Από πού ήρθαν οι τάρανδοι του Άγιου Βασίλη; Από το βιβλιαράκι του 1821 ως τον Ρούντολφ

Πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά ο τάρανδος με τον Άγιο Βασίλη;

Το 1821, ο Νεοϋορκέζος τυπογράφος William B. Gilley εκδίδει ένα μικρό χαρτόδετο βιβλιαράκι με τίτλο The Children’s Friend: A New-Year’s Present, to the Little Ones from Five to Twelve. Περιέχει ένα ανώνυμο ποίημα, γνωστό σήμερα από τον πρώτο του στίχο, «Old Santeclaus with Much Delight», και οκτώ χρωματισμένες γκραβούρες. Είναι η παλαιότερη γνωστή δημοσίευση όπου ένας τάρανδος σέρνει το έλκηθρο του Άγιου Βασίλη. Η βιβλιοθήκη Beinecke του πανεπιστημίου Yale φυλάει ένα αντίτυπο.

Στην πρώτη γκραβούρα, ένας μόνο τάρανδος, χωρίς όνομα, σέρνει ένα έλκηθρο που έχει μια πινακίδα: «REWARDS», οι ανταμοιβές. Ο γέρος φέρνει δώρα στα φρόνιμα παιδιά. Για τα άλλα αφήνει μια βέργα από σημύδα, που το κείμενο την παρουσιάζει ως όργανο που θέλησε ο Θεός για τη διόρθωση των παιδιών. Είμαστε πολύ μακριά από τον καλόβολο χαρακτήρα του σήμερα.

Το βιβλιαράκι αλλάζει και την ημερομηνία. Η επίσκεψη δεν γίνεται πια στις 6 Δεκεμβρίου, τη γιορτή του Αγίου Νικολάου, αλλά την παραμονή των Χριστουγέννων. Ούτε ο συγγραφέας ούτε ο εικονογράφος έχουν ταυτοποιηθεί. Ο ειδικός στην απόδοση πατρότητας κειμένων Don Foster πρότεινε να δούμε εκεί το χέρι του Clement Clarke Moore, αλλά η υπόθεση παραμένει αμφισβητούμενη. Τη γέννηση του χαρακτήρα τη διηγούμαστε στο η αληθινή ιστορία του Άγιου Βασίλη.

Πώς απέκτησε ο Άγιος Βασίλης οκτώ ταράνδους;

Στις 23 Δεκεμβρίου 1823, η Sentinel του Τρόι, στην πολιτεία της Νέας Υόρκης, δημοσιεύει χωρίς υπογραφή το «A Visit from St. Nicholas». Αποδίδεται στον Clement Clarke Moore το 1837, ο οποίος το διεκδικεί στα Poems του το 1844· άλλοι το αποδίδουν στον Henry Livingston. Ο αφηγητής βλέπει να φτάνουν «ένα έλκηθρο μινιατούρα και οκτώ μικροσκοπικοί τάρανδοι», που ανεβαίνουν έπειτα «ως τη στέγη» με το φορτίο των παιχνιδιών.

Στην έκδοση που τυπώθηκε στο Τρόι, οι δύο τελευταίοι τάρανδοι λέγονται Dunder και Blixem, από τα ολλανδικά «βροντή» και «αστραπή», ένα κλείσιμο του ματιού στο ολλανδικό παρελθόν της Νέας Υόρκης. Ο Moore τους μετονομάζει σε Donder και Blitzen στην έκδοσή του του 1844, για να τους φέρει πιο κοντά στα γερμανικά. Ο τύπος Donner επικρατεί μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα.

Το οκτώ δεν έγινε ιερός αριθμός από τη μια μέρα στην άλλη. Το 1902, ο L. Frank Baum, ο συγγραφέας του Μάγου του Οζ, εκδίδει το The Life and Adventures of Santa Claus με δέκα ταράνδους, που το μπροστινό τους ζευγάρι λέγεται Flossie και Glossie. Παρ’ όλα αυτά, τα παιδιά κράτησαν τη λίστα του 1823. Οι γαλλικές μεταφράσεις διέφεραν από έκδοση σε έκδοση, και τις συγκρίνουμε στο τα ονόματα των ταράνδων του Άγιου Βασίλη.

