Ποιος ήταν ο Άγιος Νικόλαος; Ο επίσκοπος Μύρων, οι θρύλοι του και ο δρόμος του ως τη Λωρραίνη

Τι ξέρουμε πραγματικά για τον Άγιο Νικόλαο;

Λίγα πράγματα, και αυτή είναι η πρώτη έκπληξη του φακέλου. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Νικόλαος γεννιέται γύρω στο 270 στα Πάταρα, ένα λιμάνι της Λυκίας, στη νότια ακτή της σημερινής Τουρκίας. Το St. Nicholas Center αναφέρει ότι οι γονείς του, εύποροι χριστιανοί, πεθαίνουν σε μια επιδημία όταν εκείνος είναι ακόμη μικρός, και ότι αφιερώνει την κληρονομιά του στους φτωχούς και στους αρρώστους. Γίνεται επίσκοπος Μύρων, μιας γειτονικής πόλης, ενώ είναι ακόμη νέος.

Η ίδια παράδοση λέει ότι διώχθηκε επί αυτοκράτορα Διοκλητιανού, εξορίστηκε και στη συνέχεια φυλακίστηκε για την πίστη του. Αφού αποφυλακίστηκε, λέγεται ότι συμμετείχε το 325 στη Σύνοδο της Νίκαιας. Πεθαίνει στα Μύρα μια 6η Δεκεμβρίου, το 343 κατά την ημερομηνία που υιοθετείται συχνότερα, και θάβεται στην εκκλησία του.

Οι ιστορικοί παραμένουν επιφυλακτικοί σχεδόν σε κάθε γραμμή. Ο Νικόλαος εμφανίζεται σε κατάλογο των επισκόπων της Νίκαιας μόλις στις αρχές του 6ου αιώνα, στον Θεόδωρο τον Αναγνώστη, γύρω στο 510 ή 515, και ούτε ο Αθανάσιος ούτε ο Ευσέβιος, που έγραψαν για τη σύνοδο, τον αναφέρουν. Ορισμένοι ιστορικοί αμφιβάλλουν ότι ήταν παρών, ενώ το St. Nicholas Center θεωρεί τον κατάλογο του Θεοδώρου την πιο σημαντική αυθεντική πηγή για τους συμμετέχοντες. Η αφήγηση ότι χαστούκισε τον αιρετικό Άρειο εν ώρα συνεδρίασης μαρτυρείται μόλις τον 14ο αιώνα, πάνω από χίλια χρόνια μετά τα γεγονότα.

Και τα ίδια τα κείμενα φτάνουν αργά. Γύρω στο 583, ο Ευστράτιος Κωνσταντινουπόλεως παραθέτει έναν Βίο του Αγίου Νικολάου που σήμερα έχει χαθεί. Ο αρχαιότερος πλήρης Βίος που έχει σωθεί είναι εκείνος του Μιχαήλ του Αρχιμανδρίτη, γραμμένος στις αρχές του 9ου αιώνα, ανάμεσα στο 814 και το 842, σχεδόν πεντακόσια χρόνια μετά τον θάνατο του επισκόπου. Για τον ιστορικό Jeremy Seal, η καλύτερη απόδειξη ότι ο Νικόλαος υπήρξε παραμένει ο τάφος του, που μπορούσε κανείς να επισκεφθεί στα Μύρα.

Ποιος είναι ο θρύλος των τριών κοριτσιών και του χρυσαφιού από το παράθυρο;

Είναι ο αρχαιότερος από τους θρύλους και ο μόνος που υπάρχει ήδη στον Μιχαήλ τον Αρχιμανδρίτη τον 9ο αιώνα. Ένας άντρας από τα Μύρα, καταστραμμένος οικονομικά, δεν έχει να δώσει προίκα στις τρεις κόρες του. Χωρίς προίκα δεν γίνεται γάμος, και ο κίνδυνος που τις απειλεί είναι να πουληθούν. Μια νύχτα, ένα πουγκί με χρυσάφι περνά από το ανοιχτό παράθυρο. Έπειτα ένα δεύτερο, μιαν άλλη νύχτα. Την τρίτη φορά, ο πατέρας παραφυλάει και αναγνωρίζει τον επίσκοπο, που του ζητά να κρατήσει το μυστικό.

