Είναι ο Άγιος Βασίλης ξωτικό; Έρευνα για μια λέξη του 1823

Γιατί λένε ότι ο Άγιος Βασίλης είναι ξωτικό;

Όλα ξεκινούν από έναν μόνο στίχο, όμως το υπόλοιπο ποίημα κινείται προς την ίδια κατεύθυνση. Πριν καν εμφανιστεί η λέξη *elf*, ο αφηγητής, που ξυπνά μέσα στη νύχτα, βλέπει να φτάνουν «a miniature sleigh, and eight tiny reindeer», ένα μινιατούρικο έλκηθρο και οχτώ μικροσκοπικοί τάρανδοι. Ο οδηγός είναι «a little old driver, so lively and quick», ένας μικρόσωμος γεροντάκος, ζωηρός και σβέλτος.

Το πορτρέτο που ακολουθεί είναι ενός λιλιπούτειου προσώπου. Είναι «dressed all in fur, from his head to his foot», σκεπασμένος με αιθάλη και στάχτη, και μοιάζει με γυρολόγο που ανοίγει τον μπόγο του. Έχει «a little round belly», μια μικρή στρογγυλή κοιλίτσα, ένα «droll little mouth» σχηματισμένο σαν τόξο, και σφίγγει ανάμεσα στα δόντια του το επιστόμιο μιας πίπας. Το ποίημα στοιβάζει τα *little*, τα *tiny* και τα *miniature*, σαν να θέλει να φέρει τα πάντα στην κλίμακα μιας στέγης.

Ύστερα έρχεται η αναχώρηση. Ο επισκέπτης ακουμπά ένα δάχτυλο στο πλάι της μύτης του, γνέφει με το κεφάλι και ανεβαίνει από την καμινάδα. Για έναν ηλικιωμένο κανονικού αναστήματος, το κατόρθωμα θα ήταν παράλογο. Για ένα ξωτικό, είναι σχεδόν κοινότοπο. Το 2014, ένα άρθρο του Πανεπιστημίου Canisius του Μπάφαλο συνόψιζε έτσι τον Άγιο Βασίλη του ποιήματος: «a little guy», ένας μικρούλης ανθρωπάκος, ικανός να ανεβοκατεβαίνει τις καμινάδες με την ευκινησία φαντάσματος.

Τι σήμαινε η λέξη «elf» το 1823;

Η αγγλική λέξη *elf* προέρχεται από την παλαιά αγγλική *ælf*. Έχει συγγενείς σε όλες τις γερμανικές γλώσσες: *álfr* στα παλαιά νορδικά, *alp* στα παλαιά άνω γερμανικά, όπου δηλώνει ένα κακόβουλο πνεύμα. Οι γλωσσολόγοι τη συνδέουν με μια ρίζα που σημαίνει «λευκός», την ίδια με το λατινικό *albus*. Το αρχικό ξωτικό ίσως ήταν «το λευκό», «το φωτεινό». Το ίχνος του σώζεται σε ονόματα όπως Alfred, κατά λέξη «η συμβουλή των ξωτικών».

Αυτά τα πρώτα ξωτικά δεν ήταν μικρά. Το 1590, στη *Βασίλισσα των Νεράιδων* (*The Faerie Queene*), ο Edmund Spenser μιλά ακόμη για όντα ανθρώπινου αναστήματος. Η ανατροπή γίνεται την ίδια εποχή, στο θέατρο. Στο *Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας*, γύρω στο 1595, ο Σαίξπηρ ανεβάζει στη σκηνή μικροσκοπικά, αέρινα ξωτικά. Μαζί με τον ποιητή Michael Drayton, εδραιώνει για δύο αιώνες την ιδέα ότι ένα ξωτικό, όπως μια νεράιδα, είναι πλάσμα της τσέπης.

