Από πότε έχει έλκηθρο ο Άγιος Βασίλης; Η ιστορία ενός ιπτάμενου οχήματος

Πώς ταξίδευε ο Άγιος Νικόλαος πριν από το έλκηθρο;

Ο ευρωπαϊκός Άγιος Νικόλαος δεν χρειάστηκε ποτέ ταράνδους. Δεν ζούσε κοντά στον πολικό κύκλο. Στη Λορένη, εφημερίδες του 1898, του 1914 και του 1921 που φυλάσσονται στη Gallica τον δείχνουν καβάλα σε γάιδαρο, σε γαϊδούρα ή σε γαϊδουράκι, και το Ίδρυμα Ναπολέων περιγράφει έναν άγιο που επιστρέφει κάθε χρόνο «μαζί με ένα γαϊδουράκι φορτωμένο λιχουδιές».

Στην Ολλανδία, ο Sinterklaas φτάνει με καράβι και μετά κυκλοφορεί με άλογο. Τα παιδιά βάζουν ένα καρότο ή σανό μέσα στα παπούτσια τους για το ζώο του. Και στις δύο περιπτώσεις, ο ταξιδιώτης μένει στο έδαφος, ή σχεδόν: πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι, με την ταχύτητα ενός φορτηγού ζώου.

Ο πρώτος Άγιος Νικόλαος που πετά είναι Αμερικανός, και δεν έχει έλκηθρο. Ο Washington Irving εκδίδει την Ιστορία της Νέας Υόρκης το 1809, και στη δεύτερη έκδοση, το 1812, προσθέτει ένα όνειρο: ένας Ολλανδός άποικος βλέπει τον άγιο να έρχεται «πάνω από τις κορυφές των δέντρων», με την ίδια την άμαξα με την οποία φέρνει κάθε χρόνο τα δώρα του στα παιδιά. Ο άγιος ανάβει την πίπα του, ακουμπά ένα δάχτυλο στο πλάι της μύτης του, ανεβαίνει ξανά στην άμαξα και φεύγει πάλι πάνω από τα δέντρα.

Αυτό το δάχτυλο στη μύτη, κρατήστε το στο μυαλό σας: θα το ξαναβρούμε έντεκα χρόνια αργότερα, τη στιγμή που ο Άγιος Βασίλης ανεβαίνει από την καμινάδα. Για την πλήρη ιστορία του γαϊδουριού της Λορένης και του ολλανδικού αλόγου, διαβάστε το Ποιος ήταν ο Άγιος Νικόλαος;.

Ποια χρονιά απέκτησε ο Άγιος Βασίλης το έλκηθρό του;

Η απάντηση χωρά σε μία χρονολογία: 1821. Εκείνη τη χρονιά, ο Νεοϋορκέζος εκδότης William B. Gilley εκδίδει ένα βιβλιαράκι με τίτλο The Children’s Friend, «ένα πρωτοχρονιάτικο δώρο για τα μικρά από πέντε ως δώδεκα χρονών». Το ανώνυμο ποίημα που περιέχει λέγεται «Old Santeclaus with Much Delight». Οι οκτώ έγχρωμες γκραβούρες του είναι η πρώτη χρήση της λιθογραφίας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο επισκέπτης, που λέγεται Santeclaus, φτάνει «από τον Βορρά» κάθε παραμονή των Χριστουγέννων. Οδηγεί ένα έλκηθρο που το σέρνει ένας μόνο τάρανδος, ο οποίος τρέχει πάνω από τις καμινάδες. Μία από τις γκραβούρες τον δείχνει πάνω σε μια στέγη. Είναι η πρώτη γνωστή δημοσίευση που αναφέρει και εικονογραφεί το έλκηθρο και τον τάρανδο του Άγιου Βασίλη, και, όπως τονίζει το St. Nicholas Center, η επίσκεψη γίνεται πλέον στις 24 Δεκεμβρίου και όχι πια στις 6.

Γιατί έλκηθρο; Το βιβλιαράκι δεν το εξηγεί, και κανένα έγγραφο της εποχής δεν μας λέει τι σκεφτόταν ο ανώνυμος συγγραφέας του. Ξέρουμε μόνο ότι τον 19ο αιώνα, στα βορειοανατολικά των Ηνωμένων Πολιτειών, το έλκηθρο με άλογο ήταν κομμάτι του χειμώνα, σε σημείο να έχει τους αγώνες του και τα τραγούδια του, όπως θα δούμε πιο κάτω. Το ζήτημα του τάρανδου το εξετάζουμε στο Από πού ήρθαν οι τάρανδοι του Άγιου Βασίλη;.

