Από πού έρχεται η χριστουγεννιάτικη κάλτσα; Από το παπούτσι του Αγίου Νικολάου στην κάλτσα στο τζάκι

Γιατί κρεμάμε κάλτσες τα Χριστούγεννα;

Δεν υπάρχει κανένα έγγραφο που να λέει: «εκείνη τη μέρα, κάποιος κρέμασε την πρώτη κάλτσα». Αυτό που έχουμε είναι ένας θρύλος, του Αγίου Νικολάου, επισκόπου των Μύρων τον 4ο αιώνα. Ένας πατέρας που έχει χάσει τα πάντα δεν μπορεί να δώσει προίκα στις τρεις κόρες του και ετοιμάζεται να τις εγκαταλείψει σε μια φοβερή μοίρα. Ο Νικόλαος, που θέλει να τον βοηθήσει χωρίς να τον ταπεινώσει, περνά νύχτα και ρίχνει ένα πουγκί με χρυσάφι από το ανοιχτό παράθυρο.

Οι εκδοχές διαφέρουν σε μια λεπτομέρεια που μετρά πολύ για εμάς. Στη μία, το χρυσάφι απλώς κυλά στο πάτωμα. Σε μια άλλη, που καταγράφει ο ζωολόγος Desmond Morris στο βιβλίο του Christmas Watching (1992), πέφτει σε μια κάλτσα που στέγνωνε δίπλα στη φωτιά. Αυτή η παραλλαγή επικράτησε: ένα κρυφό δώρο, αφημένο τη νύχτα, μέσα σε ένα ρούχο δίπλα στο τζάκι.

Κάποιοι αφηγητές αντικαθιστούν τα πουγκιά με τρεις χρυσές σφαίρες. Αυτές οι τρεις σφαίρες έγιναν ένα από τα σύμβολα του Αγίου Νικολάου, αλλά και το έμβλημα των ενεχυροδανειστών, των οποίων είναι προστάτης. Το St. Nicholas Center, που καταγράφει τα έθιμα γύρω από τον άγιο, σημειώνει ότι συχνά τις αναπαριστούν με πορτοκάλια ή ακόμη και με μήλα. Θα τα ξαναβρούμε στον πάτο της κάλτσας.

Για ολόκληρη την ιστορία του επισκόπου, τη σύνοδο της Νίκαιας το 325 και τα λείψανά του που μεταφέρθηκαν στο Μπάρι το 1087, διαβάστε το Ποιος ήταν ο Άγιος Νικόλαος;. Εδώ ακολουθούμε μόνο το αντικείμενο: το παπούτσι και μετά την κάλτσα.

Πριν από την κάλτσα, το παπούτσι: τσόκαρα της Λωρραίνης και ολλανδικά παπούτσια

Για αιώνες, στην Ευρώπη, δεν κρεμούσαν τίποτα: άφηναν τα παπούτσια τους. Αυτό γινόταν την παραμονή της 6ης Δεκεμβρίου, της γιορτής του Αγίου Νικολάου, και όχι τα Χριστούγεννα. Το Ίδρυμα Ναπολέων, σε ένα άρθρο για το μελόψωμο και τη σοκολάτα του Αγίου Νικολάου, περιγράφει τη σκηνή όπως τη ζούσαν τον 19ο αιώνα: το βράδυ, τα παιδιά έβαζαν τα τσόκαρά τους στη βάση του τζακιού, και ο άγιος περνούσε με ένα γαϊδουράκι φορτωμένο λιχουδιές.

Το περιεχόμενο εξαρτιόταν από το σπίτι. Το ίδιο άρθρο μιλά για παιχνίδια στα παπούτσια των εύπορων οικογενειών, και για καρύδια, φουντούκια ή κέικ με μέλι στις γαλότσες των υπολοίπων. Αναφέρει επίσης έναν Βέλγο νεοσύλλεκτο σε στρατώνα του Παρισιού που λαμβάνει, τη νύχτα του Αγίου Νικολάου του 1809, ένα καλάθι με γλυκά από την οικογένειά του. Στη Λωρραίνη, της οποίας ο Άγιος Νικόλαος είναι προστάτης, η γιορτή της 6ης Δεκεμβρίου δεν χάθηκε ποτέ.

