Befana, Christkind, Τρεις Μάγοι: ποιος φέρνει τα χριστουγεννιάτικα δώρα στον κόσμο;

Ποιος φέρνει τα δώρα, και σε ποια ημερομηνία;

Η εποχή των δώρων κρατά πάνω από έναν μήνα, και κάθε χώρα έχει το δικό της κομμάτι. Η ημερομηνία εξαρτάται σχεδόν πάντα από το πρόσωπο: ένας άγιος περνά τη μέρα της γιορτής του, το Θείο Βρέφος την παραμονή των Χριστουγέννων, οι Τρεις Μάγοι τα Θεοφάνια. Ιδού το ημερολόγιο, από τον πρώτο επισκέπτη ως τον τελευταίο.

1. 5 Δεκ.Ο Sinterklaas στις Κάτω Χώρες (pakjesavond)· ο Krampus βγαίνει την παραμονή του Αγίου Νικολάου στην Αυστρία και στη Βαυαρία.
2. 6 Δεκ.Ο Άγιος Νικόλαος στη Λορραίνη, στην ανατολική Γαλλία και στο Βέλγιο, ακολουθούμενος από τον Père Fouettard.
3. 8 Δεκ.Στην Καταλονία αρχίζουν να ταΐζουν τον Tió de Nadal.
4. 12 Δεκ.Στην Ισλανδία, ο πρώτος από τους δεκατρείς Jólasveinar, ο Stekkjastaur, φτάνει στην πόλη.
5. 24 Δεκ.Το Christkind στη νότια Γερμανία και στην Αυστρία, ο Olentzero στη Χώρα των Βάσκων, ο Tió στην Καταλονία.
6. 25 Δεκ.Ο Père Noël, ο Santa Claus, ο Father Christmas στον αγγλόφωνο κόσμο και στη Γαλλία.
7. 1 Ιαν.Ο Ded Moroz στη Ρωσία για την Πρωτοχρονιά, ο Άγιος Βασίλης στην Ελλάδα.
8. 6 Ιαν.Η Befana στην Ιταλία, οι Τρεις Μάγοι στην Ισπανία, στο Μεξικό και σε μεγάλο μέρος της Λατινικής Αμερικής.

Αυτοί οι επισκέπτες έχουν καμιά φορά διεκδικήσει ο ένας τη θέση του άλλου. Στη Γαλλία, το πιο διάσημο επεισόδιο χρονολογείται στις 23 Δεκεμβρίου 1951: στον προαύλιο χώρο του καθεδρικού ναού Saint-Bénigne της Ντιζόν, ο κλήρος καίει ένα ομοίωμα του Père Noël μπροστά σε 250 παιδιά, εξηγώντας ότι τα Χριστούγεννα πρέπει να μείνουν «η επέτειος της γέννησης του Σωτήρα». Ο εθνολόγος Κλοντ Λεβί-Στρος γράφει γι' αυτό ένα δοκίμιο την επόμενη χρονιά, το *Le Père Noël supplicié*.

Άγιος Νικόλαος, Père Fouettard, Krampus: ποιος ανταμείβει, ποιος τιμωρεί;

Στη Λορραίνη, ο Άγιος Νικόλαος είναι ο προστάτης άγιος της περιοχής από το 1477. Ο πιο γνωστός θρύλος του λέει ότι ανέστησε τρία παιδιά που είχε σκοτώσει ένας χασάπης. Στις 6 Δεκεμβρίου φέρνει παραδοσιακά ένα πορτοκάλι και ένα μελόψωμο με τη μορφή του, και τα παιδιά του αφήνουν ζάχαρη και ένα καρότο για το γαϊδουράκι του. Στη Νανσί, η μεγάλη παρέλαση του Αγίου Νικολάου ενώνει την πλατεία Carnot με την πλατεία Stanislas, και η βασιλική του Saint-Nicolas-de-Port, λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, θυμίζει πόσο παλιά είναι η λατρεία του στην περιοχή.