Το St. Nicholas Center σημειώνει ότι, ανάλογα με την εκδοχή, το χρυσάφι πέφτει μέσα σε κάλτσες ή παπούτσια που στεγνώνουν μπροστά στη φωτιά. Κάποιες εκδοχές μιλούν για τρεις χρυσές σφαίρες αντί για τρία πουγκιά. Αυτές οι τρεις σφαίρες έγιναν ένα από τα σύμβολα του αγίου στους πίνακες και στα βιτρό, και καμιά φορά ζωγραφίζονται σαν πορτοκάλια, κάτι που εξηγεί εν μέρει τα πορτοκάλια που βάζουν στα παπούτσια των παιδιών. Κάνουν επίσης τον Νικόλαο προστάτη των ενεχυροδανειστών και των κοριτσιών που πρόκειται να παντρευτούν.

Οι ιστορικοί συζητούν αυτή την ιστορία. Ο Adam C. English υποστηρίζει ότι έχει πραγματική βάση. Ο Jona Lendering παρατηρεί ότι μοιάζει πολύ με τις αφηγήσεις του Φιλόστρατου για τον Απολλώνιο τον Τυανέα, έναν σοφό του 1ου αιώνα, και πιστεύει ότι μπορεί να πέρασε από το ένα πρόσωπο στο άλλο. Βέβαιο είναι ότι διέσχισε τους αιώνες: η κάλτσα που κρέμεται δίπλα στο τζάκι προέρχεται απευθείας από εκεί, όπως διηγούμαστε στο η ιστορία των χριστουγεννιάτικων καλτσών.

Από πού προέρχεται η ιστορία των τριών παιδιών στο βαρέλι με το αλάτι;

Στη Γαλλία είναι η ιστορία που ξέρουν όλοι, κι όμως είναι από τις πιο όψιμες. Λείπει από τους πρώτους Βίους του αγίου και εμφανίζεται στα τέλη του Μεσαίωνα. Αρχικά τα θύματα δεν είναι παιδιά αλλά τρεις νεαροί φοιτητές σε ταξίδι, που τους δολοφονεί ένας πανδοχέας. Το St. Nicholas Center διευκρινίζει ότι η εκδοχή με τα τρία μικρά παιδιά επικράτησε στη Γαλλία.

Το τραγούδι «Ils étaient trois petits enfants», που τα παιδιά του σχολείου το τραγουδούν ακόμη, ανάγεται στον 16ο αιώνα. Τρία παιδιά που πήγαν να μαζέψουν στάχυα στα χωράφια ζητούν ένα βράδυ από έναν χασάπη να τα φιλοξενήσει. Εκείνος τα σκοτώνει, τα κομματιάζει και τα βάζει στο βαρέλι με το αλάτι, όπου διατηρούν το κρέας. Επτά χρόνια αργότερα, ο Άγιος Νικόλαος περνά από εκεί και ζητά κατάλυμα. Ο χασάπης τού προσφέρει φαγητό, αλλά ο επίσκοπος ζητά το παστό κρέας που περιμένει εδώ και επτά χρόνια. Ο χασάπης το βάζει στα πόδια, ο άγιος τον καλεί σε μετάνοια, απλώνει τρία δάχτυλα πάνω από το βαρέλι και τα τρία παιδιά σηκώνονται ζωντανά.

Αυτός ο θρύλος κάνει τον Νικόλαο προστάτη των παιδιών. Στην ανατολική Γαλλία δεν ταξιδεύει ποτέ μόνος: ο Père Fouettard, ο μαυροντυμένος άντρας, φοβερίζει τα άτακτα παιδιά ενώ ο άγιος μοιράζει γλυκά. Στην παρέλαση της Νανσί, ο χασάπης του τραγουδιού έχει μάλιστα το δικό του άρμα, ακριβώς μπροστά από εκείνο του Fouettard. Στην Ολλανδία και στο Βέλγιο ο άγιος ταξιδεύει με άλλους συντρόφους, που τους παρουσιάζουμε στο οι κομιστές δώρων σε όλο τον κόσμο.

Τα άλλα θαύματα του φακέλου

• Οι τρεις αθώοι: ήδη στον Μιχαήλ τον Αρχιμανδρίτη, ο Νικόλαος σταματά το χέρι του δήμιου και σώζει τρεις άντρες άδικα καταδικασμένους. Έτσι γίνεται προστάτης των θυμάτων δικαστικής πλάνης.
• Η τρικυμία: επιστρέφοντας από ένα ταξίδι στους Αγίους Τόπους, γαληνεύει τη θάλασσα που απειλεί το πλοίο του. Οι ναυτικοί όλης της Μεσογείου τον παίρνουν για προστάτη τους.
• Ο Βασίλειος: ένα αγόρι που το απήγαγαν πειρατές από την Κρήτη επιστρέφει στο σπίτι του, στα Μύρα, κρατώντας ακόμη στο χέρι το χρυσό κύπελλο του βασιλιά που υπηρετούσε.