Γιατί τάρανδοι και όχι άλογα;

Ούτε το βιβλιαράκι του 1821 ούτε το ποίημα του 1823 εξηγούν την επιλογή τους. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι ο τάρανδος ήταν από καιρό το έμβλημα του Μεγάλου Βορρά για τους Ευρωπαίους αναγνώστες, και ότι ένας επισκέπτης που ερχόταν από το κρύο δύσκολα θα έφτανε με κάρο. Δύο παλιά έγγραφα δείχνουν από πότε κυκλοφορεί αυτή η εικόνα.

Γύρω στο 890, ένας πλούσιος Νορβηγός που λεγόταν Ottar, ή Ohthere, διηγείται τα ταξίδια του στον βασιλιά Αλφρέδο τον Μέγα, στην Αγγλία. Ζει βορειότερα από όλους τους άλλους Νορβηγούς, στο Hålogaland. Έχει ακόμη εξακόσιους εξημερωμένους ταράνδους που δεν έχει πουλήσει, ανάμεσά τους έξι πολύτιμους ταράνδους «δόλωμα», που οι Σάμι τους χρησιμοποιούν για να πιάνουν τους άγριους ταράνδους. Δίπλα σε αυτούς, έχει μόνο είκοσι βοοειδή, είκοσι πρόβατα και είκοσι χοίρους. Η αφήγησή του, ενσωματωμένη σε μια αγγλική μετάφραση του ιστορικού Ορόσιου, περιέχει την πρώτη εμφάνιση της λέξης για τον τάρανδο στα παλαιά αγγλικά, με τη μορφή hranas.

Το 1673 κυκλοφορεί στη Φρανκφούρτη η Lapponia του Johannes Schefferus, καθηγητή στην Ουψάλα. Το έργο, που το παρήγγειλε ο καγκελάριος του πανεπιστημίου Magnus De la Gardie, έπρεπε μεταξύ άλλων να σταματήσει μια φήμη: στην Ευρώπη έλεγαν ότι οι σουηδικές νίκες χρωστούσαν κάτι στη μαγεία των Σάμι. Ο Schefferus δεν πήγε ποτέ στη Λαπωνία. Βασίζεται στις αφηγήσεις ιερέων της βόρειας Σουηδίας και σε αντικείμενα των Σάμι από ιδιωτικές συλλογές.

Το βιβλίο μεταφράζεται στα αγγλικά στην Οξφόρδη το 1674, στα γερμανικά το 1675, στα γαλλικά το 1678 και στα ολλανδικά το 1682. Ανάμεσα στις 26 ξυλογραφίες του, μία δείχνει έναν άνδρα καθισμένο σε ένα έλκηθρο που το σέρνει ένας τάρανδος. Για γενιές αναγνωστών, η Λαπωνία είναι πρώτα απ’ όλα αυτό: χιόνι, ένα χαμηλό έλκηθρο και ένας ζεμένος τάρανδος.

Από πού βγαίνει η λέξη τάρανδος;

Το αγγλικό reindeer είναι δάνειο από τις σκανδιναβικές γλώσσες, όπως το παλαιό ισλανδικό hreindýri ή το σουηδικό rendjur. Το πρώτο συνθετικό, rein, προέρχεται από μια γερμανική ρίζα αβέβαιης προέλευσης, μάλλον συνδεδεμένη με τα κέρατα του ζώου. Το δεύτερο, deer, σήμαινε αρχικά οποιοδήποτε ζώο. Μετά την αφήγηση του Ottar, η λέξη ξαναεμφανίζεται στα αγγλικά μόλις γύρω στο 1440.

Ποιοι εκτρέφουν τους αληθινούς ταράνδους; Οι Σάμι βοσκοί της Λαπωνίας

Οι Σάμι ζουν στη βόρεια Νορβηγία, Σουηδία και Φινλανδία και στη χερσόνησο Κόλα, στη Ρωσία. Το Nordregio, το ερευνητικό ινστιτούτο του Σκανδιναβικού Συμβουλίου Υπουργών, υπολογίζει τον αριθμό τους μεταξύ 65.000 και 100.000: περίπου 40.000 στη Νορβηγία, 15.000 με 25.000 στη Σουηδία, περίπου 10.000 στη Φινλανδία και περίπου 2.000 στη Ρωσία. Είναι εκτιμήσεις, γιατί καμία από αυτές τις χώρες δεν καταγράφει την εθνοτική καταγωγή. Το Nordregio μετρά δέκα γλώσσες Σάμι. Μόνο ένα μέρος των Σάμι εκτρέφει ταράνδους.