1. 1812Στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του Washington Irving, ο Άγιος Νικόλαος πετά πάνω από τα δέντρα με μια άμαξα.
2. 1821Πρώτο έλκηθρο, που το σέρνει ένας μόνο τάρανδος, στο βιβλιαράκι The Children’s Friend.
3. 1823Το ποίημα «A Visit from St. Nicholas»: ένα έλκηθρο μινιατούρα και οκτώ τάρανδοι με όνομα.
4. 1863Ο Thomas Nast σχεδιάζει το έλκηθρο στο εξώφυλλο του Harper’s Weekly.
5. 1939Ο Ρούντολφ, ο τάρανδος με την κόκκινη μύτη, οδηγεί το έλκηθρο μέσα στην ομίχλη.

Ποιος έκανε το έλκηθρο του Άγιου Βασίλη να πετάξει;

Στις 23 Δεκεμβρίου 1823, η Troy Sentinel δημοσιεύει χωρίς υπογραφή το «Account of a Visit from St. Nicholas». Αποδίδεται στον Clement Clarke Moore το 1837, ο οποίος το διεκδικεί στα Poems του το 1844· ορισμένοι ερευνητές το αποδίδουν στον Henry Livingston Jr. Ο αφηγητής, που ξυπνά από έναν θόρυβο στο γρασίδι, ανοίγει το παράθυρο και βλέπει «ένα έλκηθρο μινιατούρα και οκτώ μικροσκοπικούς ταράνδους», με οδηγό «έναν μικρό γέρο αμαξά, τόσο ζωηρό και γρήγορο».

Το ποίημα προσθέτει ό,τι έλειπε από το βιβλιαράκι του 1821: την ίδια την πτήση. Οι τάρανδοι ανεβαίνουν προς τη στέγη σαν ξερά φύλλα που τα σηκώνει ο τυφώνας, με «το έλκηθρο γεμάτο παιχνίδια». Μόλις τελειώσει τη δουλειά, ο επισκέπτης ακουμπά ένα δάχτυλο στο πλάι της μύτης του, όπως στον Irving, ανεβαίνει από την καμινάδα, πηδά στο έλκηθρό του και σφυρίζει στους ταράνδους του. Όλοι πετούν μακριά «σαν το χνούδι του γαϊδουράγκαθου».

Η λέξη «μινιατούρα» έχει σημασία. Το 1823, το έλκηθρο είναι μικρό επειδή και ο Άγιος Βασίλης είναι μικρός: το ποίημα τον περιγράφει ως ένα «γέρικο ξωτικό» αρκετά λιανό για να χωρά στην καμινάδα. Θα μεγαλώσει με τις εικονογραφήσεις, και το έλκηθρό του μαζί του. Τα οκτώ ονόματα των ταράνδων και οι παραλλαγές τους υπάρχουν αναλυτικά στο Πώς λένε τους ταράνδους του Άγιου Βασίλη;.

Γιατί τα έλκηθρα και τα κουδουνάκια έγιναν χριστουγεννιάτικα τραγούδια;

Τον 19ο αιώνα, στη Νέα Αγγλία, το έλκηθρο με άλογο χρησιμεύει για τις μετακινήσεις, αλλά και για αγώνες. Τον Σεπτέμβριο του 1857, στη Βοστόνη, ο εκδότης Oliver Ditson κυκλοφορεί το «The One Horse Open Sleigh», ένα τραγούδι του James Lord Pierpont. Παλιές τοπικές ιστορίες του Μέντφορντ, στη Μασαχουσέτη, λένε ότι εμπνέεται από τους αγώνες ελκήθρων της πόλης. Δεν μιλά καθόλου για Χριστούγεννα.

Συνδέεται με τα Χριστούγεννα μόλις τις δεκαετίες του 1860 και του 1870, με τον τίτλο που ξέρουμε: «Jingle Bells». Τα κουδουνάκια του αλόγου γίνονται τα κουδουνάκια των ταράνδων του Άγιου Βασίλη. Στις 16 Δεκεμβρίου 1965, οι αστροναύτες του Gemini 6, Wally Schirra και Tom Stafford, το παίζουν από την κάψουλά τους σε τροχιά, ο ένας με φυσαρμόνικα, ο άλλος με κουδουνάκια ελκήθρου.

Το 1864, στο Νιου Πάρις του Οχάιο, ο Benjamin Hanby γράφει το «Up on the Housetop». Ο ειδικός William Studwell το παρουσιάζει ως το πρώτο χριστουγεννιάτικο τραγούδι αφιερωμένο κυρίως στον Άγιο Βασίλη. Εκεί βλέπουμε τους ταράνδους να σταματούν στη στέγη ενώ ο αφέντης τους κατεβαίνει με τα παιχνίδια του, μια σκηνή που ο Hanby μάλλον δανείστηκε από το ποίημα του 1823. Για να τραγουδήσετε κι άλλα, πηγαίνετε στη σελίδα μας με τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια.

