«Η νύχτα πριν τα Χριστούγεννα»: η ιστορία του ποιήματος που καθόρισε τον Άγιο Βασίλη

Πώς έφτασε το ποίημα σε μια εφημερίδα της Τρόι;

Σύμφωνα με την αφήγηση που μετέφερε η οικογένεια Moore και που αναδημοσίευσε το Columbia Magazine, όλα ξεκινούν την παραμονή των Χριστουγέννων του 1822, σε ένα μεγάλο σπίτι του Μανχάταν που λεγόταν Chelsea House. Ο Clement Clarke Moore, καθηγητής ελληνικών και εβραϊκών, διαβάζει φωναχτά ένα ποίημα που έγραψε για τα έξι παιδιά του. Δεν έχει καμία πρόθεση να το δημοσιεύσει.

Ανάμεσα στους φίλους της οικογένειας βρίσκεται η Harriet Butler, μια φίλη από την Τρόι, μια μικρή πόλη στις όχθες του ποταμού Χάντσον, βόρεια της Νέας Υόρκης. Ζητά την άδεια να αντιγράψει το κείμενο. Περίπου έναν χρόνο αργότερα, το ποίημα βρίσκεται στα χέρια του Orville L. Holley, του αρχισυντάκτη της Sentinel. Από ποιον ακριβώς δρόμο; Οι πηγές διστάζουν. Μια επιστολή του 1844 από τον εκδότη Norman Tuttle προς τον Moore αναφέρει ότι ο Holley το έλαβε από την κυρία Sackett, σύζυγο του Daniel Sackett. Ο τοπικός ιστορικός της Τρόι Carl Johnson αφήνει ανοιχτά και τα δύο ενδεχόμενα, τη Harriet Butler ή τη Sarah Sackett.

Η εφημερίδα το δημοσιεύει στις 23 Δεκεμβρίου 1823 με τον τίτλο «Account of a Visit from St. Nicholas», χωρίς υπογραφή. Στην Τρόι, μια πλάκα στον αριθμό 225 της River Street σημαδεύει σήμερα το σημείο όπου βρίσκονταν τα γραφεία της εφημερίδας. Ο ίδιος ο Holley κρατά το μυστικό. Μόνο στις 20 Ιανουαρίου 1829 κάνει μια νύξη για τον συγγραφέα, παρουσιάζοντάς τον ως έναν κύριο «με περισσότερη αξία ως λόγιος και ως συγγραφέας από πολλούς άλλους με πιο θορυβώδεις αξιώσεις».

Το ποίημα, πάντως, δεν περιμένει τον συγγραφέα του. Άλλες εφημερίδες το αναδημοσιεύουν, χρόνο με τον χρόνο, συχνά λίγο πριν τα Χριστούγεννα. Κυκλοφορεί ανώνυμο, σαν λαϊκό τραγούδι, και κάθε αναγνώστης που το κόβει από την εφημερίδα του βοηθά να εδραιωθεί στα αμερικανικά σπίτια μια πολύ συγκεκριμένη βραδιά: η νύχτα της 24ης Δεκεμβρίου.

Ποιος ήταν ο Clement Clarke Moore;

Ο Clement Clarke Moore γεννιέται το 1779 και πεθαίνει το 1863. Ο πατέρας του, ο Benjamin Moore, είναι πρόεδρος του Columbia College και επισκοπελιανός επίσκοπος της Νέας Υόρκης. Ο γιος αποφοιτά πρώτος της τάξης του από το Columbia, εκδίδει το πρώτο λεξικό εβραϊκών στις Ηνωμένες Πολιτείες και μένει σαράντα τέσσερα χρόνια μέλος του διοικητικού συμβουλίου του πανεπιστημίου. Το 1822 μόλις έχει διοριστεί καθηγητής ελληνικής και εβραϊκής γραμματείας στο General Theological Seminary.