Στη Νορβηγία, οι βοσκοί δουλεύουν μαζί μέσα σε μια siida, μια ομάδα ιδιοκτητών που φυλάνε από κοινού τους ταράνδους σε μια περιοχή. Το 2006-2007, η χώρα είχε 556 μονάδες siida και 2.936 άτομα που ζούσαν από την εκτροφή. Το επάγγελμα άλλαξε τη δεκαετία του 1960 με αυτό που το Διεθνές Κέντρο Εκτροφής Ταράνδων ονομάζει επανάσταση του χιονοδρομικού οχήματος, και ακολούθησαν τα τετράτροχα, οι μοτοσικλέτες και τα ελικόπτερα. Το κρέας είναι το κύριο προϊόν, μαζί με τα δέρματα, τα κόκαλα και τα κέρατα.

• Νορβηγία: περίπου 241.000 τάρανδοι το 2007, ένα κοπάδι που κυμαίνεται γύρω στις 200.000 κεφαλές.
• Σουηδία: περίπου 220.000 τάρανδοι το 2007, μεταξύ 150.000 και 300.000 κατά τον 20ό αιώνα.
• Φινλανδία: περίπου 207.000 τάρανδοι το 2004-2005, με κορύφωση πάνω από 250.000 τις δεκαετίες του 1970 και του 1980.
• Σημάδια στο αυτί: κάθε μικρό πρέπει να φέρει το καταχωρισμένο σημάδι του ιδιοκτήτη του πριν από τις 31 Οκτωβρίου του πρώτου του χρόνου· στη Σουηδία υπάρχουν περίπου είκοσι εγκεκριμένες εγκοπές, που συνδυάζονται με περίπου τριάντα τρόπους, καθένας με το όνομά του.

Στη Νορβηγία, ο νόμος για την εκτροφή ταράνδων του 2007 συνδέει το δικαίωμα να έχει κανείς ταράνδους στη ζώνη βοσκής των Σάμι με ένα σημάδι στο αυτί, που προϋποθέτει να είναι κανείς Σάμι και η εκτροφή να είναι το κύριο επάγγελμα του ίδιου, ενός γονιού ή ενός παππού ή γιαγιάς. Στη Σουηδία, η διοίκηση της κομητείας ορίζει ανώτατο αριθμό ταράνδων για κάθε χωριό Σάμι, αλλά όχι για κάθε ιδιοκτήτη. Οι καταμετρήσεις γίνονται την άνοιξη, πριν από τις γέννες.

Πώς έφτασαν αληθινοί τάρανδοι στην Αμερική;

Στην Αλάσκα, η λέξη τάρανδος σημαίνει μόνο τα οικόσιτα ζώα· τα άγρια ξαδέρφια τους, του ίδιου είδους, λέγονται καριμπού. Το 1891, ο ιεραπόστολος Sheldon Jackson και ο William T. Lopp φέρνουν τους πρώτους ταράνδους από τη Σιβηρία. Τα αποτελέσματα απογοητεύουν, και ο Jackson στρέφεται στη Λαπωνία: βρίσκει βοσκούς με αγγελίες στις σκανδιναβικές εφημερίδες, και μια πρώτη ομάδα φτάνει το 1894.

1. 1891Ο Sheldon Jackson και ο William T. Lopp εισάγουν τους πρώτους ταράνδους από τη Σιβηρία στην Αλάσκα.
2. 1894Φτάνει μια πρώτη ομάδα Σάμι βοσκών, με αποστολή να εκπαιδεύσουν ντόπιους μαθητευόμενους.
3. 1898Κυβερνητική αποστολή: πάνω από 500 τάρανδοι και οι βοσκοί τους περνούν από τη Νέα Υόρκη και μετά από το Σιάτλ, με προορισμό την Αλάσκα.
4. 1900Τέλος των συμβολαίων: κάποιοι μένουν, άλλοι φεύγουν για τον πυρετό του χρυσού ή γυρίζουν στη Λαπωνία.
5. 1926Η Lomen Company και τα πολυκαταστήματα Macy’s ξεκινούν χριστουγεννιάτικες παρελάσεις με Άγιο Βασίλη και ζεμένους ταράνδους.

Η αποστολή του 1898 απαντά σε έναν νόμο της 18ης Δεκεμβρίου 1897 που διαθέτει 200.000 δολάρια, γιατί ο Jackson φοβάται λιμό ανάμεσα στους χρυσοθήρες του Κλοντάικ. Το συμβόλαιο που υπογράφεται στις 24 Ιανουαρίου 1898 προβλέπει δύο χρόνια δουλειάς, δωρεάν περίθαλψη και σχολείο για τα παιδιά. Μαζί με τις συζύγους και τα παιδιά, η ομάδα αριθμεί 170 άτομα, Σάμι, Νορβηγούς, Σουηδούς και Φινλανδούς.