Πώς μπήκε το έλκηθρο στις εικόνες;

Στις 3 Ιανουαρίου 1863, εν μέσω του Αμερικανικού Εμφυλίου, το εξώφυλλο του Harper’s Weekly δείχνει τον πρώτο Άγιο Βασίλη του Thomas Nast. Το Homestead Museum, στην Καλιφόρνια, το περιγράφει έτσι: ο Άγιος Βασίλης κάθεται στο πίσω μέρος του έλκηθρού του, οι τάρανδοί του περιμένουν υπομονετικά κάτω από μια αψίδα όπου διαβάζουμε «Welcome Santa Claus», δίπλα σε μια μεγάλη αμερικανική σημαία. Μοιράζει δώρα στους στρατιώτες της Ένωσης.

Η Massachusetts Historical Society μετρά 33 εικόνες του Άγιου Βασίλη που σχεδίασε ο Nast για το Harper’s Weekly από το 1863 ως το 1886. Το περιοδικό τυπωνόταν ασπρόμαυρο: οι αναγνώστες φαντάζονταν το χρώμα του έλκηθρου όπως και το χρώμα του παλτού.

Οι τάρανδοι με το έλκηθρο διασχίζουν έπειτα τον Ατλαντικό. Σύμφωνα με τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, ο μύθος του έλκηθρου και των ιπτάμενων ταράνδων φτάνει στη Βρετανία τη δεκαετία του 1860, και ο Father Christmas τον υιοθετεί καθώς ταυτίζεται με τον Santa Claus τη δεκαετία του 1870. Το 1889, η ποιήτρια Katharine Lee Bates βάζει μάλιστα την Κυρία Άγιου Βασίλη να ζητά μια θέση στο έλκηθρο, μια ιστορία που διηγούμαστε στο Έχει γυναίκα ο Άγιος Βασίλης;.

Το έλκηθρο έχει και τους συγγραφείς του. Από το 1920 ως το 1943, ο J. R. R. Tolkien γράφει κάθε χρόνο στα παιδιά του γράμματα με την υπογραφή Father Christmas. Εκεί περιγράφει έναν Άγιο Βασίλη που φέρνει τα δώρα του από την καμινάδα, με ένα έλκηθρο που το σέρνουν ιπτάμενοι τάρανδοι.

Το έλκηθρο τον 20ό αιώνα: Ρούντολφ, ραντάρ και ερωτήσεις παιδιών

Τον 20ό αιώνα, το έλκηθρο αποκτά επιβάτες και συγκυβερνήτες. Το 1902, ο L. Frank Baum, ο συγγραφέας του Μάγου του Οζ, εκδίδει το The Life and Adventures of Santa Claus και ζεύει δέκα ταράνδους, ανάμεσά τους τη Flossie και τη Glossie. Το 1939, ο Robert L. May γράφει για τα καταστήματα Montgomery Ward την ιστορία του Ρούντολφ: ένα βράδυ με ομίχλη, ο Άγιος Βασίλης βάζει μπροστά από τους άλλους τον τάρανδο με τη φωτεινή μύτη για να φωτίζει τον δρόμο του έλκηθρου.

Το έλκηθρο μπαίνει ακόμη και στα στρατιωτικά αρχεία. Στις 24 Δεκεμβρίου 1948, η αμερικανική πολεμική αεροπορία μεταδίδει ανακοίνωση για ένα αγνώστου ταυτότητας έλκηθρο που το σέρνουν οκτώ τάρανδοι, σε ύψος 14.000 ποδών, με πορεία 180. Επτά χρόνια αργότερα, το 1955, μια διαφήμιση με τυπογραφικό λάθος δίνει στα παιδιά του Κολοράντο Σπρινγκς τον αριθμό ενός κέντρου αεράμυνας: έτσι αρχίζει η ετήσια παρακολούθηση του NORAD, που τη διηγούμαστε στο Πώς μοιράζει ο Άγιος Βασίλης όλα τα δώρα σε μία νύχτα;.

Τα παιδιά, πάντως, παίρνουν το έλκηθρο πολύ στα σοβαρά. Το 2015, οι ψυχολόγοι Andrew Shtulman και Rachel Yoo, του Occidental College, ρωτούν 47 παιδιά από 3 ως 9 χρονών. Το 96 % από αυτά λένε ότι ο Άγιος Βασίλης πετά με ένα έλκηθρο που το σέρνουν τάρανδοι. Είναι και το κατόρθωμα που εξηγούν λιγότερο καλά: μόνο 12 παιδιά στα 47 προτείνουν έναν μηχανισμό για την πτήση.

Τα υπόλοιπα απαντούν ότι το έλκηθρο πετά, και τελεία. Στο χωριό, το βρίσκουμε πολύ καλή απάντηση. Το βράδυ της 24ης, μπορείτε να ελέγξετε τη διαδρομή του στο Santa Tracker, και να επισκεφθείτε τους ταράνδους στη σελίδα με τους ταράνδους.