Το Columbia Magazine περιγράφει το οικογενειακό κτήμα: περίπου τριάντα άκρες στο δυτικό Μανχάταν, που ο παππούς του, γεννημένος στην Αγγλία, ονόμασε Chelsea. Το τριώροφο σπίτι υψωνόταν εκεί όπου βρίσκονται σήμερα η Δυτική 23η Οδός και η Ένατη Λεωφόρος. Ένα μέρος αυτών των εκτάσεων είναι σήμερα το Clement Clarke Moore Park, στη γωνία της Δυτικής 22ας Οδού και της Δέκατης Λεωφόρου.

Ο Moore έλεγε ότι εμπνεύστηκε από «έναν εύσωμο, κοκκινομάγουλο Ολλανδό» της γειτονιάς του, ίσως τον κηπουρό του. Γνώριζε επίσης τον Washington Irving, του οποίου η Ιστορία της Νέας Υόρκης, που κυκλοφόρησε το 1809 και επανεκδόθηκε το 1821, περιγράφει έναν Ολλανδό Άγιο Νικόλαο με πίπα. Ο μικρός άνθρωπος του ποιήματος, με την πίπα σφιγμένη στα δόντια και την κοιλιά που τρέμει, χρωστά πολλά σε αυτό το πορτρέτο.

Γιατί υπέγραψε το ποίημα μόλις το 1844;

Το όνομα του Moore εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1837. Εκείνη τη χρονιά ο Charles Fenno Hoffman εκδίδει το The New-York Book of Poetry στον εκδοτικό οίκο του George Dearborn, και το ποίημα περιλαμβάνεται εκεί, στις σελίδες 217 έως 219, με το όνομα «Clement C. Moore». Ο ίδιος ο Moore το συμπεριλαμβάνει στη συλλογή του Poems μόλις το 1844, στις εκδόσεις Bartlett and Welford. Σε μια επιστολή της ίδιας χρονιάς εξηγεί ότι έγραψε το κείμενο «όχι για να δημοσιευτεί, αλλά για να διασκεδάσω τα παιδιά μου», και διεκδικεί την πνευματική του ιδιοκτησία, «όσο μικρή κι αν είναι η αξία αυτής της ιδιοκτησίας». Ένας καθηγητής θεολογικής σχολής που δημοσίευε επιστημονικά έργα προφανώς δεν ήθελε να γίνει γνωστός πρώτα απ’ όλα για ένα παιδικό στιχάκι.

Ποιος έγραψε στ’ αλήθεια τη «Νύχτα πριν τα Χριστούγεννα»;

Μια άλλη οικογένεια υποστηρίζει εδώ και πάνω από εκατόν πενήντα χρόνια ότι το ποίημα είναι έργο του προγόνου της. Ο Henry Livingston Jr. γεννιέται στις 13 Οκτωβρίου 1748 στο Πουκίπσι, στον ποταμό Χάντσον, και πεθαίνει εκεί στις 29 Φεβρουαρίου 1828. Ταγματάρχης στην αμερικανική εκστρατεία κατά του Καναδά το 1775, γίνεται αργότερα αγρότης και γράφει ανάλαφρους στίχους, που δημοσιεύονται χωρίς υπογραφή ή με το σκέτο αρχικό «R.» στο New York Magazine και στην Poughkeepsie Journal. Δεν διεκδικεί ποτέ το ποίημα, και καμία γνωστή έκδοση δεν φέρει το όνομά του.

Η υπόθεση Livingston στηρίζεται σε αναμνήσεις. Οι γιοι του, ο Charles και ο Edwin, καθώς και μια γειτόνισσα με το όνομα Eliza, διηγήθηκαν αργότερα ότι ο πατέρας τους τούς διάβαζε το ποίημα ως δικό του ήδη από το 1807. Η οικογένεια λέει ότι είχε ένα χειρόγραφο γεμάτο διορθώσεις γραμμένο από το χέρι του. Λέγεται ότι χάθηκε στη φωτιά ενός σπιτιού στο Ουισκόνσιν.

