Πώς ξεκίνησαν τα Χριστούγεννα; Από το ρωμαϊκό ημερολόγιο του 336 στο έλατο της Αλσατίας

Πότε γιορτάστηκαν για πρώτη φορά τα Χριστούγεννα;

Οι πρώτοι χριστιανοί δεν γιόρταζαν τη γέννηση του Ιησού. Η μεγάλη τους γιορτή ήταν το Πάσχα. Τα Ευαγγέλια δεν δίνουν καμία ημερομηνία γέννησης, και για σχεδόν τρεις αιώνες κανείς δεν φαίνεται να γιόρταζε τα γενέθλια του Χριστού σε σταθερή ημέρα.

Η πρώτη χρονολογημένη μαρτυρία βρίσκεται στο Χρονογράφημα του 354, μια εικονογραφημένη συλλογή της οποίας την αφιέρωση υπογράφει ο καλλιγράφος Furius Dionysius Filocalus. Ένα από τα μέρη της απαριθμεί τις ημερομηνίες μνήμης των μαρτύρων. Η πρώτη κιόλας γραμμή σημειώνει τη γέννηση του Χριστού στις 25 Δεκεμβρίου. Οι ιστορικοί της λειτουργικής συμφωνούν γενικά ότι αυτό το μέρος χρονολογείται στο έτος 336, στη Ρώμη.

Η ίδια συλλογή περιέχει ένα ειδωλολατρικό πολιτικό ημερολόγιο. Στην ημερομηνία της 25ης Δεκεμβρίου διαβάζουμε «N·INVICTI·CM·XXX»: η γέννηση του Αήττητου, με αγώνες και τριάντα αρματοδρομίες. Είναι η παλαιότερη γραπτή αναφορά στη γιορτή του Αήττητου Ήλιου. Οι δύο γιορτές βρίσκονται λοιπόν, η μία δίπλα στην άλλη, στο ίδιο χειρόγραφο.

Γιατί τα Χριστούγεννα πέφτουν στις 25 Δεκεμβρίου;

Πριν από την 25η Δεκεμβρίου κυκλοφόρησαν κι άλλες ημερομηνίες. Γύρω στο 200, ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει ότι κάποιοι τοποθετούν τη γέννηση στις 25 του αιγυπτιακού μήνα παχών, δηλαδή στις 20 Μαΐου, και άλλοι στις 24 ή 25 φαρμουθί, δηλαδή στις 20 ή 21 Απριλίου. Δεν αναφέρει την 25η Δεκεμβρίου. Ο ιστορικός Andrew McGowan, σε ένα άρθρο της Biblical Archaeology Society, υπενθυμίζει αυτούς τους δισταγμούς.

Μια παλιά εξήγηση περνά από τον υπολογισμό. Την ίδια περίπου εποχή, ο Τερτυλλιανός σημειώνει ότι η 14η νισάν, η παραδοσιακή ημέρα της σταύρωσης, αντιστοιχούσε στην 25η Μαρτίου του ρωμαϊκού ηλιακού ημερολογίου. Σύμφωνα δε με μια πεποίθηση, ο Ιησούς είχε συλληφθεί και είχε πεθάνει την ίδια ημέρα του έτους. Η 25η Μαρτίου έγινε η γιορτή του Ευαγγελισμού. Εννέα μήνες αργότερα, φτάνουμε στην 25η Δεκεμβρίου.

Στην Ανατολή, η ημερομηνία που επικράτησε αρχικά ήταν η 6η Ιανουαρίου. Τον 4ο αιώνα συνυπάρχουν και οι δύο: η 25η Δεκεμβρίου στη Δύση, η 6η Ιανουαρίου στην Ανατολή. Η 6η Ιανουαρίου έγινε αργότερα η γιορτή των Επιφανείων, που στη Δύση τιμά την άφιξη των μάγων στη Βηθλεέμ. Η Αρμενική Εκκλησία γιορτάζει ακόμη τα Χριστούγεννα στις 6 Ιανουαρίου.

Καμία από αυτές τις εξηγήσεις δεν αποδεικνύεται από ένα κείμενο που να λέει: «διαλέξαμε την 25η Δεκεμβρίου επειδή». Οι ιστορικοί σταθμίζουν ενδείξεις. Γι’ αυτό συνυπάρχουν ακόμη δύο θεωρίες, η θεωρία του υπολογισμού και η θεωρία του δανεισμού από τις ειδωλολατρικές γιορτές.