Πίσω του περπατά ο Père Fouettard. Δεν έχει δικό του θρύλο τόσο παλιό όσο του αγίου: είναι, σύμφωνα με τον οδηγό Routard, «καθαρή επινόηση για να φοβίζει τα ανυπάκουα παιδιά». Στις Κάτω Χώρες, τον Sinterklaas συνοδεύει ο Zwarte Piet, στη γερμανόφωνη Ελβετία ο Samichlaus ταξιδεύει με ένα γαϊδουράκι και έναν σύντροφο που λέγεται Schmutzli, και στη Γερμανία συναντά κανείς τον Knecht Ruprecht.

Ο πιο εντυπωσιακός από αυτούς τους συνοδούς είναι αυστριακός και βαυαρός. Ο Krampus έχει κέρατα, σκούρο τρίχωμα και κυνόδοντες, μισός τράγος μισός δαίμονας, και μαστιγώνει τα άτακτα παιδιά με βέργες σημύδας. Το όνομά του θα προερχόταν από το γερμανικό *Krampen*, το νύχι. Βγαίνει την παραμονή του Αγίου Νικολάου, την *Krampusnacht*. Η Καθολική Εκκλησία απαγόρευσε τις θορυβώδεις γιορτές στο όνομά του, και κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι Ευρωπαίοι φασίστες τον κατήγγελλαν ως δημιούργημα των σοσιαλδημοκρατών.

Τίποτα δεν έπιασε. Σήμερα, στην Αυστρία, στη Γερμανία, στην Ουγγαρία, στη Σλοβενία και στην Τσεχία, ομάδες ανδρών ντυμένων διάβολοι τρέχουν στους δρόμους και κυνηγούν τους περαστικούς. Ο ιστορικός Πίτερ Γέλαβιτς, του πανεπιστημίου Johns Hopkins, βλέπει σε αυτόν ένα ειδωλολατρικό πρόσωπο μπολιασμένο στα Χριστούγεννα. Η γιορτή πέρασε μάλιστα τον Ατλαντικό: η πόλη Ύψιλαντι, στο Μίσιγκαν, οργανώνει έναν ετήσιο χορό του Krampus.

Ποιο είναι το Christkind, το Θείο Βρέφος που φέρνει τα δώρα;

Το Christkind, «το Παιδί Χριστός», φέρνει τα δώρα το βράδυ της 24ης Δεκεμβρίου σε μεγάλο μέρος της νότιας Γερμανίας, στην Αυστρία και στη γερμανόφωνη Ελβετία. Παρά το όνομά του, σπάνια απεικονίζεται ως βρέφος: η λαϊκή παράδοση το έκανε αγγελική μορφή, με ξανθές μπούκλες, λευκό φόρεμα και χρυσό φωτοστέφανο, και συχνά το υποδύεται ένα νεαρό κορίτσι.

Η προέλευσή του αμφισβητείται. Εμφανίστηκε στις προτεσταντικές περιοχές ως εναλλακτική στον Άγιο Νικόλαο, επειδή η Μεταρρύθμιση απέρριπτε τη λατρεία των αγίων. Κάποιοι θεωρούν τον Μαρτίνο Λούθηρο εφευρέτη του, θέση που το πανεπιστήμιο του Αμβούργου κρίνει αναπόδεικτη. Ξέρουμε όμως ότι από το 1531 τα δώρα της οικογένειας Λούθηρου συνδέονταν ήδη με τον «άγιο Χριστό». Ειρωνεία της ιστορίας, οι καθολικές περιοχές υιοθέτησαν το Christkind στις αρχές του 19ου αιώνα, κυρίως στη Βαυαρία και στη Ρηνανία.

Το πιο διάσημο Christkind είναι της Νυρεμβέργης. Από το 1969 η πόλη το εκλέγει κάθε δύο χρόνια: οι υποψήφιες πρέπει να είναι από 16 έως 19 ετών την ημέρα της εκλογής. Την Παρασκευή πριν από την πρώτη Κυριακή της περιόδου της Αναμονής (Advent), το Christkind, στεφανωμένο, με μπούκλες και ντυμένο στα χρυσά, ανοίγει το Christkindlesmarkt από τη στοά της Frauenkirche απαγγέλλοντας έναν πρόλογο που έγραψε το 1948 ο Φρίντριχ Μπρέγκερ. Τον Δεκέμβριο έχει πάνω από εκατό εμφανίσεις. Για το 2025 και το 2026 λέγεται Νόρα Φαλκ.