Τη δεκαετία του 1920, τα κοπάδια της Αλάσκας ξεπερνούν κατά πολύ τις 100.000 κεφαλές, και η επιχείρηση των αδελφών Lomen θέλει να πουλήσει το κρέας και τη γούνα τους σε όλη τη χώρα. Το 1926 συνεργάζεται με τα Macy’s για να οργανώσει χριστουγεννιάτικες παρελάσεις όπου Άγιοι Βασίληδες φτάνουν με έλκηθρα που τα σέρνουν αληθινοί τάρανδοι, με οδηγούς Σάμι και ντόπιους βοσκούς. Ο πρώτος Άγιος Βασίλης αυτών των παρελάσεων λέγεται Matthis Ivar Klementsen Nillika. Το Πόρτλαντ, το Σεντ Πολ, η Βοστόνη, το Σικάγο και το Μπρούκλιν τις απολαμβάνουν ως τη δεκαετία του 1930.

Οι Lomen βάζουν επίσης να δημοσιευτούν στις εφημερίδες ψεύτικα παιδικά γράμματα που ρωτούν αν ο Άγιος Βασίλης θα έρθει με τους ταράνδους του. Το Διεθνές Κέντρο Εκτροφής Ταράνδων, που αναφέρει το επεισόδιο, βλέπει στον Carl Lomen, με το παρατσούκλι «ο βασιλιάς των ταράνδων», έναν από τους δημιουργούς της εμπορικής εκδοχής του Άγιου Βασίλη και των ταράνδων του. Για να γράψετε ένα αληθινό γράμμα, χωρίς εμπορικές σκοπιμότητες, περάστε από τη σελίδα μας για το γράμμα.

Από πού προέρχεται ο Ρούντολφ, ο τάρανδος με την κόκκινη μύτη;

Ο Ρούντολφ γεννήθηκε σε ένα γραφείο του Σικάγου. Το 1939, η αλυσίδα πολυκαταστημάτων Montgomery Ward ζητά από έναν από τους διαφημιστές κειμενογράφους της, τον Robert L. May, απόφοιτο του Dartmouth το 1926, ένα χριστουγεννιάτικο βιβλιαράκι για να το χαρίζει στα παιδιά. Ο May διαλέγει έναν τάρανδο και τον κάνει ασχημόπαπο με μεγάλη καρδιά. Θα πει ότι εμπνεύστηκε από τα δικά του παιδικά χρόνια, ως ντροπαλό αγόρι, μικρόσωμο, που δεν το διάλεγαν ποτέ πρώτο στις ομάδες.

Γράφει το κείμενο σε πενήντα περίπου ώρες, μέσα σε μια φοβερή χρονιά: η γυναίκα του Evelyn, άρρωστη με καρκίνο, πεθαίνει στις 28 Ιουλίου 1939. Ο Denver Gillen, καλλιτέχνης του γραφιστικού τμήματος της εταιρείας, τον συνοδεύει στον ζωολογικό κήπο με την κόρη του Barbara για να μελετήσουν τους ταράνδους. Η διανομή αρχίζει την 1η Νοεμβρίου 1939 και 2,4 εκατομμύρια αντίτυπα μοιράζονται μέσα στη σεζόν. Λόγω έλλειψης χαρτιού στον πόλεμο, η επανέκδοση περιμένει ως το 1946: 3,6 εκατομμύρια αντίτυπα ακόμη.

Την 1η Ιανουαρίου 1947, η διοίκηση της Montgomery Ward παραχωρεί τα δικαιώματα στον May, που είχε χρέη από τα νοσοκομειακά έξοδα της πρώτης του γυναίκας. Ο κουνιάδος του, Johnny Marks, συνθέτει ένα τραγούδι το 1949. Ο Gene Autry το ηχογραφεί στις 27 Ιουνίου 1949, η Columbia το κυκλοφορεί τον Σεπτέμβριο και φτάνει στην πρώτη θέση των αμερικανικών πωλήσεων τα Χριστούγεννα του 1949: 1,75 εκατομμύρια δίσκοι την πρώτη σεζόν, 12,5 εκατομμύρια συνολικά για τη δική του εκτέλεση.

