Γιατί ο Άγιος Βασίλης κατεβαίνει από την καμινάδα; Η ιστορία μιας ξεχωριστής πόρτας

Γιατί ο Άγιος Βασίλης μπαίνει από την καμινάδα;

Επειδή για αιώνες το τζάκι ήταν το κέντρο του σπιτιού. Εκεί μαγείρευαν, εκεί ζεσταίνονταν, εκεί έλεγαν ιστορίες. Η γαλλική γλώσσα κρατά το ίχνος: το Trésor de la langue française χρονολογεί γύρω στο 1135 τη λέξη «foier», που δηλώνει την εστία του τζακιού, και καταγράφει το 1572, στον Ronsard, τη σημασία «τόπος όπου ζει μια οικογένεια». Το «foyer» είναι ταυτόχρονα η φωτιά και όσοι ζουν γύρω της.

Ο Δεκέμβριος ενίσχυε ακόμη περισσότερο αυτόν τον ρόλο. Η μεσαιωνολόγος Karin Ueltschi, από το Πανεπιστήμιο της Ρενς, παραθέτει τον Μοπασάν, που έβλεπε σε αυτόν τον μήνα μια «μαύρη τρύπα στο βάθος της χρονιάς», όπου κλείνεται κανείς στο σπίτι «δίπλα στην εστία». Εκεί έκαιγαν το χριστουγεννιάτικο κούτσουρο, ένα έθιμο του οποίου την πρώτη λεπτομερή περιγραφή δίνει το 1597 ένας φοιτητής από τη Βασιλεία, και το οποίο προϋπέθετε, όπως υπενθυμίζει, μια εστία μέσα στο σπίτι.

Τη νύχτα η πόρτα ήταν κλειδωμένη και τα παντζούρια κλειστά. Ο αγωγός έμενε το μόνο άνοιγμα προς τα έξω, και κυρίως προς τον ουρανό. Για έναν χαρακτήρα που ταξιδεύει στον αέρα, είναι η πιο λογική είσοδος: προσγειώνεται στη στέγη, και ο δρόμος κατεβαίνει κατευθείαν ως το σημείο όπου η οικογένεια έχει αφήσει τα παπούτσια της.

Ποιος κατέβαινε ήδη από την καμινάδα πριν από τον Άγιο Βασίλη;

Ο Άγιος Βασίλης δεν επινόησε αυτόν τον δρόμο. Το περιοδικό Mental Floss, που συγκέντρωσε τις παραδόσεις γύρω από το θέμα, παραθέτει έναν Γάλλο λόγιο του 15ου αιώνα, τον Petrus Mamoris, κατά τον οποίο οι μάγισσες, τα ξωτικά και τα όντα του είδους τους δεν έμπαιναν στα σπίτια περνώντας μέσα από τους τοίχους, αλλά από την καμινάδα. Στα παραμύθια της Αναγέννησης, οι νεράιδες εμφανίζονται από τον αγωγό, και οι μάγισσες πετούν από εκεί πάνω στη σκούπα τους για να πάνε στη σύναξή τους.

• Στη Σκωτία και στην Αγγλία, το brownie, ένα πνεύμα του σπιτιού, κάνει τις δουλειές ενώ η οικογένεια κοιμάται, και μπαίνει όπως βγαίνει: από την καμινάδα.
• Στη Σλοβενία, ο skrat, ένα πνεύμα που μπορεί να αλλάζει μορφή, κατεβαίνει από τον αγωγό με φλογισμένη μορφή για να φέρει πλούτο στις οικογένειες που του αρέσουν.
• Στους Κέλτες, ο bodach είναι ένας μπαμπούλας που γλιστρά μέσα στην καμινάδα για να αρπάξει τα ανυπάκουα παιδιά.
• Στην Ελλάδα, οι καλικάντζαροι, πονηρά ξωτικά, κατεβαίνουν από τις καμινάδες στο δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα ως τα Θεοφάνια.
• Στην Πενσυλβάνια, ανάμεσα στους Γερμανούς μετανάστες, ο Belsnickel τρομάζει τα άτακτα παιδιά· η Philadelphia Gazette γράφει στις 19 Δεκεμβρίου 1827 ότι «γλιστρά στην καμινάδα την ώρα των νεράιδων, τα μεσάνυχτα».