Ποια είναι η Befana, η ιταλική μάγισσα της 6ης Ιανουαρίου;

Στην Ιταλία, η νύχτα από τις 5 προς τις 6 Ιανουαρίου ανήκει στην Befana. Το όνομά της είναι λαϊκή παραφθορά του *Epifania*, των Θεοφανίων. Το λεξικό Treccani την περιγράφει ως μια πολύ άσχημη αλλά καλόκαρδη γριούλα, που κατεβαίνει τη νύχτα από την καμινάδα και γεμίζει τις κάλτσες των φρόνιμων παιδιών με δώρα και λιχουδιές. Στα άτακτα παιδιά αφήνει κομμάτια κάρβουνο. Σήμερα, αυτό το κάρβουνο είναι συχνά μαυρισμένη ζάχαρη που πουλιέται στα ζαχαροπλαστεία.

Ο πιο διαδεδομένος χριστιανικός θρύλος τη βάζει στον δρόμο των Τριών Μάγων. Οι Μάγοι τη ρωτούν τον δρόμο προς το Θείο Βρέφος και την καλούν να τους ακολουθήσει· εκείνη αρνείται, πολύ απασχολημένη με το νοικοκυριό της. Αλλάζει γνώμη, ξεκινά να τους βρει και δεν τους βρίσκει ποτέ. Από τότε πετά πάνω στη σκούπα της, και πολλοί λένε ότι σκουπίζει το πάτωμα πριν φύγει.

Το πρόσωπο είναι παλαιότερο από αυτή την ιστορία. Η Enciclopedia Italiana του 1930 συνδέει την Befana με μαγικές προχριστιανικές παραδόσεις και περιγράφει φωτιές που άναβαν τη νύχτα των Θεοφανίων. Στην τοσκανική Ρομάνια, περιέφεραν το ομοίωμά της πάνω σε ένα κάρο ως την πλατεία του χωριού πριν το κάψουν. Η μικρή πόλη Ουρμπάνια, στην περιοχή Μάρκε, θεωρείται η επίσημη κατοικία της και φιλοξενεί κάθε χρόνο, από τις 2 ως τις 6 Ιανουαρίου, μια γιορτή που προσελκύει από 30.000 έως 50.000 ανθρώπους.

Γιατί οι Ισπανοί και οι Μεξικανοί παίρνουν τα δώρα τους στις 6 Ιανουαρίου;

Στον ισπανόφωνο κόσμο, οι μεγάλοι δωρητές είναι οι Reyes Magos, οι Τρεις Μάγοι. Τα Θεοφάνια, στις 6 Ιανουαρίου, τιμούν την επίσκεψή τους στο Θείο Βρέφος, και το πρωί εκείνης της μέρας τα παιδιά ανακαλύπτουν τα δώρα τους. Στο Μεξικό, πολλά γράφουν πρώτα ένα γράμμα στους Μάγους, κάποια το δένουν σε ένα μπαλόνι με ήλιο, και το προηγούμενο βράδυ αφήνουν συχνά ένα παπούτσι κοντά στην πόρτα.

Το βράδυ της 5ης Ιανουαρίου, οι Μάγοι παρελαύνουν στους δρόμους. Η πομπή του Αλκόι, κοντά στο Αλικάντε, γίνεται από το 1885 και είναι από τις παλαιότερες της Ισπανίας. Έχει χαρακτηριστεί γιορτή εθνικού τουριστικού ενδιαφέροντος. Οι βασιλικοί ακόλουθοί της ανεβαίνουν σε μακριές ξύλινες σκάλες για να αφήσουν τα δώρα κατευθείαν στα μπαλκόνια και στα παράθυρα, και γαϊδουράκια, τα *burretes*, κουβαλούν τα γραμματοκιβώτια όπου τα παιδιά ρίχνουν τα αιτήματά τους.