1. 1807Σύμφωνα με τις αναμνήσεις των παιδιών του, ο Henry Livingston Jr. διαβάζει το ποίημα στην οικογένειά του.
2. 1823Η Sentinel της Τρόι δημοσιεύει το ποίημα χωρίς όνομα συγγραφέα, στις 23 Δεκεμβρίου.
3. 1828Θάνατος του Livingston. Οι γιοι του λένε ότι βρίσκουν ένα απόκομμα εφημερίδας και ένα πρόχειρο γεμάτο διορθώσεις στο γραφείο του.
4. 1837Ο Charles Fenno Hoffman αποδίδει το ποίημα στον Clement C. Moore στην ποιητική ανθολογία που εκδίδει, The New-York Book of Poetry.
5. 1844Ο Moore δημοσιεύει το ποίημα στη συλλογή του Poems.
6. 1859Η οικογένεια Livingston μαθαίνει για τη διεκδίκηση του Moore. Ο Edwin λέει ότι έχασε το χειρόγραφο σε μια πυρκαγιά.
7. 1899Ένας εγγονός του Sidney Livingston δημοσιεύει την πρώτη δημόσια διεκδίκηση στην εφημερίδα του στο Λονγκ Άιλαντ.
8. 1920Η Christian Science Monitor αφιερώνει ένα άρθρο στη θέση υπέρ του Livingston, στις 4 Αυγούστου.

Το 1999 η Mary Van Deusen, απόγονος του Livingston, απευθύνεται στον Donald Foster, καθηγητή αγγλικών στο Vassar College και ειδικό στην απόδοση ανώνυμων κειμένων. Το βιβλίο του Author Unknown, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Henry Holt το 2000, καταλήγει υπέρ του Livingston. Τα επιχειρήματά του: το αναπαιστικό μέτρο, σε τρεις χρόνους, που χρησιμοποιούσε συχνά ο Livingston· μια ασυνήθιστη χρήση της λέξης «all»· τα ολλανδικά ονόματα των ταράνδων, που ταιριάζουν σε έναν άνθρωπο ολλανδικής καταγωγής· και ένας Moore που φημιζόταν ότι μισούσε τον καπνό και δεν θα έβαζε ποτέ πίπα στο στόμα του ήρωά του.

Η απάντηση δεν αργεί. Ο ιστορικός Stephen Nissenbaum, συγγραφέας του The Battle for Christmas, καταλήγει το 2001 ότι ο Moore είναι πράγματι ο συγγραφέας: «Πιστεύω ότι είναι αυτός». Τοποθετεί το ποίημα στον κύκλο του John Pintard και των προυχόντων της Νέας Υόρκης, που τότε έφτιαχναν για τον εαυτό τους ένα ολλανδικό παρελθόν. Ο έμπορος χειρογράφων Seth Kaller και ο ερευνητής Scott Norsworthy δημοσιεύουν επίσης λεπτομερείς αντικρούσεις.

Το 2016 ο MacDonald P. Jackson, πρώην καθηγητής του πανεπιστημίου του Ώκλαντ στη Νέα Ζηλανδία, δημοσιεύει στις εκδόσεις McFarland μια μελέτη ποσοτικής υφολογίας. Τα τεστ του κατατάσσουν τα γνωστά ποιήματα του Moore στην πλευρά του Moore, και το χριστουγεννιάτικο ποίημα «σταθερά πιο κοντά» στους στίχους του Livingston. Το 2023 ο Tom A. Jerman καταλήγει στο αντίθετο συμπέρασμα: σε δεκαεπτά τεστ με πρόγραμμα απόδοσης πατρότητας, τα δεκαέξι δείχνουν τον Moore. Η συζήτηση μένει ανοιχτή, και κάθε πλευρά έχει τους αριθμούς της.

Γιατί οι τάρανδοι λέγονταν Ντάντερ και Μπλίξεμ;

Στη Sentinel του 1823, οι οκτώ τάρανδοι καλούνται με αυτή τη σειρά: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder και Blixem. Τα δύο τελευταία ονόματα δεν είναι αγγλικά. Το «Donder en Blixem» στα ολλανδικά σημαίνει «βροντή και αστραπή», ένα οικείο επιφώνημα στις ολλανδικές οικογένειες της πολιτείας της Νέας Υόρκης.