Στην Ιταλία, η Befana κάνει το ίδιο τη νύχτα της 5ης προς την 6η Ιανουαρίου, γεμίζοντας τις κάλτσες των φρόνιμων παιδιών. Διηγούμαστε την ιστορία της στο οι κομιστές δώρων σε όλο τον κόσμο. Ο Άγιος Βασίλης φτάνει λοιπόν σε ένα σπίτι όπου η καμινάδα είναι ήδη, από καιρό, η πόρτα των νυχτερινών επισκεπτών, καλών ή κακών.

Έριξε πράγματι ο Άγιος Νικόλαος χρυσάφι σε μια καμινάδα;

Ο πιο γνωστός θρύλος του Νικολάου, επισκόπου Μύρων που γεννήθηκε γύρω στο 270 σύμφωνα με την παράδοση, μιλά για έναν καταστραμμένο πατέρα που δεν μπορεί να προικίσει τις τρεις κόρες του. Χωρίς προίκα, δεν μπορούν να παντρευτούν. Τρεις φορές, τη νύχτα, ο επίσκοπος κάνει ένα πουγκί με χρυσάφι να μπει στο σπίτι χωρίς να φανεί. Αναλύουμε τη ζωή του στο ποιος ήταν ο Άγιος Νικόλαος.

Ο δρόμος του χρυσαφιού αλλάζει ανάλογα με την εκδοχή, και το St. Nicholas Center, που συγκεντρώνει τις αφηγήσεις για τον άγιο, δημοσιεύει και τις δύο. Στη μεγάλη του αφήγηση, το πρώτο πουγκί περνά από ένα ανοιχτό παράθυρο και πέφτει σε μια κάλτσα που στεγνώνει μπροστά στη φωτιά. Στη σύντομη εκδοχή του για παιδιά, το πρώτο πουγκί μένει στο κατώφλι, το δεύτερο ρίχνεται στην καμινάδα και το τρίτο περνά από ένα παράθυρο ενώ ο πατέρας φυλάει σκοπιά.

Σύμφωνα με το Mental Floss, οι παλιές εκδοχές μιλούν κυρίως για το παράθυρο, και η καμινάδα επικρατεί αργότερα. Το St. Nicholas Center διευκρινίζει ότι κάποιες εκδοχές μιλούν για παπούτσι αντί για κάλτσα, κάτι που θα εξηγούσε το ευρωπαϊκό έθιμο να αφήνουν παπούτσια για τον άγιο.

Γιατί άφηναν τα παπούτσια τους μπροστά στο τζάκι;

Πολύ πριν από τις κάλτσες υπήρχαν τα παπούτσια. Το St. Nicholas Center περιγράφει το παλιό έθιμο να βάζουν καρύδια, μήλα και γλυκά μέσα σε παπούτσια αφημένα κοντά στο κρεβάτι, στο περβάζι του παραθύρου ή μπροστά στην εστία. Τον 17ο αιώνα, το έθιμο είναι καλά εδραιωμένο στις Ενωμένες Επαρχίες, όπως δείχνει ένας διάσημος πίνακας.

Το Rijksmuseum του Άμστερνταμ φυλάσσει μια σκηνή εκείνου του πρωινού. Στο «Η γιορτή του Αγίου Νικολάου», που ζωγράφισε ο Jan Steen ανάμεσα στο 1665 και το 1668, ένα κοριτσάκι σφίγγει έναν κουβά γεμάτο γλυκά, ενώ ένα αγόρι κλαίει στα αριστερά: βρήκε μόνο μια βέργα, ένα δεμάτι κλαδάκια, μέσα στο παπούτσι του. Κοντά στο τζάκι, κάποιοι νέοι τραγουδούν ένα τραγούδι του Sinterklaas.