Η 6η Ιανουαρίου τελειώνει με ένα γλυκό σε σχήμα στεφανιού. Στην Ισπανία, το *roscón* κρύβει ένα ειδώλιο που συχνά παριστάνει έναν από τους Μάγους. Στο Μεξικό, η *rosca de Reyes* κρύβει ένα μικρό Θείο Βρέφος: όποιος το βρει πρέπει να το πάει στην εκκλησία ή να φιλοξενήσει την οικογένεια στις 2 Φεβρουαρίου, γιορτή της Υπαπαντής. Έτσι η γιορτή των Μάγων παρατείνει τα Χριστούγεννα για έναν ολόκληρο μήνα.

Ded Moroz και Snegurochka: τα δώρα της Πρωτοχρονιάς

Στη Ρωσία και σε αρκετές χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, τα δώρα δίνονται την Πρωτοχρονιά. Τα φέρνει ο Дед Мороз (Ded Moroz), ο «Παππούς Παγετός». Η σοβιετική εξουσία τον πολέμησε στην αρχή: το 1928 κηρύσσεται «σύμμαχος του παπά και του κουλάκου». Το 1935, όταν οι γιορτές της Πρωτοχρονιάς επιτρέπονται ξανά, επιστρέφει, και η επίσημη κατοικία του ορίζεται το 1998 στο Βελίκι Ούστιουγκ, στην περιφέρεια της Βόλογκντα.

Δεν ταξιδεύει ποτέ μόνος. Η Снегурочка (Snegurochka), η Χιονοκόρη, με ένα μακρύ ασημογάλανο φόρεμα και γούνινο σκούφο ή ένα kokoshnik σε σχήμα νιφάδας, τον βοηθά να μοιράσει τα πακέτα. Προέρχεται από ένα παραμύθι που ο θεατρικός συγγραφέας Αλεξάντρ Οστρόφσκι ανέβασε στη σκηνή το 1873, με σκηνική μουσική του Τσαϊκόφσκι, και που ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ μετέτρεψε αργότερα σε όπερα. Από τη σοβιετική αναβίωση της Πρωτοχρονιάς, στα μέσα της δεκαετίας του 1930, παρουσιάζεται ως εγγονή του.

Η Ελλάδα έχει κι αυτή τον δικό της επισκέπτη της Πρωτοχρονιάς, τον Άγιο Βασίλη, τον Μέγα Βασίλειο, επίσκοπο Καισαρείας τον 4ο αιώνα, που η γιορτή του πέφτει την 1η Ιανουαρίου. Οι οικογένειες κόβουν εκείνο το βράδυ τη *βασιλόπιτα*, ένα γλυκό μέσα στο οποίο βάζουν ένα νόμισμα πριν από το ψήσιμο: όποιος το βρει θα έχει τύχη όλη τη χρονιά.

Tió de Nadal και Olentzero: τα δώρα της Καταλονίας και της Χώρας των Βάσκων

Στην Καταλονία, τα δώρα βγαίνουν από έναν κορμό. Ο Tió de Nadal είναι ένας χοντρός κορμός, συχνά ροζιασμένος, που τον βάζουν στο σπίτι λίγες μέρες πριν από τα Χριστούγεννα. Από τις 8 Δεκεμβρίου, γιορτή της Άμωμης Σύλληψης, τα παιδιά τον ταΐζουν κάθε μέρα, παλιότερα με ψωμί, καλαμπόκι, χαρούπι ή πριονίδι, και τον σκεπάζουν με μια κουβερτούλα για να μην κρυώνει. Το βράδυ των Χριστουγέννων τον χτυπούν με ραβδιά τραγουδώντας ένα τραγουδάκι και μετά σηκώνουν την κουβέρτα: ο Tió «έβγαλε» λιχουδιές και δώρα. Αν δεν ήταν φρόνιμα, μπορεί να αφήσει μόνο κάρβουνο.

Αρχικά, ο Tió ήταν ο κορμός που έκαιγαν στο τζάκι τη νύχτα των Χριστουγέννων, στην Καταλονία όπως και στη Μαγιόρκα. Το έθιμο υποχώρησε λίγο στις πόλεις, αλλά παραμένει ζωντανό και αναβιώνει σε πολλούς δήμους, και η πόλη της Βαρκελώνης το παρουσιάζει πάντα ανάμεσα στις χριστουγεννιάτικες παραδόσεις της.