Τα ονόματα αλλάζουν στη συνέχεια. Σύμφωνα με μια υπόθεση που αναφέρει το Mental Floss, το Blixem έγινε Blixen για να ομοιοκαταληκτεί με το Vixen, και έπειτα Blitzen από την πένα του Moore το 1844. Στα αντίγραφα που ο Moore ξαναγράφει με το χέρι στο τέλος της ζωής του διαβάζουμε «Donder and Blitzen». Η ανθολογία του Edmund Clarence Stedman, An American Anthology, κρατά επίσης αυτή τη μορφή το 1900. Στις αρχές του 20ού αιώνα, το Donder γίνεται συχνά Donner.

Αυτοί οι οκτώ τάρανδοι δεν ήταν οι πρώτοι. Δύο χρόνια νωρίτερα, το 1821, ένα βιβλιαράκι από τη Νέα Υόρκη έδειχνε ήδη έναν μοναδικό τάρανδο να σέρνει το έλκηθρο του «Sante Claus». Το ποίημα του 1823 προσθέτει άλλους επτά και δίνει όνομα στον καθένα. Αφηγούμαστε αυτή τη γενεαλογία στο άρθρο από πού ήρθαν οι τάρανδοι του Άγιου Βασίλη, και ολόκληρη την ομάδα, με τα γαλλικά της ονόματα, στο άρθρο πώς λέγονται οι τάρανδοι του Άγιου Βασίλη.

Τι άλλαξε το ποίημα στην ιστορία του Άγιου Βασίλη;

Πριν από το 1823, ο επισκέπτης της Νέας Υόρκης δεν είχε σταθερή ημερομηνία. Ο Άγιος Νικόλαος, από την πλευρά του, περνούσε παραδοσιακά στις 6 Δεκεμβρίου, τη μέρα της γιορτής του. Το βιβλιαράκι του 1821 είχε ήδη μιλήσει για την παραμονή των Χριστουγέννων. Το ποίημα, με τον πρώτο του κιόλας στίχο, χαράζει αυτή την ημερομηνία στη μνήμη όλων όσοι το μαθαίνουν απέξω: «’Twas the night before Christmas».

Το κείμενο καθιερώνει επίσης μια συγκεκριμένη σειρά, σχεδόν έναν κατάλογο κινήσεων, που ελάχιστα έχει αλλάξει από τότε. Ξαναδιαβάστε το και θα βρείτε:

• κάλτσες «κρεμασμένες με φροντίδα δίπλα στο τζάκι», με την ελπίδα της επίσκεψής του·
• παιδιά κοιμισμένα που ονειρεύονται ζαχαρωτά, και γονείς που μόλις έχουν πέσει για ύπνο·
• ένα μικροσκοπικό έλκηθρο και οκτώ πιτσιρίκους ταράνδους που προσγειώνονται στη στέγη·
• ένα κατέβασμα από την καμινάδα, με ένα μόνο πήδημα·
• ένα σακί με παιχνίδια, κάλτσες που γεμίζουν σιωπηλά, ένα δάχτυλο ακουμπισμένο στο πλάι της μύτης για να ανέβει ξανά·
• μια αναχώρηση στον αέρα και μια ευχή προς όλους πριν εξαφανιστεί.

Το πέρασμα από την καμινάδα αξίζει δικό του φάκελο, με τις ρίζες του στις δοξασίες γύρω από την εστία: τον ανοίξαμε στο άρθρο γιατί ο Άγιος Βασίλης κατεβαίνει από την καμινάδα. Το ποίημα βοήθησε επίσης να γίνει ο αφηγητής ένας ξύπνιος γονιός, μάρτυρας μιας σκηνής που τα παιδιά δεν βλέπουν ποτέ. Αυτή είναι ακόμη η οπτική γωνία των περισσότερων χριστουγεννιάτικων ιστοριών.

