οποία κάθε οικογένεια να μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό της.

Ο roetveegpiet, ένας συμβιβασμός

Μια λύση επικράτησε σιγά σιγά: ο roetveegpiet, ο «Piet με τα σημάδια καπνιάς», με πρόσωπο που έχει απλώς μερικές μαύρες μουτζούρες, σαν να βγήκε μόλις από καμινάδα. Το κανάλι RTL τον υιοθετεί το 2016. Η δημόσια τηλεόραση NTR, που παράγει το *Sinterklaasjournaal*, αλλάζει σταδιακά από το 2014· το 2019, η εθνική άφιξη και η εκπομπή δείχνουν πια μόνο roetveegpieten. Στις 4 Ιουνίου 2020, ο πρωθυπουργός Mark Rutte δηλώνει στη Βουλή ότι η γνώμη του «έχει αλλάξει πολύ», ότι συνάντησε πολλούς ανθρώπους που νιώθουν ότι υφίστανται διακρίσεις επειδή ο Piet είναι μαύρος, θεωρώντας ωστόσο ότι δεν είναι δουλειά του κράτους να επιβάλει την αλλαγή. Μιλά για μια λαϊκή κουλτούρα που εξελίσσεται με τον καιρό, υπό την πίεση της δημόσιας συζήτησης.

Η κοινή γνώμη μετακινήθηκε, χωρίς ομοφωνία. Σύμφωνα με το ινστιτούτο Ipsos I&O, το 65 % των Ολλανδών ήθελε να διατηρηθεί ένας εντελώς μαύρος Zwarte Piet το 2016, το 33 % το 2022 και το 38 % τον Νοέμβριο του 2024, ενώ περίπου το 35 % ήθελε να εξαφανιστεί και να τον αντικαταστήσουν άλλοι Pieten. Το 2019, σύμφωνα με το NPR, οι επιτροπές αρκετών πόλεων εγκατέλειψαν τον Zwarte Piet στην παρέλασή τους, ενώ καμιά δωδεκαριά μικροί δήμοι δήλωσαν το αντίθετο. Εκτός Ολλανδίας, το Σουρινάμ αντικατέστησε ήδη από το 2013 τη γιορτή της 5ης Δεκεμβρίου με μια ημέρα του παιδιού, και η Αρούμπα απαγόρευσε τον χαρακτήρα το 2020.

Πώς γιορτάζουν οι Ολλανδοί τα Χριστούγεννα μετά τον Sinterklaas;

Τα Χριστούγεννα, *Kerstmis*, έρχονται τρεις εβδομάδες μετά το pakjesavond και κρατούν δύο μέρες. Η 25η Δεκεμβρίου είναι η Eerste Kerstdag, η «πρώτη μέρα των Χριστουγέννων», και η 26η η Tweede Kerstdag, η «δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων». Και οι δύο είναι αργίες, αν και πολλά καταστήματα ξανανοίγουν στις 26. Υπάρχει και ο Άγιος Βασίλης αμερικανικού τύπου: τον λένε Kerstman, ο «άνθρωπος των Χριστουγέννων», και η γλώσσα τον ξεχωρίζει καθαρά από τον Sinterklaas. Η ανταλλαγή δώρων τα Χριστούγεννα διαδίδεται, αν και οι περισσότερες οικογένειες την έχουν ήδη κάνει στις 5 Δεκεμβρίου.

Το πιο χαρακτηριστικό γεύμα είναι το gourmetten: ο καθένας ψήνει στο τραπέζι, πάνω σε μια ηλεκτρική πλάκα και σε μικρά τηγανάκια, κομμάτια κρέας, λαχανικά και μίνι τηγανίτες. Κόβουν επίσης την kerststol, ένα ψωμί με αποξηραμένα φρούτα που έχει στη μέση κάθε φέτας ένα νησάκι από αμυγδαλόπαστα. Τα *kerstkransjes*, μικρά μπισκότα σε σχήμα στεφανιού, κρεμιούνται στο δέντρο με μια κορδέλα. Στις 13:00 στις 25, ο βασιλιάς Willem-Alexander εκφωνεί το χριστουγεννιάτικο μήνυμά του, που μεταδίδεται από τα δημόσια και τα ιδιωτικά κανάλια.

1. 1087Το μισό από τα λείψανα του Αγίου Νικολάου μεταφέρεται στο Μπάρι.
2. 1655Η Ουτρέχτη απαγορεύει τα γλυκά του Αγίου Νικολάου από την 1η έως τις 8 Δεκεμβρίου.
3. 1850Ο Γιαν Σένκμαν (Jan Schenkman) εκδίδει το βιβλίο Sint-Nicolaas en zijn knecht.
4. 2001Το πρώτο Sinterklaasjournaal στην τηλεόραση.
5. 2015Η επιτροπή του ΟΗΕ κατά των φυλετικών διακρίσεων τοποθετείται για τον Zwarte Piet.
6. 2019Μόνο roetveegpieten στην εθνική άφιξη· ο Amerigo παραχωρεί τη θέση του στον Ozosnel.
7. 2020Ο Mark Rutte ανακοινώνει ότι η γνώμη του για τον Zwarte Piet άλλαξε.