Στη Χώρα των Βάσκων, ο επισκέπτης της 24ης Δεκεμβρίου λέγεται Olentzero. Είναι καρβουνιάρης: σύμφωνα με τον θρύλο, δούλευε στο βουνό όταν έμαθε τη γέννηση του Χριστού, και κατέβηκε να αναγγείλει τα νέα. Κι αυτός ήταν αρχικά ένας χριστουγεννιάτικος κορμός, του οποίου τις στάχτες σκόρπιζαν μπροστά στο σπίτι για να το προστατεύουν. Τον 20ό αιώνα άρχισε να φέρνει δώρα στα παιδιά. Το βράδυ της 24ης, χορωδίες γυρίζουν στους δρόμους τραγουδώντας την ιστορία του, και τον συνοδεύει η Mari Domingi, μορφή της φύσης και του χειμερινού ηλιοστασίου.

Joulupukki και Jólasveinar: οι επισκέπτες του Μεγάλου Βορρά

Στη Φινλανδία, ο Joulupukki, ο «χριστουγεννιάτικος τράγος», είναι κληρονόμος ενός εθίμου όπου ένας άνδρας μεταμφιεσμένος σε τράγο γύριζε στα σπίτια και έπαιρνε τα αποφάγια του γιορτινού τραπεζιού. Το πρόσωπο έχασε τα κέρατά του και απέκτησε λευκή γενειάδα, αλλά κράτησε το όνομά του, και από μια εκπομπή του φινλανδικού ραδιοφώνου το 1927 λέγεται ότι μένει στο Korvatunturi, στη Λαπωνία. Πιο νότια, στη Νορβηγία, στη Δανία και στη Σουηδία, το ξωτικό της φάρμας, *nisse* ή *tomte*, έγινε κομιστής δώρων. Παραδοσιακά του αφήνουν ένα μπολ χυλό με ένα κομματάκι βούτυρο, ή ρυζόγαλο στη Νορβηγία.

Η Ισλανδία διάλεξε την ποσότητα. Οι Jólasveinar, τα δεκατρία χριστουγεννιάτικα παλικάρια, φτάνουν ένας ένας, μια νύχτα ο καθένας, από τις 12 ως τις 24 Δεκεμβρίου. Τα ονόματά τους φανερώνουν τις μανίες τους: ο Stekkjastaur, «ο αγροίκος του μαντριού», ανοίγει την πομπή, και ακολουθούν ο Þvörusleikir που γλείφει την κουτάλα, ο Hurðaskellir που βροντά τις πόρτες, ο Skyrgámur ο λαίμαργος του skyr, ο Gluggagægir που κατασκοπεύει από τα παράθυρα, και τελευταίος ο Kertasníkir, «αυτός που ζητιανεύει κεριά», στις 24. Από τις 11 ως τις 24 Δεκεμβρίου, τα παιδιά αφήνουν ένα παπούτσι στο περβάζι του παραθύρου: γεμίζει με ένα μικρό δώρο, ή με μια πατάτα αν έκαναν αταξίες. Η εποχή τελειώνει στις 6 Ιανουαρίου με το Þrettándinn.

Οι Jólasveinar έχουν μια όχι και τόσο αξιοσύστατη οικογένεια. Τα δεκατρία αδέρφια λέγεται ότι ζουν στο βουνό με τη μητέρα τους, τη Grýla, μια φοβερή δράκαινα, και τον σύζυγό της, τον Leppalúði, έναν χοντρό αγαθιάρη. Η χριστουγεννιάτικη γάτα, τεράστια και με γυαλιστερά μάτια, τριγυρνά στα βουνά τη νύχτα των Χριστουγέννων και κυνηγά όσους δεν πήραν καινούργιο ρούχο. Τα ίδια τα παλικάρια είναι αρκετά κοινωνικά ώστε να εμφανίζονται στο Εθνικό Μουσείο της Ισλανδίας, στο Ρέικιαβικ: τον Δεκέμβριο του 2025 πέρασαν από εκεί ένας ένας, κάθε μέρα από τις 12 ως τις 24, στην αίθουσα για παιδιά και οικογένειες.