Γιατί γιορτάζουμε τον Άγιο Νικόλαο στις 6 Δεκεμβρίου;

Επειδή είναι η ημέρα του θανάτου του. Η Εκκλησία τιμά τους αγίους της την ημέρα του θανάτου τους, που θεωρείται η γέννησή τους στον ουρανό, και όχι την ημέρα της γέννησής τους, η οποία εξάλλου είναι άγνωστη για τον Νικόλαο. Οι Εκκλησίες που ακολουθούν το Ιουλιανό ημερολόγιο, όπως η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, τον γιορτάζουν στις 19 Δεκεμβρίου του δικού μας ημερολογίου. Το Μπάρι προσθέτει μια δεύτερη γιορτή, από τις 7 έως τις 9 Μαΐου, για την άφιξη των λειψάνων του.

Σύμφωνα με το δελτίο απογραφής της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που είναι αφιερωμένο στις γιορτές της Νανσί, ο Άγιος Νικόλαος γιορτάζεται στις 6 Δεκεμβρίου στο Βέλγιο, στην Ολλανδία, στη Γερμανία, στο Λουξεμβούργο, στην Ελβετία και στην Ιταλία, καθώς και στις ορθόδοξες χώρες. Στη Γαλλία η γιορτή παραμένει ζωντανή στη Λωρραίνη, στην Αλσατία, στη Φρανς-Κοντέ και στον Βορρά. Στην Ολλανδία και στο Βέλγιο ο άγιος φτάνει συχνά με πλοίο και γυρίζει τις πόλεις πάνω σε ένα άσπρο άλογο, αναζητώντας τα παπούτσια που έχουν αφήσει κοντά στα παράθυρα, στις πόρτες ή στα τζάκια.

Στη Λωρραίνη, το πρωί της 6ης Δεκεμβρίου ή του πλησιέστερου Σαββατοκύριακου, τα φρόνιμα παιδιά βρίσκουν γλυκά, και όσα άφησαν το προηγούμενο βράδυ ένα κομμάτι ζάχαρη ή ένα καρότο για το γαϊδουράκι του αγίου ξέρουν γιατί το πιάτο είναι άδειο. Η μετατόπιση αυτής της επίσκεψης στη νύχτα της 24ης Δεκεμβρίου έγινε πολύ αργότερα, στη Νέα Υόρκη, στις αρχές του 19ου αιώνα: αυτό είναι το θέμα του η αληθινή ιστορία του Άγιου Βασίλη.

Πώς έφτασαν τα λείψανα του Αγίου Νικολάου στο Μπάρι;

Την άνοιξη του 1087, ναυτικοί από το Μπάρι αποβιβάζονται στα Μύρα, που βρίσκονταν τότε υπό μουσουλμανική κυριαρχία, και παίρνουν το μεγαλύτερο μέρος του σκελετού μπροστά στα μάτια των Ελλήνων φυλάκων. Κερδίζουν έτσι μια κούρσα που είχε ξεκινήσει με τη Βενετία, η οποία εποφθαλμιούσε τον ίδιο θησαυρό. Στις 9 Μαΐου 1087, τα οστά φτάνουν στο Μπάρι, στην Απουλία. Δύο χρόνια αργότερα, το 1089, ο πάπας Ουρβανός Β΄ καθαγιάζει την κρύπτη της νέας βασιλικής και αποθέτει τα λείψανα κάτω από την Αγία Τράπεζα, όπου βρίσκονται ακόμη. Το κτίριο ολοκληρώνεται και καθαγιάζεται το 1197.

Η Βενετία δεν το βάζει κάτω. Σύμφωνα με ένα ανώνυμο χρονικό, ένας βενετικός στόλος σταματά στα Μύρα το 1100 και μαζεύει τα θραύσματα που είχαν αφήσει οι κάτοικοι του Μπάρι. Η εκκλησία του San Nicolò στο Λίντο λέει ότι φυλάσσει περίπου πεντακόσια. Στις 28 Δεκεμβρίου 2009, η Τουρκία ζήτησε από την Ιταλία την επιστροφή των οστών.

1. 1087Στις 9 Μαΐου, τα λείψανα αποβιβάζονται στο Μπάρι, αφού αφαιρέθηκαν από τα Μύρα.
2. 1089Ο πάπας Ουρβανός Β΄ καθαγιάζει την κρύπτη της βασιλικής του Αγίου Νικολάου στο Μπάρι.
3. 1100Βενετοί μεταφέρουν στο Λίντο τα θραύσματα που είχαν μείνει στα Μύρα.
4. Δεκαετία του 1950Ο ανατόμος Luigi Martino εξετάζει τα οστά: ένας άντρας που πέθανε σε ηλικία άνω των 70 ετών, μέτριου αναστήματος, με έντονη αρθρίτιδα.
5. 2017Ένα πλευρό ταξιδεύει από το Μπάρι στη Μόσχα και στην Αγία Πετρούπολη, από τις 21 Μαΐου έως τις 28 Ιουλίου.

