Πώς γιορτάζουν τα Χριστούγεννα στη Γερμανία; Advent, αγορές, Nikolaus και Christkind

Ποιος επινόησε το στεφάνι και το ημερολόγιο του Advent;

Στη Γερμανία ο Δεκέμβριος μετριέται σε Κυριακές. Την πρώτη Κυριακή του Advent, της περιόδου πριν από τα Χριστούγεννα, ανάβει το πρώτο κερί στο Adventskranz, το στεφάνι του Advent, και ύστερα ένα ακόμη κάθε Κυριακή ως τα Χριστούγεννα. Το αντικείμενο έχει ημερομηνία και δημιουργό: ο Johann Hinrich Wichern, ιδρυτής και διευθυντής του Rauhes Haus στο Hamburg-Horn, άναψε το πρώτο το 1839, κάτω από το ταβάνι της αίθουσας προσευχής.

Το στεφάνι του Wichern δεν έμοιαζε καθόλου με τα σημερινά. Ήταν ξύλινο, περίπου στο μέγεθος ρόδας κάρου, και είχε ένα κερί για κάθε μέρα από την πρώτη Κυριακή του Advent ως την παραμονή των Χριστουγέννων. Έτσι τα παιδιά έβλεπαν τα Χριστούγεννα να πλησιάζουν, μέρα με τη μέρα. Τα κλαδιά έλατου και οι λευκές κορδέλες ήρθαν μόνο από το 1860. Η εκδοχή με τα τέσσερα κεριά είναι ένας συμβιβασμός, για να χωράει το στεφάνι στα σαλόνια.

Και το ημερολόγιο του Advent έχει οικογενειακή ιστορία. Η μητέρα του Gerhard Lang (1881-1974), η Selma, σύζυγος πάστορα, κολλούσε για τον γιο της 24 μικρές μαρέγκες από το Hohenlohe, τα *Wiebele*, πάνω σε ένα χαρτόνι: μία για να τρώει κάθε μέρα. Όταν ο Lang έγινε εκδότης στο Μόναχο, κυκλοφόρησε το 1908, μετά από αρκετές δοκιμές, ένα τυπωμένο ημερολόγιο με τίτλο *Im Lande des Christkindes*, «Στη χώρα του Θείου Βρέφους». Τα σημερινά ημερολόγια με τα 24 παραθυράκια είναι απόγονοί του. Το δικό μας βρίσκεται στη σελίδα ημερολόγιο Αδβέντ.

Τι γίνεται στις 6 Δεκεμβρίου στη Γερμανία;

Το βράδυ της 5ης Δεκεμβρίου, τα παιδιά στη Γερμανία αφήνουν τα παπούτσια ή τις μπότες τους έξω από την πόρτα. Τη νύχτα, ο Nikolaus τα γεμίζει καρύδια, μανταρίνια, σοκολάτα και μελόψωμο. Το πρωί της 6ης βρίσκουν συχνά και ένα μικρό ανθρωπάκι από γλυκιά ζύμη, που σε ορισμένες περιοχές το λένε Stutenkerl. Είναι το πρώτο δώρο της εποχής, εβδομάδες πριν από τα Χριστούγεννα.

Σε πολλές οικογένειες ο Nikolaus έρχεται και αυτοπροσώπως, ντυμένος επίσκοπος: ένας εθελοντής ή ένας ηθοποιός που προσλαμβάνεται για την περίσταση. Κάνει στα παιδιά ένα τρυφερό κήρυγμα, μερικές φορές διαβάζοντας από ένα Goldenes Buch, ένα «χρυσό βιβλίο» όπου είναι γραμμένες οι καλές και οι κακές πράξεις της χρονιάς, και ύστερα αφήνει ένα μικρό δώρο.

Στον βορρά και στο κέντρο της χώρας, και γενικότερα στις προτεσταντικές περιοχές, τον συνοδεύει ο Knecht Ruprecht, ένας σκοτεινός υπηρέτης που φοβερίζει τα άτακτα παιδιά και που κάποιες φορές μάλιστα τον αντικαθιστά. Στη Βρέμη, τα μασκαρεμένα παιδιά κάνουν το *Sunnerklauslaufen*: γυρίζουν από μαγαζί σε μαγαζί, λένε ένα ποιηματάκι στα κάτω γερμανικά και ζητούν γλυκά. Τα ξαδέρφια του Knecht Ruprecht, από τον Krampus ως τον Père Fouettard, παρουσιάζονται στο ποιος φέρνει τα δώρα σε όλο τον κόσμο, και ο ίδιος ο επίσκοπος στο ποιος ήταν ο Άγιος Νικόλαος.

Ποια είναι η παλαιότερη χριστουγεννιάτικη αγορά της Γερμανίας;

Ο τίτλος δίνεται συνήθως στο Striezelmarkt της Δρέσδης. Αναφέρεται για πρώτη φορά το 1434, επί του εκλέκτορα της Σαξονίας Φρειδερίκου Β΄, ως αγορά μιας ημέρας στην Altmarkt, τη Δευτέρα πριν από τα Χριστούγεννα. Το όνομά του προέρχεται από το *Strüzel* ή *Stroczel*, την παλιά ονομασία του κέικ που σήμερα λέγεται Stollen.