Στην Ολλανδία, η αρχή είναι η ίδια, με άλογο στη θέση του γαϊδάρου. Σύμφωνα με το St. Nicholas Center, τα παιδιά βάζουν το παπούτσι τους κοντά σε ένα παράθυρο, μια πόρτα ή το καλοριφέρ, με μια ζωγραφιά, μια λίστα ευχών και ένα καρότο ή σανό για το άλογο του Sinterklaas. Μερικές φορές κι ένα πιατάκι με νερό. Το πρωί βρίσκουν σοκολατένια νομίσματα, ένα σοκολατένιο γράμμα με το αρχικό τους, pepernoten και μικρά δώρα.

Ως τη δεκαετία του 1940, τα παιδιά στην Ολλανδία έβρισκαν τα δώρα τους στα παπούτσια τους το πρωί της 6ης Δεκεμβρίου. Σήμερα η κύρια γιορτή γίνεται το βράδυ της 5ης, γύρω από το οικογενειακό τραπέζι. Το παπούτσι πάντως μένει μπροστά στην πόρτα αρκετά βράδια στη σειρά τον Νοέμβριο και στις αρχές Δεκεμβρίου.

Η Γαλλία κράτησε το παπούτσι ακόμη και στα τραγούδια της. Στο «Petit Papa Noël», σε στίχους του Raymond Vincy και μουσική του Henri Martinet, που το τραγούδησε ο Tino Rossi το 1946, το παιδί ζητά από τον Άγιο Βασίλη να μην ξεχάσει το μικρό του παπουτσάκι. Ο δίσκος κατέχει το ρεκόρ του σινγκλ με τις περισσότερες πωλήσεις στη Γαλλία.

Πώς έφτασε η κάλτσα στη Νέα Υόρκη;

Το πέρασμα από το παπούτσι στην κρεμασμένη κάλτσα φαίνεται στα κείμενα της Νέας Υόρκης των αρχών του 19ου αιώνα. Το 1809, ο Washington Irving δημοσιεύει την Ιστορία της Νέας Υόρκης, ένα σατιρικό χρονικό της ολλανδικής αποικίας. Στην πρώτη έκδοση γράφει ότι επί κυβερνήτη Peter Stuyvesant η γιορτή του Αγίου Νικολάου δεν περνούσε ποτέ χωρίς δώρα ούτε χωρίς να «κρεμάσουν την κάλτσα στο τζάκι». Στις αναθεωρημένες εκδόσεις που ακολουθούν, το έθιμο γίνεται «ευσεβής τελετή» των πρώτων αποίκων, και η κάλτσα βρίσκεται πάντα το πρωί «θαυματουργά γεμάτη».

Ο Irving γράφει ως χιουμορίστας, και τίποτα δεν αποδεικνύει ότι οι άποικοι του 17ου αιώνα έκαναν πράγματι έτσι. Το κείμενο όμως καθιέρωσε την εικόνα. Έναν χρόνο αργότερα, στις 6 Δεκεμβρίου 1810, ο John Pintard παραγγέλνει στον χαράκτη Alexander Anderson ένα χαρακτικό για το πρώτο δείπνο του Αγίου Νικολάου της New-York Historical Society. Το St. Nicholas Center το περιγράφει ως την πρώτη αμερικανική εικόνα του αγίου: δείχνει λιχουδιές για παιδιά μέσα σε κάλτσες κρεμασμένες στο τζάκι.

1. 1809Ο Washington Irving αναφέρει την κάλτσα κρεμασμένη στο τζάκι για τη γιορτή του Αγίου Νικολάου.
2. 1810Το χαρακτικό του Alexander Anderson δείχνει κάλτσες γεμάτες λιχουδιές κρεμασμένες στη φωτιά.
3. 1821Το βιβλιαράκι The Children’s Friend φέρνει τον Santeclaus «κάθε παραμονή των Χριστουγέννων» μπροστά στα κρεβάτια και στις κάλτσες των παιδιών.
4. 1823Το ποίημα «A Visit from St. Nicholas» ανοίγει με κάλτσες κρεμασμένες στο τζάκι «με φροντίδα».