Αυτά τα οστά έχουν μελετηθεί. Το 2004, η Caroline Wilkinson και ο Francesco Introna, στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, ανασύνθεσαν ένα πρόσωπο από τις μετρήσεις του κρανίου: ένας άντρας περίπου 1,68 μ., με μύτη που είχε σπάσει και είχε ξανακολλήσει. Τον Δεκέμβριο του 2017, στην Οξφόρδη, ο Tom Higham και ο Georges Kazan χρονολόγησαν με ραδιενεργό άνθρακα ένα θραύσμα λεκάνης που φυλάσσεται στο Ιλινόις και προέρχεται από τη Λυών. Αποτέλεσμα: 4ος αιώνας. Οι ερευνητές υπενθύμισαν ότι η επιστήμη μπορεί να αποδείξει ότι ένα λείψανο είναι ψεύτικο, ποτέ όμως ότι είναι γνήσιο.

Την ίδια χρονιά, ένα πλευρό του αγίου ταξίδεψε από το Μπάρι στη Ρωσία, όπου ο Νικόλαος είναι από τους πιο σεβαστούς αγίους. Σύμφωνα με τον Ραδιοφωνικό Σταθμό του Βατικανού, περίπου δύο εκατομμύρια προσκυνητές περίμεναν στην ουρά, μερικές φορές για ώρες, στον καθεδρικό ναό του Χριστού Σωτήρος στη Μόσχα και έπειτα στη μονή Αλεξάνδρου Νιέφσκι στην Αγία Πετρούπολη, πριν από την επιστροφή του λειψάνου στην Ιταλία στις 28 Ιουλίου 2017.

Γιατί ο Άγιος Νικόλαος είναι ο προστάτης της Λωρραίνης;

Όλα ξεκινούν από ένα δάχτυλο. Σύμφωνα με την παράδοση, το 1098 ένας ιππότης από τη Λωρραίνη, ο Aubert de Varangéville, φέρνει από το Μπάρι μια φάλαγγα του αγίου στο Πορ, μια εμπορική πόλη στον ποταμό Μερτ, που θα πάρει το όνομα Σεν-Νικολά-ντε-Πορ. Η λατινική επιγραφή της σημερινής λειψανοθήκης το λέει ξεκάθαρα: «Hic anno salutis 1098 Albertus de Varangisi Villa attulit sacram particulam». Αυτός ο ασημένιος βραχίονας με το χέρι σε στάση ευλογίας, ύψους 75 εκατοστών, κατασκευάστηκε στη Λυών από τον οίκο Berger et Nesme γύρω στο 1892, για να αντικαταστήσει τις λειψανοθήκες που είχαν προσφέρει παλαιότερα οι δούκες και που σήμερα έχουν χαθεί.

Η λιτανεία με τους πυρσούς γεννιέται από ένα άλλο θαύμα. Ο άρχοντας του Réchicourt, ένας σταυροφόρος από τη Λωρραίνη αιχμάλωτος στην Ανατολή, λέγεται ότι ελευθερώθηκε στις 6 Δεκεμβρίου 1240 και βρέθηκε στο προαύλιο της εκκλησίας, με τις αλυσίδες ακόμη στους καρπούς του. Από τότε η λιτανεία γίνεται κάθε χρόνο, το Σάββατο που βρίσκεται πιο κοντά στις 6 Δεκεμβρίου. Μετά τη λειτουργία, η βασιλική βυθίζεται στο σκοτάδι, τα κεριά ανάβουν ένα ένα και το πλήθος ψάλλει το «Saint Nicolas des Lorrains», έναν ύμνο με περισσότερες από σαράντα στροφές.

Στις 5 Ιανουαρίου 1477, ο δούκας Ρενέ Β΄ νικά τον Κάρολο τον Τολμηρό κάτω από τα τείχη της Νανσί. Ο Βουργουνδός σκοτώνεται, η Λωρραίνη μένει ανεξάρτητη και ο Ρενέ Β΄ ανακηρύσσει τον Νικόλαο προστάτη του δουκάτου του. Για να ευχαριστήσει τον άγιο για τη νίκη του, αντικαθιστά τη μικρή εκκλησία του Πορ με μια τεράστια βασιλική φλογόμορφου γοτθικού ρυθμού, χτισμένη από το 1481 έως το 1560, με δύο πύργους ύψους 85 μέτρων.