Είναι τα Χριστούγεννα ειδωλολατρική γιορτή; Σατουρνάλια και Αήττητος Ήλιος

Τα Σατουρνάλια άρχιζαν στις 17 Δεκεμβρίου στο ρωμαϊκό ημερολόγιο. Η γιορτή μεγάλωσε ώσπου να διαρκεί επτά ημέρες, ως τις 23 Δεκεμβρίου. Την ημέρα των Σιγιλλαρίων, στις 19 Δεκεμβρίου, αντάλλασσαν δώρα: κεριά, μικρά ειδώλια από κερί ή τερακότα, αστεία δώρα. Οι δούλοι καλούνταν στο συμπόσιο, όλοι φορούσαν το pileus, τον τσόχινο σκούφο των απελεύθερων, και χαιρετούσαν ο ένας τον άλλον με ένα «Io Saturnalia».

Η δεύτερη γιορτή είναι ακόμη πιο κοντινή. Το 274, ο αυτοκράτορας Αυρηλιανός καθιερώνει τη λατρεία του Αήττητου Ήλιου, του Sol Invictus, του οποίου η γέννηση γιορτάζεται στις 25 Δεκεμβρίου. Το Χρονογράφημα του 354 την καταγράφει, όπως είδαμε. Η ιδέα ότι οι χριστιανοί τοποθέτησαν τα Χριστούγεννα σε αυτή την ημερομηνία για να την αντικαταστήσουν είναι ελκυστική.

Ο Andrew McGowan επισημαίνει τις αδυναμίες της: κανένας χριστιανός συγγραφέας των πρώτων αιώνων δεν μιλά για τέτοιο δανεισμό, και η ημερομηνία της 25ης Δεκεμβρίου εμφανίζεται πριν από την εποχή που η Εκκλησία υιοθετεί ανοιχτά ειδωλολατρικά έθιμα. Για τα Σατουρνάλια, οι περισσότεροι ειδικοί μιλούν για επιρροή και όχι για καταγωγή. Τα δώρα της 19ης Δεκεμβρίου μοιάζουν με τα δικά μας, και ο «βασιλιάς της γιορτής» που εκλεγόταν στα Σατουρνάλια θυμίζει τον άρχοντα της αταξίας των μεσαιωνικών Χριστουγέννων.

Πώς ήταν τα Χριστούγεννα τον Μεσαίωνα;

Τον Μεσαίωνα, τα Χριστούγεννα γίνονται πολιτική ημερομηνία. Ο Καρλομάγνος στέφεται αυτοκράτορας την ημέρα των Χριστουγέννων του 800. Ο Γουλιέλμος ο Κατακτητής στέφεται βασιλιάς της Αγγλίας την ημέρα των Χριστουγέννων του 1066. Η επιλογή αυτής της ημέρας έθετε τη βασιλεία υπό το σημείο της Γέννησης.

Η γιορτή απλώνεται. Γύρω στον 12ο αιώνα, οι εορτασμοί μοιράζονται στις δώδεκα ημέρες από τις 25 Δεκεμβρίου ως τις 5 Ιανουαρίου. Οι υπερβολές είναι μέρος της: τυχερά παιχνίδια, μέθη, αντιστροφές ρόλων, και μερικές φορές ένας «άρχοντας της αταξίας» που προεδρεύει στο χάος. Αυτό το κομμάτι της γιορτής θα πολεμήσουν αργότερα οι πουριτανοί.

Την ίδια εποχή γεννιέται και η φάτνη. Τα Χριστούγεννα του 1223, ο Φραγκίσκος της Ασίζης αναπαριστά τη Γέννηση με ζωντανούς ανθρώπους σε μια σπηλιά κοντά στο Γκρέτσιο, στην κεντρική Ιταλία. Ο Άγιος Βοναβεντούρα το αφηγείται γύρω στο 1260 στον Βίο του Αγίου Φραγκίσκου. Ο γάιδαρος και το βόδι, που δεν εμφανίζονται σε κανένα Ευαγγέλιο, προέρχονται από μια πολύ παλαιότερη παράδοση: ο Ωριγένης ο Αλεξανδρεύς είναι ο πρώτος χριστιανός συγγραφέας που τα τοποθετεί στον στάβλο.