Αυτή τη σημασία είχε στο μυαλό του ο δημιουργός του 1823: ένα πλάσμα μικρό, ζωηρό, λίγο σκανταλιάρικο, ερχόμενο από έναν άλλο κόσμο. Έντεκα χρόνια νωρίτερα, το 1812, οι αδελφοί Γκριμ είχαν δημοσιεύσει το παραμύθι *Τα ξωτικά και ο τσαγκάρης*, όπου δύο ανθρωπάκια, οι *Wichtelmänner* του γερμανικού πρωτοτύπου, τελειώνουν κάθε νύχτα κρυφά τα παπούτσια ενός φτωχού τσαγκάρη. Όταν το ζευγάρι τους ράβει ρούχα για να τους ευχαριστήσει, φεύγουν χορεύοντας και δεν ξαναγυρίζουν ποτέ. Ένα ξωτικό που δουλεύει τη νύχτα για να χαρίσει χαρά χωρίς να φανεί: η εικόνα είχε κάθε λόγο να αρέσει στον δημιουργό ενός χριστουγεννιάτικου ποιήματος.

Και η γαλλική λέξη «lutin»;

Έρχεται από πολύ πιο μακριά. Σύμφωνα με το Trésor de la langue française, το *lutin* κατάγεται από το λατινικό *Neptunus*, τον θεό της θάλασσας, που στο τέλος της αρχαιότητας έγινε ειδωλολατρικός δαίμονας. Ο Chrétien de Troyes γράφει *netun* γύρω στο 1176, ο Wace γράφει *luitun*. Η λέξη πιθανότατα επηρεάστηκε από το *nuit*, νύχτα, επειδή αυτά τα πνεύματα έβγαιναν τη νύχτα, και ύστερα από το *luitier*, παλεύω. Ο Du Bellay γράφει *lutin* το 1558, και ήδη από το 1680 η λέξη δηλώνει επίσης ένα ζωηρό και σκανταλιάρικο παιδί. Η μετάφραση του *jolly old elf* στα γαλλικά ως «joyeux vieux lutin» πέφτει λοιπόν διάνα.

Ήταν ο Άγιος Βασίλης ήδη μικρός πριν από το 1823;

Δύο χρόνια πριν από το ποίημα, το 1821, ο τυπογράφος William B. Gilley από τη Νέα Υόρκη εκδίδει ένα μικρό βιβλιαράκι τσέπης, το *The Children’s Friend*, που προσφέρεται ως πρωτοχρονιάτικο δώρο σε παιδιά «από πέντε έως δώδεκα ετών». Εκεί διαβάζουμε το *Old Santeclaus with Much Delight*, ένα ποίημα χωρίς όνομα δημιουργού, εικονογραφημένο με οχτώ έγχρωμες γκραβούρες. Είναι οι πρώτες δημοσιευμένες εικόνες ενός Άγιου Βασίλη και η πρώτη χρήση της λιθογραφίας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αυτός ο Santeclaus έρχεται την παραμονή των Χριστουγέννων και όχι πια στις 6 Δεκεμβρίου, ανήμερα του Αγίου Νικολάου. Οδηγεί έναν τάρανδο πάνω από τις στέγες και τις χιονισμένες εκτάσεις, και φορά ήδη κόκκινα. Διατηρεί όμως και ένα πιο αυστηρό γνώρισμα: στα άτακτα παιδιά αφήνει μια μακριά μαύρη βέργα από σημύδα. Το βιβλιαράκι δεν διευκρινίζει το ανάστημά του. Οι γκραβούρες, πάντως, τον δείχνουν πάνω στις στέγες, στην κλίμακα των καμινάδων.

Ακόμη νωρίτερα, το 1809, ο Washington Irving είχε κάνει τον Άγιο Νικόλαο νεοϋορκέζικη φιγούρα στην *Ιστορία της Νέας Υόρκης* του. Το Πανεπιστήμιο Canisius το τονίζει: ο Νικόλαος του Irving δεν είναι ακόμη το εύθυμο γέρικο ξωτικό που γνωρίζουμε. Για ολόκληρη την ιστορία αυτού του περάσματος από τον επίσκοπο στη νεοϋορκέζικη φιγούρα, διαβάστε την αληθινή ιστορία του Άγιου Βασίλη.