Στη Γαλλία ήταν το τσόκαρο ή το παπούτσι. Το Office québécois de la langue française το σημειώνει στο λήμμα του για τη χριστουγεννιάτικη κάλτσα: στους Γάλλους, τα παιδιά έβαζαν ένα τσόκαρο ή ένα παπούτσι κοντά στο κρεβάτι ή στο τζάκι. Η George Sand, γεννημένη το 1804, διηγείται στο «Η ιστορία της ζωής μου», που δημοσιεύτηκε το 1855, ότι περίμενε να κατέβει «από τον σωλήνα του τζακιού ο μικρός Άγιος Βασίλης», και ότι το επόμενο πρωί η πρώτη της ματιά ήταν για το παπούτσι της «στην άκρη της εστίας». Εκεί έβρισκε ένα κεκάκι, ένα πορτοκάλι ή ένα ωραίο κόκκινο μήλο.

Η λεπτομέρεια μετράει. Στη Γαλλία, στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Άγιος Βασίλης περνά ήδη από τον αγωγό, αρκετά χρόνια πριν από το αμερικανικό ποίημα του 1823. Η κρεμασμένη κάλτσα, από την άλλη, είναι αγγλοσαξονική συνήθεια, που την ακολουθούμε βήμα βήμα στο η ιστορία των χριστουγεννιάτικων καλτσών.

Πότε άρχισε ο Άγιος Βασίλης να κατεβαίνει από την καμινάδα;

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ιδέα διαμορφώνεται στη Νέα Υόρκη μέσα σε δεκαπέντε περίπου χρόνια. Το 1809, ο Washington Irving δημοσιεύει την «Ιστορία της Νέας Υόρκης», όπου οι ολλανδικές οικογένειες κρεμούν μια κάλτσα «στο τζάκι» την παραμονή της γιορτής του Αγίου Νικολάου και τη βρίσκουν γεμάτη το πρωί. Στις αναθεωρημένες εκδόσεις που ακολουθούν, ο άγιος δεν αρκείται πια να ρίχνει δώρα στις καμινάδες των αγαπημένων του: μία νύχτα τον χρόνο, γράφει ο Irving, «κατρακυλά στις καμινάδες» των απογόνων των πατριαρχών.

1. 1809Ο Washington Irving περιγράφει την κάλτσα που κρέμεται στο τζάκι την παραμονή της γιορτής του Αγίου Νικολάου.
2. 1810Για το δείπνο του Αγίου Νικολάου της New-York Historical Society, ο John Pintard αναθέτει στον Alexander Anderson μια εικόνα του αγίου, με γλυκά μέσα σε κάλτσες κρεμασμένες στο τζάκι.
3. 1821Το βιβλιαράκι The Children's Friend, που εκδίδει ο William B. Gilley, κάνει το έλκηθρο να πετά «πάνω από τις καμινάδες»· μια γκραβούρα το δείχνει σταματημένο σε μια στέγη.
4. 1823Η Troy Sentinel δημοσιεύει χωρίς υπογραφή το «A Visit from St. Nicholas», όπου ο επισκέπτης κατεβαίνει από την καμινάδα και ανεβαίνει από τον ίδιο δρόμο.

Το ποίημα του 1823 μετατρέπει την ιδέα σε σκηνή. Οι κάλτσες είναι «κρεμασμένες στο τζάκι με φροντίδα», ο επισκέπτης κατεβαίνει «με ένα πήδημα», τα γούνινα ρούχα του είναι «όλο στάχτη και καπνιά». Γεμίζει τις κάλτσες σιωπηλά, έπειτα ακουμπά ένα δάχτυλο στο πλάι της μύτης του, γνέφει με το κεφάλι και ανεβαίνει από τον αγωγό. Το κείμενο, που αποδόθηκε στον Clement Clarke Moore το 1837 και συμπεριλήφθηκε στη συλλογή του του 1844, διηγείται αναλυτικά στο η ιστορία του «Η νύχτα πριν από τα Χριστούγεννα».