Στην Προβηγκία, η φάτνη θα γεμίσει αργότερα με santons, ζωγραφισμένα στο χέρι ειδώλια. Οι γαλλικές παραδόσεις της εποχής, από τη φάτνη ως τα δεκατρία επιδόρπια, παρουσιάζονται στη σελίδα μας χριστουγεννιάτικες παραδόσεις.

Είναι αλήθεια ότι τα Χριστούγεννα απαγορεύτηκαν;

Ναι, τουλάχιστον δύο φορές, και μάλιστα από χριστιανούς. Οι πουριτανοί δυσπιστούν απέναντι σε μια γιορτή συνδεδεμένη με τις υπερβολές των δώδεκα ημερών. Το 1647, η πουριτανική εξουσία απαγορεύει τα Χριστούγεννα στην Αγγλία. Ξεσπούν ταραχές υπέρ της γιορτής, και λειτουργίες συνεχίζουν να τελούνται μισοκρυμμένες σε όλη τη διάρκεια της απαγόρευσης.

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η αποικία του κόλπου της Μασαχουσέτης κάνει το ίδιο. Στις 11 Μαΐου 1659, η συνέλευσή της ψηφίζει νόμο που επιβάλλει πρόστιμο πέντε σελινιών σε όποιον τηρεί «μια ημέρα όπως τα Χριστούγεννα», είτε με αργία, είτε με γλέντι, είτε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο. Ο νόμος καταργείται το 1681, υπό την πίεση του Λονδίνου. Ακόμη και το 1687, ο πάστορας Increase Mather χαρακτηρίζει τα Χριστούγεννα έθιμο «βέβηλο και δεισιδαιμονικό».

1. 1647Το πουριτανικό Κοινοβούλιο απαγορεύει τα Χριστούγεννα στην Αγγλία.
2. 1659Η Μασαχουσέτη επιβάλλει πρόστιμο πέντε σελινιών σε όποιον γιορτάζει τα Χριστούγεννα.
3. 1681Ο νόμος της Μασαχουσέτης καταργείται.
4. 1856Η Μασαχουσέτη κάνει τα Χριστούγεννα επίσημη αργία.
5. 1870Στις 28 Ιουνίου, τα Χριστούγεννα γίνονται ομοσπονδιακή αργία στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η κατάργηση δεν αλλάζει αμέσως τις συνήθειες. Στη Βοστώνη, πολλοί συνεχίζουν να πηγαίνουν στη δουλειά και στο σχολείο στις 25 Δεκεμβρίου. Χρειάζεται να φτάσουμε στο 1856 για να κάνει η Μασαχουσέτη τα Χριστούγεννα αργία, και στις 28 Ιουνίου 1870 για να γίνουν αργία σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο μεταξύ, στη Νέα Υόρκη, ένα ποίημα του 1823 είχε ήδη τοποθετήσει τον Άγιο Βασίλη στη νύχτα της 24ης, όπως διηγούμαστε στην Αληθινή ιστορία του Άγιου Βασίλη.

Από πού προέρχεται το χριστουγεννιάτικο δέντρο;

Το έλατο έχει πολλούς προγόνους. Τον Μεσαίωνα, τα «μυστήρια» που παίζονταν στον προαύλιο χώρο των εκκλησιών στις 24 Δεκεμβρίου, ημέρα της γιορτής του Αδάμ και της Εύας, χρησιμοποιούσαν ένα δέντρο του παραδείσου στολισμένο με μήλα, τον απαγορευμένο καρπό, και λευκές όστιες. Στη Λιβονία, η αδελφότητα των Μαυροκέφαλων στήνει δέντρα στα οικήματά της στο Ρεβάλ, το σημερινό Ταλίν, και στη Ρίγα το 1441, το 1442, το 1510 και το 1514, και έπειτα χορεύει γύρω τους στην πλατεία του δημαρχείου.

Η Αλσατία δίνει τα παλαιότερα ίχνη ενός χριστουγεννιάτικου δέντρου με την έννοια που του δίνουμε σήμερα. Σύμφωνα με τον Δήμο του Παρισιού, το πρώτο γραπτό ίχνος του έλατου ως «χριστουγεννιάτικου δέντρου» βρίσκεται σε ένα λογιστικό βιβλίο του Σελεστά, το 1521. Η εγγραφή αφορά τους δασοφύλακες, που είχαν αναλάβει να φυλάνε τα έλατα του δημοτικού δάσους πριν από τη γιορτή. Στο Τυρκέμ, ένας σκαλιστός θολίτης σε ένα ιδιωτικό σπίτι, χρονολογημένος το 1576, είναι η παλαιότερη χρονολογημένη απεικόνιση χριστουγεννιάτικου δέντρου.