Πώς ψήλωσε ο Άγιος Βασίλης;

Ο κύριος υπεύθυνος λέγεται Thomas Nast. Φτάνει στις Ηνωμένες Πολιτείες γύρω στα έξι του χρόνια, το 1846, και σχεδιάζει για το *Harper’s Weekly* στη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου. Στις 3 Ιανουαρίου 1863, στο εξώφυλλο, ο πρώτος του Άγιος Βασίλης μοιράζει δώρα σε ένα στρατόπεδο της Ένωσης, με σακάκι με αστέρια και ριγέ παντελόνι. Από το 1863 έως το 1886, ο Nast δημοσιεύει στο περιοδικό 33 χριστουγεννιάτικες εικόνες.

Σχέδιο με σχέδιο, σταθεροποιεί τη μορφή. Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο Canisius, ο Nast μετατρέπει τον Άγιο Βασίλη από το «εύθυμο γέρικο ξωτικό» του Moore, έναν μικρόσωμο ανθρωπάκο, σε έναν πρόσχαρο γίγαντα με λευκή γενειάδα, και τον σχεδιάζει μεγαλύτερο από το φυσικό επειδή έτσι τον περιμένουμε. Το 1866 τον δείχνει στο εργαστήριό του να φτιάχνει κουνιστά αλογάκια και να ράβει φορέματα για κούκλες, με ένα κατάστιχο της συμπεριφοράς των παιδιών σε απόσταση χεριού.

1. 1821*The Children’s Friend*: οι πρώτες γκραβούρες ενός Santeclaus, πάνω στις στέγες, με έναν τάρανδο.
2. 1823Το ποίημα της Τρόι τον περιγράφει ως «jolly old elf» με μινιατούρικο έλκηθρο.
3. 1863Ο πρώτος Άγιος Βασίλης του Thomas Nast στο εξώφυλλο του *Harper’s Weekly*.
4. 1866Ο Nast τον δείχνει στο εργαστήριό του, ανάμεσα στα παιχνίδια.
5. 1881«Merry Old Santa Claus», το πιο διάσημο πορτρέτο του Nast.

Το Μουσείο Τέχνης του Ντέλαγουερ, που φυλάσσει μια συλλογή έργων του Nast, του αποδίδει επίσης τις πρώτες αναφορές σε έναν Άγιο Βασίλη που ζει στον Βόρειο Πόλο και διατηρεί εργαστήριο. Ένας άνθρωπος που διευθύνει ένα εργοστάσιο παιχνιδιών σε παγκόσμια κλίμακα δύσκολα θα χωρούσε σε ένα μινιατούρικο έλκηθρο. Το ξωτικό του 1823 έσβησε από τις εικόνες, όπως αφηγείται το άρθρο μας πόσο χρονών είναι ο Άγιος Βασίλης.

Νίσε και τόμτε: τα βορινά ξαδέρφια του Άγιου Βασίλη

Στη Σκανδιναβία, η συγγένεια του Άγιου Βασίλη με τα μικρά πλάσματα είναι ακόμη πιο άμεση. Ο δανέζικος και νορβηγικός *nisse*, ο σουηδικός *tomte* και ο φινλανδικός *tonttu* είναι πνεύματα του σπιτιού από τη λαϊκή παράδοση. Ζουν κάτω από το πάτωμα της φάρμας, του στάβλου ή του αχυρώνα, προσέχουν τα ζώα και βοηθούν στις δουλειές, αν φέρεσαι σωστά μαζί τους. Όταν θυμώνουν, σκαρώνουν φάρσες.