Μια λεπτομέρεια κάνει τη σκηνή πιστευτή: στον Moore, ο επισκέπτης είναι ένα «πρόσχαρο γέρικο ξωτικό», με ένα «μικροσκοπικό έλκηθρο» και «οκτώ μικρούλικους ταράνδους». Ένας μικρός χαρακτήρας περνά άνετα από έναν αγωγό. Όταν οι εικονογράφοι, με πρώτο τον Thomas Nast από το 1863, του δίνουν ανθρώπινο μέγεθος, η καμινάδα στενεύει ξαφνικά. Ο αρθρογράφος Justin Fox βλέπει εδώ την αρχή αυτής της όχι και τόσο πιστευτής εικόνας ενός μεγαλόσωμου άντρα σφηνωμένου σε έναν αγωγό.

Πώς μπαίνει ο Άγιος Βασίλης σε ένα σπίτι χωρίς καμινάδα;

Η ερώτηση είναι σχεδόν το ίδιο παλιά με το ποίημα. Σύμφωνα με το περιοδικό New England Today, οι μαντεμένιες σόμπες διαδίδονται στις Ηνωμένες Πολιτείες τις δεκαετίες του 1830 και του 1840: πιο οικονομικές από το ανοιχτό τζάκι, χρειάζονται μόνο έναν στενό σωλήνα, και τα παιδιά αναρωτιούνται αν ο Άγιος Βασίλης μπορεί να σουρθεί μέσα σε έναν σωλήνα σόμπας.

Το 1893, ένα κύριο άρθρο του Harper's Weekly ανησυχεί: με τον ερχομό της κλειστής σόμπας, θα έπρεπε να προβλεφθεί για τον άγιο «άλλος τρόπος εισόδου εκτός από την καμινάδα». Δέκα χρόνια αργότερα, ο Ralph Bates Silloway περιμένει ακόμη τον δικό του στη σόμπα. Σήμερα το πρόβλημα είναι ευρύτερο. Ο αρθρογράφος Justin Fox, του Bloomberg, σημείωνε το 2020 ότι μόνο το 39% των νέων μονοκατοικιών που χτίστηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2019 είχαν τζάκι, το χαμηλότερο ποσοστό από τότε που το Γραφείο Απογραφής άρχισε να το καταγράφει, το 1973.

Οι απαντήσεις των οικογενειών

• Το μαγικό κλειδί: ο Άγιος Βασίλης ανοίγει την εξώπορτα με ένα ειδικό κλειδί. Ο ιστότοπος Romper το περιέγραφε το 2019 ως χριστουγεννιάτικη παράδοση, που μπορεί να παρουσιαστεί στα παιδιά με ένα γράμμα ή ένα ημερολόγιο Αδβέντ.
• Το παράθυρο: η οικογένεια του Justin Fox άφηνε ένα μισάνοιχτο κάθε παραμονή των Χριστουγέννων.
• Η σόμπα ή οι γρίλιες της: το 2023, ένα εξάχρονο κοριτσάκι από το Βερμόντ εξηγούσε στο New England Today ότι ο Άγιος Βασίλης, αφού είναι μαγικός, περνά από τις μικρές τρυπούλες της σόμπας.
• Η πόρτα και το εφεδρικό κλειδί: ένα αγόρι από το Μέιν, που η καμινάδα του σπιτιού του είναι χτισμένη, διαβεβαίωνε το ίδιο περιοδικό ότι χρησιμοποιεί το εφεδρικό κλειδί.
• Η μαγεία, απλούστατα: η εξήγηση που κρατούν οι περισσότεροι γονείς, με την προϋπόθεση ότι τα παιδιά κοιμούνται.

Το βράδυ της 24ης, το Santa Tracker δείχνει τη διαδρομή του από στέγη σε στέγη, με καμινάδα ή χωρίς. Και για ένα ακόμη ζήτημα οργάνωσης που ακούγεται συχνά, δείτε πώς ο Άγιος Βασίλης μοιράζει όλα τα δώρα σε μία νύχτα.