Το 1605, μια πηγή από το Στρασβούργο περιγράφει τα έλατα που οι κάτοικοι στήνουν στα σπίτια τους για τα Χριστούγεννα. Πάνω τους κρεμούν τριαντάφυλλα κομμένα από χρωματιστό χαρτί, μήλα, επίπεδες γκοφρέτες, χρυσαφένιες καραμέλες και ζαχαρένια ειδώλια. Τα μήλα θα μείνουν για πολύ καιρό το κύριο στολίδι. Σύμφωνα με τον Δήμο του Παρισιού, μια ξηρασία στα Βόσγια, το 1858, ήταν αυτή που έκανε έναν υαλουργό από το Γκετσενμπρούκ, στη Μοζέλη, να φτιάξει κόκκινες γυάλινες μπάλες για να τα αντικαταστήσει.

Η γαλλική αυλή ανακαλύπτει το δέντρο αργότερα. Η Μαρία Λεστσίνσκα, σύζυγος του Λουδοβίκου ΙΕ΄, βάζει να στήσουν ένα στις Βερσαλλίες το 1738. Η δούκισσα της Ορλεάνης, Ελένη του Μεκλεμβούργου-Σβερίν, γερμανικής καταγωγής, φέρεται να το εισήγαγε στην αυλή του Λουδοβίκου Φιλίππου το 1837.

Πώς έγιναν τα Χριστούγεννα η οικογενειακή γιορτή που ξέρουμε;

Τα Χριστούγεννα με επίκεντρο τα παιδιά, το σπίτι και τα δώρα παίρνουν μορφή τον 19ο αιώνα, κυρίως στην Αγγλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η βασίλισσα Καρλόττα, σύζυγος του Γεωργίου Γ΄ και γεννημένη στη Γερμανία, στήνει ένα δέντρο για μια παιδική γιορτή ήδη από το 1800. Αλλά το ζεύγος της βασίλισσας Βικτωρίας και του πρίγκιπα Αλβέρτου είναι αυτό που το κάνει μόδα.

Το 1848, η The Illustrated London News περιγράφει λεπτομερώς τα έλατα του κάστρου του Ουίνδσορ και δημοσιεύει μια γκραβούρα με τη βασιλική οικογένεια συγκεντρωμένη γύρω από το δέντρο. Τα Χριστούγεννα του 1850, το αμερικανικό περιοδικό Godey’s Lady’s Book αναδημοσιεύει την ίδια γκραβούρα, σβήνοντας το διάδημα της βασίλισσας και το μουστάκι του Αλβέρτου: η βασιλική οικογένεια γίνεται μια συνηθισμένη αμερικανική οικογένεια, συγκεντρωμένη γύρω από το έλατό της.

Στο μεταξύ, στις 19 Δεκεμβρίου 1843, ο Κάρολος Ντίκενς δημοσιεύει τη Χριστουγεννιάτικη ιστορία. Η πρώτη έκδοση, 6.000 αντίτυπα, εξαντλείται πριν από τα Χριστούγεννα. Μια δεύτερη, 2.000 αντιτύπων, ακολουθεί αμέσως. Ο Ντίκενς, που είχε αναλάβει ο ίδιος τα έξοδα εκτύπωσης, δεν κερδίζει σχεδόν τίποτα. Το βιβλίο συμβάλλει στην αναβίωση του «πνεύματος» των Χριστουγέννων και των εορτασμών τους.

Έλειπε μόνο ο νυχτερινός επισκέπτης. Γεννιόταν εκείνη ακριβώς την εποχή στη Νέα Υόρκη, ανάμεσα στο φυλλάδιο του 1821 και τις γκραβούρες του Thomas Nast. Για να γνωρίσετε τα γράμματά του, τους ταράνδους του και τη σημερινή του περιοδεία, μπορείτε να γράψετε στον Άγιο Βασίλη ή να παρακολουθήσετε τη διαδρομή του το βράδυ της 24ης στο Santa Tracker.