Το ανάστημά τους διαφέρει από αφήγηση σε αφήγηση. Μια σουηδική παράδοση μιλά για μία πήχη, περίπου 60 εκατοστά, μια σουηδοαμερικανική πηγή για 60 έως 90 εκατοστά. Τους περιγράφουν με κόκκινο σκούφο και γκρίζα μάλλινα ρούχα. Ο παραδοσιακός δανέζικος νίσε είναι αγένειος σαν παιδί: η γενειάδα ήρθε αργότερα. Το βράδυ των Χριστουγέννων τους αφήνουν ένα μπολ με χυλό, με βούτυρο, μέλι ή, στη Νορβηγία, *rømmegrøt*, έναν χυλό με κρέμα γάλακτος.

Τον 19ο αιώνα, αυτοί οι φύλακες της φάρμας γίνονται κομιστές δώρων. Ήδη από τη δεκαετία του 1840, Δανοί καλλιτέχνες δείχνουν τον νίσε να φέρνει τα χριστουγεννιάτικα δώρα. Στη Σουηδία, η Jenny Nyström εικονογραφεί για τον Viktor Rydberg τις *Περιπέτειες του μικρού Βιγκ την παραμονή των Χριστουγέννων* το 1875 και ύστερα το ποίημα *Tomten* το 1881. Το Nationalmuseum της Στοκχόλμης τη θεωρεί την πρώτη Σουηδή καλλιτέχνιδα που έδωσε στον παραδοσιακό Άγιο Βασίλη δικό του χαρακτήρα. Ο *jultomte*, ο χριστουγεννιάτικος τόμτε, είχε γεννηθεί.

Το ίδιο το όνομα αφηγείται αυτή τη συνάντηση. Μια υπόθεση θέλει το *nisse* να προέρχεται από το Niels, τη δανέζικη μορφή του Νικόλαος, κάτι που θα τον έκανε μικρό συγγενή του Αγίου Νικολάου. Η λέξη *tomte*, από την άλλη, προέρχεται από το *tomt*, το οικόπεδο όπου χτίζεται το σπίτι. Για να δείτε πώς λένε τον Άγιο Βασίλη σε κάθε χώρα του Βορρά, διαβάστε τα ονόματα του Άγιου Βασίλη στον κόσμο.

Από πού έρχονται τα ξωτικά του εργαστηρίου;

Αν ο Άγιος Βασίλης ψήλωσε, ποιος ανέλαβε τον ρόλο του ξωτικού; Μια ολόκληρη ομάδα. Διαβάζουμε συχνά ότι η Louisa May Alcott, η μετέπειτα συγγραφέας των *Μικρών κυριών*, ήταν η πρώτη που μίλησε για χριστουγεννιάτικα ξωτικά, σε μια συλλογή με τίτλο *Christmas Elves* γραμμένη γύρω στο 1855. Η Library of America συνιστά προσοχή: η Alcott ήταν είκοσι τριών ετών, η συλλογή δεν εκδόθηκε ποτέ και το χειρόγραφο έχει χαθεί ή καταστραφεί. Κανείς δεν ξέρει πώς έμοιαζαν τα ξωτικά της.

Η πρώτη εικόνα που κυκλοφόρησε ευρέως είναι καλύτερα τεκμηριωμένη. Το 1873, το χριστουγεννιάτικο εξώφυλλο του *Godey’s Lady’s Book*, γυναικείου περιοδικού της Φιλαδέλφειας, δείχνει τον Άγιο Βασίλη τριγυρισμένο από παιχνίδια και ξωτικά, με τη λεζάντα: «Ορίστε μια ιδέα για τις προετοιμασίες που γίνονται ώστε να πάρουν τα παιδιά τα παιχνίδια τους τα Χριστούγεννα.» Το 1876, ο Austin Thompson δημοσιεύει το *The House of Santa Claus*, μια μαγική παράσταση για τα κατηχητικά σχολεία της Κυριακής, που επαναλαμβάνει την ιδέα.