Τέλος, σκιαγραφεί έναν μικροσκοπικό ήρωα. Ο επισκέπτης του 1823 είναι ένα «εύθυμο γέρικο ξωτικό», αρκετά μικρό για να χωράει σε ένα μικροσκοπικό έλκηθρο. Θα χρειαστούν τα χαρακτικά του Thomas Nast, από το 1863 και μετά, για να αποκτήσει ανθρώπινο ανάστημα. Μιλάμε γι’ αυτό στο άρθρο Είναι ο Άγιος Βασίλης ξωτικό; Έρευνα για μια λέξη του 1823, που αφιερώνει ένα μέρος στο ζήτημα του ξωτικού.

Πώς έγινε το ποίημα τελετουργία της παραμονής των Χριστουγέννων;

Η επιτυχία περνά μέσα από την εικόνα. Το 1855 μια κόρη του Moore, η Mary C. Ogden, ζωγραφίζει το Chelsea House για μια εικονογραφημένη έκδοση. Γύρω στο 1862, ο Νεοϋορκέζος εκδότης J. G. Gregory κυκλοφορεί μια έκδοση με εικονογράφηση του F. O. C. Darley, από την οποία η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου φυλάσσει ένα αντίτυπο στη συλλογή σπάνιων βιβλίων της. Το 1912 η Jessie Willcox Smith υπογράφει μια έκδοση που μπορεί κανείς να διαβάσει ακόμη ελεύθερα στο Project Gutenberg. Το 1931 σειρά έχει ο Arthur Rackham, ο Άγγλος εικονογράφος των παραμυθιών.

Κατά τη Μεγάλη Ύφεση, το 1934, ο καλλιτέχνης Helmuth F. Thoms φιλοτεχνεί μια σειρά εικονογραφήσεων του ποιήματος στο πλαίσιο ενός προγράμματος της Public Works Administration, της ομοσπονδιακής υπηρεσίας δημοσίων έργων του New Deal.

Στο Columbia, το πανεπιστήμιο του Moore, η ετήσια γιορτή του Yule Log περιλαμβάνει εδώ και πολύ καιρό μια ανάγνωση του ποιήματος. Σε εκατομμύρια οικογένειες, η σκηνή ξαναζωντανεύει κάθε 24 Δεκεμβρίου, συχνά την ώρα του ύπνου. Κάποιοι γονείς τη συνδυάζουν με μια ματιά στο Santa Tracker για να δουν πού βρίσκεται το έλκηθρο.

Έχει μεταφραστεί το ποίημα;

Πολλές φορές. Στα γαλλικά κυκλοφορεί με τους τίτλους «Une visite de saint Nicolas» ή «La Nuit avant Noël», και ο πρώτος του στίχος γίνεται «C’était la nuit avant Noël». Η εγκυκλοπαίδεια Wikipedia καταγράφει περίπου είκοσι εκδοχές σε άλλες γλώσσες, από τα γερμανικά ως τα ιαπωνικά. Το 2013 η νεαρή συνθέτρια Alma Deutscher έγραψε μάλιστα μια μελωδία πάνω στο πρωτότυπο κείμενο.

Πού μπορεί κανείς να δει τα χειρόγραφα;

Ο Moore αντέγραψε το ποίημά του με το χέρι για φίλους, στο τέλος της ζωής του. Είναι γνωστά τέσσερα ιδιόχειρα αντίγραφα. Τα τρία βρίσκονται σε μουσεία, ανάμεσά τους η New-York Historical Society, η επιστημονική εταιρεία που είχε ιδρύσει ο John Pintard το 1804. Το τέταρτο, υπογεγραμμένο το 1860 και δωρισμένο σε έναν φίλο, πουλήθηκε τον Δεκέμβριο του 2006 για 280.000 δολάρια, μέσω του οίκου Heritage Auctions, σε ένα στέλεχος εταιρείας μέσων ενημέρωσης που παρέμεινε ανώνυμο.