Πέντε αιώνες αργότερα, το κτίριο χρειαζόταν φροντίδα. Αναστηλώθηκε επί δεκαπέντε περίπου χρόνια, στις δεκαετίες του 1980 και του 1990, χάρη στο κληροδότημα της Camille Crouée Friedman, ενός παιδιού του τόπου που είχε φύγει να ζήσει στη Νέα Υόρκη και πέθανε το 1980. Ο Άγιος Νικόλαος, που ήρθε από τη Μικρά Ασία μέσω Ιταλίας, σώθηκε λοιπόν στη Λωρραίνη από μια Αμερικανίδα.

Πώς γιορτάζεται ο Άγιος Νικόλαος σήμερα στη Λωρραίνη;

Στη Νανσί η γιορτή είναι τόσο σημαντική ώστε να περιλαμβάνεται στην απογραφή της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του γαλλικού Υπουργείου Πολιτισμού. Η μεγάλη παρέλαση υπάρχει από τα τέλη του 19ου αιώνα, και το πρώτο άρμα του Αγίου Νικολάου κατασκευάστηκε το 1924 χάρη στους εμπόρους της πόλης. Το 2017, σχεδόν 100.000 άνθρωποι παρακολούθησαν μόνο την παρέλαση, και 15 έως 18 παρελάσεις έγιναν στη μητροπολιτική περιοχή μέσα στον Δεκέμβριο.

Η πομπή ακολουθεί συγκεκριμένη σειρά σε μήκος 1,3 χιλιομέτρου. Πρώτα περνούν τα άρματα των δήμων και έπειτα τα τρία πρόσωπα του θρύλου: ο Père Fouettard πάνω στο μηχανικό του γαϊδουράκι, ο χασάπης που φωνάζει στο πλήθος από το χάρτινο μαγαζί του και τα τρία παιδιά μέσα στο βαρέλι με το αλάτι. Ο Άγιος Νικόλαος κλείνει την πομπή πάνω σε ένα φωταγωγημένο άρμα, περιτριγυρισμένος από μικρά φρόνιμα παιδιά. Στον τερματισμό, στην πλατεία Στανισλάς, ο δήμαρχος του παραδίδει τα κλειδιά της πόλης από το μπαλκόνι του δημαρχείου. Το 2017 μοιράστηκαν κατά μήκος της διαδρομής περισσότεροι από δύο τόνοι καραμέλες.

Η άλλη παράδοση τρώγεται. Οι Άγιοι Νικόλαοι από μελόψωμο και σοκολάτα φτιάχνονται στη Νανσί από το 1840, αρχικά από τον οίκο Lefèvre-Lemoine. Από το 1902, ο ζαχαροπλάστης Joseph Eidel είναι ο πρώτος που τους ζωγραφίζει πρόσωπο, με μάτια και χαμόγελο, πέρα από τη γενειάδα, τη ράβδο και τη μίτρα. Θα βρείτε τι χρειάζεστε για να τους φτιάξετε στο σπίτι στις χριστουγεννιάτικες συνταγές μας.

• Το Σάββατο που βρίσκεται πιο κοντά στις 6 Δεκεμβρίου: λιτανεία με πυρσούς στο Σεν-Νικολά-ντε-Πορ.
• Το ίδιο Σαββατοκύριακο: μεγάλη παρέλαση στη Νανσί, και μικρότερες παρελάσεις στο Μετς, στην Επινάλ, στο Βερντέν ή στο Σεν-Ντιε-ντε-Βοζ.
• Το προηγούμενο βράδυ: ένα κομμάτι ζάχαρη ή ένα καρότο για το γαϊδουράκι, καμιά φορά μια ζωγραφιά ή ένα γράμμα για τον άγιο.
• Το πρωί: γλυκά και μελόψωμο για τα φρόνιμα παιδιά, και μια φοβερή επίσκεψη του Père Fouettard για τα άλλα.

Η γιορτή ταξίδεψε μάλιστα και προς την αντίθετη κατεύθυνση. Στο Λουξεμβούργο, στο Βιλτς, Αμερικανοί στρατιώτες γνωρίζουν το έθιμο μετά την απελευθέρωση της χώρας τον Σεπτέμβριο του 1944. Στις 6 Δεκεμβρίου 1944, ο δεκανέας Richard Brookins, ντυμένος Άγιος Νικόλαος, μοιράζει στους δρόμους τις καραμέλες και τη σοκολάτα από τα σιτηρέσιά τους. Για ένα βράδυ, ο αμερικανικός Santa Claus ξανάγινε Άγιος Νικόλαος.