• 1932: ο Walt Disney κυκλοφορεί την ταινία μικρού μήκους *Santa’s Workshop*, όπου ο Άγιος Βασίλης και τα ξωτικά του ετοιμάζουν τη διανομή.
• 1964: το *Rudolph the Red-Nosed Reindeer*, σε κινούμενα σχέδια stop motion, δίνει στα ξωτικά πρωταγωνιστικό ρόλο.
• 1985: το *Santa Claus: The Movie* τα παρουσιάζει ως συντεχνία τεχνιτών που φτιάχνουν τα παιχνίδια στο χέρι.
• 1994: στο *The Santa Clause* τα ξωτικά τα υποδύονται παιδιά και έφηβοι.

Από τότε η κατανομή των ρόλων είναι σταθερή: ένας Άγιος Βασίλης με ανθρώπινο ανάστημα και γύρω του ξωτικά που φτιάχνουν, τυλίγουν και προσέχουν τους ταράνδους. Τα ξωτικά μας έχουν τη δική τους σελίδα, και η δουλειά τους περιγράφεται αναλυτικά στο άρθρο μας ποια είναι τα ξωτικά του Άγιου Βασίλη.

Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε ανάμεσα σε μαγικά πλάσματα

Αρκετές αφηγήσεις έλυσαν το ζήτημα με τον δικό τους τρόπο: ο Άγιος Βασίλης δεν είναι ξωτικό, αλλά μεγάλωσε ανάμεσά τους. Η πρώτη φέρει την υπογραφή του L. Frank Baum, του δημιουργού του *Μάγου του Οζ*. Στο *The Life and Adventures of Santa Claus*, που εκδόθηκε το 1902 με εικονογράφηση της Mary Cowles Clark, ένα μωρό βρίσκεται στο δάσος Burzee από τον Ak, τον «αρχιδασοφύλακα του κόσμου». Η νύμφη Necile το υιοθετεί και το ονομάζει Neclaus, με υποκοριστικό Claus.

Ο Baum επιμένει σε ένα σημείο: ο Claus είναι θνητός, μεγαλώνει μέρα με τη μέρα ανάμεσα στους αθανάτους. Το κείμενο διευκρινίζει μάλιστα ότι «δεν ήταν ποτέ πολύ ψηλός άνθρωπος». Οι ryls, φύλακες των λουλουδιών, του δίνουν τις χρωστικές τους για να βάφει τα παιχνίδια του. Οι knooks, φύλακες των ζώων, τελικά αφήνουν δύο ελάφια, τη Glossie και τη Flossie, να σέρνουν το έλκηθρό του, αλλά μόνο την παραμονή των Χριστουγέννων. Όταν γερνά, ο Ak προτείνει στους αθανάτους να του χαρίσουν τον Μανδύα της Αθανασίας. Η ψηφοφορία είναι θετική, και ο μανδύας γίνεται από τότε μέρος της ύπαρξής του.

Το σχήμα επανέρχεται στην τηλεόραση το 1970: στο *Santa Claus Is Comin’ to Town* της Rankin/Bass, το μωρό Kris το περιμαζεύουν οι Kringle, μια οικογένεια ξωτικών που φτιάχνουν παιχνίδια. Το 2003, η ταινία *Elf* του Jon Favreau αντιστρέφει την κατάσταση. Ένα μωρό από ορφανοτροφείο χώνεται στο σακί του Άγιου Βασίλη, φτάνει στον Βόρειο Πόλο και μεγαλώνει ανάμεσα στα ξωτικά, υιοθετημένο από τον Papa Elf, που υποδύεται ο Bob Newhart. Ο Buddy, που υποδύεται ο Will Ferrell, πιστεύει ότι είναι ξωτικό μέχρι την ενηλικίωση. Τα γυρίσματα στηρίχτηκαν στην εξαναγκασμένη προοπτική αντί για τα ψηφιακά εφέ, ώστε να φαίνεται τεράστιος δίπλα τους.