Το βιβλιαράκι του 1821, που εκδόθηκε στη Νέα Υόρκη από τον William B. Gilley, έχει διπλή σημασία. Πρώτα, η επίσκεψη δεν γίνεται πια στις 6 Δεκεμβρίου αλλά την παραμονή των Χριστουγέννων. Έπειτα, ο επισκέπτης έχει δει στα σπίτια «κρεβάτια και κάλτσες», πράγμα που δείχνει ότι ο αναγνώστης περιμένει ήδη το αντικείμενο. Για τα ανυπάκουα παιδιά, το ίδιο βιβλιαράκι προβλέπει μια μακριά μαύρη βέργα από σημύδα, αφημένη στη θέση των παιχνιδιών.

Δύο χρόνια αργότερα, στις 23 Δεκεμβρίου 1823, η Troy Sentinel δημοσιεύει χωρίς υπογραφή το ποίημα που θα αποδοθεί στον Clement Clarke Moore το 1837 και που εκείνος θα διεκδικήσει στα Poems του το 1844. Ο τρίτος στίχος του εγκαθιστά οριστικά την κάλτσα: «The stockings were hung by the chimney with care», δηλαδή οι κάλτσες κρεμάστηκαν στο τζάκι με φροντίδα. Πιο κάτω, ο επισκέπτης πιάνει δουλειά χωρίς λέξη και γεμίζει όλες τις κάλτσες πριν ανέβει πάλι από την καμινάδα. Γι’ αυτή την τελευταία κίνηση, δείτε το Γιατί ο Άγιος Βασίλης μπαίνει από την καμινάδα;.

Από πότε κρεμούν κάλτσα στην Αγγλία και αλλού;

Στη Μεγάλη Βρετανία, η παραδοσιακή μορφή λέγεται Father Christmas. Για πολύ καιρό ενσαρκώνει τη γιορτή και τα τραπέζια περισσότερο απ’ ό,τι φέρνει δώρα. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, σε ένα άρθρο του ιστολογίου της Folklife Today που έγραψε ο Stephen Winick το 2018, τοποθετεί την άφιξη της αμερικανικής μυθολογίας στη δεκαετία του 1860, με το έλκηθρο και τους ιπτάμενους ταράνδους.

Οι δύο μορφές συγχωνεύονται τη δεκαετία του 1870. Το ίδιο άρθρο παραθέτει το Oxford Dictionary of English Folklore: το 1883, ένας Γάλλος επισκέπτης στην Αγγλία γράφει, σαν κάτι που το ξέρουν όλοι, ότι ο Father Christmas κατεβαίνει από τις καμινάδες και βάζει παιχνίδια και καραμέλες στις κάλτσες.

Η Ιταλία έχει τη δική της κάλτσα, που δεν έχει καμία σχέση με τα Χριστούγεννα. Η Befana, μια γριούλα πάνω σε μια σκούπα, περνά τη νύχτα από τις 5 προς τις 6 Ιανουαρίου, παραμονή των Θεοφανίων, και γεμίζει με λιχουδιές τις κάλτσες των φρόνιμων παιδιών. Τα άλλα παίρνουν κάρβουνο. Την παρουσιάζουμε μαζί με όσους άλλους φέρνουν δώρα στο Ποιος φέρνει τα χριστουγεννιάτικα δώρα σε όλο τον κόσμο;.

Τι βάζουμε σε μια χριστουγεννιάτικη κάλτσα;

Οι αγγλόφωνοι έχουν μια λέξη γι’ αυτό: stocking stuffers, ή stocking fillers στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σημαίνει τα μικρά δώρα που χωρούν σε μια κάλτσα, σε αντίθεση με τα πακέτα κάτω από το δέντρο. Σε κάποιες οικογένειες, η κάλτσα ανοίγει πρώτη, με το ξύπνημα, πριν σηκωθούν οι μεγάλοι. Σε άλλες, είναι το μεγαλύτερο μέρος των Χριστουγέννων των παιδιών.