Στις 6 Δεκεμβρίου 1964, το NBC μεταδίδει μια ταινία κινουμένων σχεδίων stop motion της Videocraft International, της μετέπειτα εταιρείας Rankin/Bass, στο πλαίσιο του General Electric Fantasy Hour. Αφηγητής είναι ο Burl Ives. Εκεί συναντάμε τον Hermey, ένα ξωτικό που ονειρεύεται να γίνει οδοντίατρος, και το νησί των παρατημένων παιχνιδιών. Η ταινία προβάλλεται ξανά κάθε χρόνο από το 1964, η μακροβιότερη χριστουγεννιάτικη εκπομπή στην αμερικανική τηλεόραση. Βρείτε το τραγούδι ανάμεσα στα χριστουγεννιάτικα τραγούδια μας.

Είναι θηλυκοί οι τάρανδοι του Άγιου Βασίλη;

Η ερώτηση επανέρχεται κάθε χειμώνα, και έχει σοβαρή βάση. Σύμφωνα με το τμήμα αλιείας και θήρας της Αλάσκας, ο τάρανδος, ή καριμπού, είναι το μόνο μέλος της οικογένειας των ελαφιδών όπου και τα δύο φύλα έχουν κέρατα. Των ενήλικων αρσενικών είναι μεγάλα και ογκώδη, των θηλυκών πιο κοντά και πιο λεπτά.

Όλα κρίνονται από το ημερολόγιο της πτώσης των κεράτων. Τα μεγαλύτερα αρσενικά χάνουν τα δικά τους στα τέλη Οκτωβρίου, μετά την περίοδο του ζευγαρώματος. Τα νεαρά αρσενικά και τα θηλυκά που δεν κυοφορούν τα κρατούν ως τον Απρίλιο, και τα θηλυκά που κυοφορούν ως τη γέννηση του μικρού, στα τέλη Μαΐου ή στις αρχές Ιουνίου. Ένας τάρανδος που έχει ακόμη μεγάλα κέρατα στις 24 Δεκεμβρίου είναι λοιπόν μάλλον θηλυκός, ή νεαρό αρσενικό. Τα μεγάλα αρσενικά έχουν ήδη γυμνό κεφάλι.

Πώς είναι ένας αληθινός τάρανδος;

• Βάρος: 80 με 120 κιλά για ένα ενήλικο θηλυκό, 159 με 182 κιλά κατά μέσο όρο για ένα αρσενικό, με ρεκόρ τα 318 κιλά.
• Οπλές: φαρδιές και κοίλες, ανοίγουν για να κρατούν το ζώο πάνω στο χιόνι και χρησιμεύουν σαν κουπιά όταν κολυμπά.
• Ταξίδια: ορισμένα κοπάδια μεταναστεύουν έως 640 χλμ. ανάμεσα στα καλοκαιρινά και τα χειμερινά τους βοσκοτόπια, και μπορούν να διανύσουν 80 χλμ. σε μία μέρα.
• Χειμερινό μενού: λειχήνες, ο περίφημος «λειχήνας των ταράνδων», ξερά βούρλα και μικροί θάμνοι όπως η μυρτιά.
• Μάτια: η ανακλαστική στοιβάδα στο βάθος του ματιού γίνεται από χρυσαφένια το καλοκαίρι βαθιά μπλε τον χειμώνα, σύμφωνα με μελέτη του University College London και του πανεπιστημίου του Τρόμσο που δημοσιεύτηκε το 2013.

Μπορούν να πετάξουν οι τάρανδοι;

Κανένα παλιό κείμενο δεν το λέει για τον τάρανδο του Άγιου Βασίλη πριν από το 1821, όπου ήδη τρέχει «πάνω από τις καμινάδες». Πιο πίσω στον χρόνο, οι «πέτρες των ελαφιών» της Μογγολίας και του Αλτάι, ταφικές στήλες ηλικίας τουλάχιστον 3.000 ετών, δείχνουν συχνά ελαφίδες με μακριά κέρατα που μοιάζουν να πετούν. Διαβάζουμε μερικές φορές ότι οι ιπτάμενοι τάρανδοι προέρχονται από σαμάνους που κατανάλωναν τον μανιτάρι αμανίτη μυγοκτόνο: το Διεθνές Κέντρο Εκτροφής Ταράνδων κρίνει τις περισσότερες από αυτές τις ιστορίες φανταστικές και ανακριβείς. Στο χωριό, η εξήγηση είναι πιο απλή, και μπορείτε να την επισκεφθείτε στον χάρτη του χωριού.