Γιατί ένα πορτοκάλι στον πάτο της κάλτσας;

Το πορτοκάλι παραπέμπει κατευθείαν στον θρύλο. Το St. Nicholas Center εξηγεί ότι το χρυσάφι που έδωσε ο Νικόλαος αναπαρίσταται συχνά με χρυσές σφαίρες, που με τη σειρά τους συμβολίζονται με πορτοκάλια ή μήλα. Ένα πορτοκάλι στον πάτο της κάλτσας θυμίζει λοιπόν το δώρο του αγίου.

Και το κάρβουνο;

Η απειλή του κάρβουνου ανήκει στην ίδια οικογένεια με τη βέργα από σημύδα του βιβλιαρίου του 1821. Σύμφωνα με τη δυτική παράδοση, ένα παιδί που δεν φέρθηκε καλά μέσα στη χρονιά παίρνει μόνο ένα κομμάτι κάρβουνο. Στην Ολλανδία μιλούσαν παλιότερα για μια πατάτα ή ένα σακουλάκι αλάτι. Η ιταλική Befana, από τη μεριά της, αφήνει κάρβουνο στα παιδιά που δεν ήταν φρόνιμα.

• Ένα πορτοκάλι ή ένα μανταρίνι, σε ανάμνηση του χρυσαφιού του Αγίου Νικολάου.
• Καρύδια και φουντούκια, όπως στις γαλότσες του 19ου αιώνα.
• Σοκολατένια νομίσματα, που έρχονται από τα ολλανδικά παπούτσια.
• Ένα σοκολατένιο γράμμα με το αρχικό του παιδιού.
• Ένα μικρό παιχνίδι, ένα μολύβι, ένα βιβλίο τσέπης.
• Ένα σημείωμα γραμμένο από το χέρι του Άγιου Βασίλη.

Αυτό το τελευταίο είναι ειδικότητα του σπιτιού μας. Τα παιδιά που έχουν γράψει στον Άγιο Βασίλη ξέρουν ότι μια απάντηση μπορεί να κρύβεται στον πάτο μιας κάλτσας όσο και σε ένα γραμματοκιβώτιο.

Πού κρεμάμε την κάλτσα όταν δεν έχουμε τζάκι;

Στην αρχή, τα παιδιά έπαιρναν απλώς μια από τις καθημερινές τους κάλτσες. Μετά ήρθαν κάλτσες φτιαγμένες ειδικά για τη γιορτή, μεγαλύτερες και διακοσμημένες. Σήμερα, πολλές οικογένειες τις ράβουν μόνες τους και κεντούν πάνω τους το όνομα του καθενός, για να μην μπερδέψει ο Άγιος Βασίλης τον παραλήπτη.

Το τζάκι δεν είναι πια υποχρεωτικό. Βλέπουμε κάλτσες κρεμασμένες στο πλαίσιο του κρεβατιού, στο πόμολο μιας πόρτας, σε ένα χαμηλό κλαδί του δέντρου ή στην κουπαστή μιας σκάλας. Η παράδοση λέει μόνο ότι πρέπει να είναι άδειες, σε κοινή θέα και έτοιμες πριν αποκοιμηθούν τα παιδιά. Το βιβλιαράκι του 1821 μιλούσε ήδη για κρεβάτια όσο και για κάλτσες.

Στη Γαλλία, όσοι προτιμούν το παπούτσι έχουν όλη την ιστορία με το μέρος τους: είναι αρκετούς αιώνες παλαιότερο από την κάλτσα. Τίποτα δεν σας εμποδίζει να κάνετε και τα δύο, ένα παπούτσι για τη γιορτή του Αγίου Νικολάου στις 6 Δεκεμβρίου και μια κάλτσα για τις 24. Για να περάσει ο καιρός ανάμεσα στις δύο ημερομηνίες, το ημερολόγιο Αδβέντ μας ανοίγει ένα κουτάκι κάθε μέρα.