Σήμερα η αγορά έχει περίπου 240 πάγκους. Εκεί θα δείτε μια χριστουγεννιάτικη πυραμίδα των Μεταλλοφόρων Ορέων ύψους 14 μέτρων, ένα από εκείνα τα ξύλινα καρουζέλ με ορόφους που γυρίζουν με τη ζέστη των κεριών, και τα Pflaumentoffel, μικρά ανθρωπάκια από δαμάσκηνα που παριστάνουν καπνοδοχοκαθαριστές. Κι όμως, το όνομά τους σημαίνει «διάβολος του δαμάσκηνου».

Το άλλο μεγάλο όνομα είναι το Christkindlesmarkt της Νυρεμβέργης, που μαρτυρείται από το 1628. Κάθε χρόνο ανοίγει όταν το Christkind της πόλης, που εκλέγεται κάθε δύο χρόνια, απαγγέλλει τον πρόλογό του από τον εξώστη της Frauenkirche. Οι αγορές της Νυρεμβέργης και της Δρέσδης προσελκύουν η καθεμιά περίπου δύο εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο. Την εκλογή του Christkind τη διηγούμαστε στο ποιος φέρνει τα δώρα σε όλο τον κόσμο.

Οι αγορές μοιάζουν από πόλη σε πόλη: ξύλινα σπιτάκια, ζεστό κρασί, Lebkuchen, στολίδια από γυαλί και ξύλο. Στην άλλη όχθη του Ρήνου, το Στρασβούργο διατηρεί την ίδια παράδοση από το 1570, όπως διηγείται το άρθρο μας για τα Χριστούγεννα στη Γαλλία.

Τι τρώνε τα Χριστούγεννα στη Γερμανία: Stollen και Lebkuchen;

Το Stollen της Δρέσδης, που παλιά λεγόταν Striezel, εμφανίζεται σε επίσημο έγγραφο ήδη από το 1474. Το βούτυρο ήταν για πολύ καιρό πρόβλημα. Το 1490, ο πάπας Ιννοκέντιος Η΄ στέλνει στον διάδοχο του εκλέκτορα της Σαξονίας μια επιστολή που έμεινε γνωστή ως *Butterbrief*, η «επιστολή του βουτύρου»: επιτρέπει το βούτυρο στον ηγεμόνα και στον οίκο του, και στους υπόλοιπους με τον όρο να πληρώνουν μια ετήσια εισφορά στον καθεδρικό ναό του Freiberg.

Ο βασιλιάς Αύγουστος Β΄ ο Ισχυρός χάρισε στο Stollen τη στιγμή της δόξας του. Το 1730 παραγγέλνει στη συντεχνία των αρτοποιών της Δρέσδης ένα γιγάντιο Stollen για περίπου 24.000 καλεσμένους. Η πόλη αναπαριστά τη σκηνή κάθε χρόνο με το Stollenfest: ένα κέικ τριών έως τεσσάρων τόνων παρελαύνει ως την αγορά, όπου κόβεται με ένα μαχαίρι 1,60 μέτρου, αντίγραφο εκείνου του 1730, που έχει χαθεί. Το γνήσιο Dresdner Stollen φέρει σφραγίδα με τη μορφή του Αυγούστου του Ισχυρού και το φτιάχνουν μόνο 110 αρτοποιεία της πόλης.

Το Lebkuchen είναι ο άλλος πυλώνας της εποχής. Αρτοποιοί μελόψωμου αναφέρονται στο Ulm ήδη από το 1296 και στη Νυρεμβέργη το 1395, και στη Νυρεμβέργη μόνο τα μέλη της συντεχνίας είχαν δικαίωμα να τα ψήνουν. Από το 1996, το Nürnberger Lebkuchen είναι προστατευόμενη ονομασία: πρέπει να παρασκευάζεται εντός των ορίων της πόλης. Η πιο εκλεκτή ποιότητα, το Elisenlebkuchen, περιέχει λιγότερο από 10 % αλεύρι σίτου και τουλάχιστον 25 % ξηρούς καρπούς, πάνω σε μια λεπτή βάση από άζυμο φύλλο, την *Oblate*.

Ποιος φέρνει τα δώρα στη Γερμανία: ο Weihnachtsmann ή το Christkind;

Εξαρτάται από την περιοχή. Στον βορρά, στο κέντρο και στην ανατολή της χώρας είναι ο Weihnachtsmann, «ο άνθρωπος των Χριστουγέννων», ένας Άγιος Βασίλης με λευκά γένια που έγινε δημοφιλής τον 19ο αιώνα χάρη στο τραγούδι *Morgen kommt der Weihnachtsmann*. Στη νότια Γερμανία, στην Αυστρία και στην Ελβετία είναι το Christkind, το Θείο Βρέφος, μια αγγελική μορφή με λευκό φόρεμα και σγουρά μαλλιά. Η προέλευση των δύο ονομάτων εξηγείται αναλυτικά στο τα ονόματα του Άγιου Βασίλη σε όλο τον κόσμο.

Η μεγάλη στιγμή είναι το Heiligabend, το βράδυ της 24ης Δεκεμβρίου. Το δέντρο συχνά στήνεται και στολίζεται το ίδιο απόγευμα, και μένει στη θέση του ως τον Ιανουάριο: τα φυσικά έλατα βγαίνουν για αποκομιδή μετά τη δεύτερη εβδομάδα του μήνα. Τα παιδιά περιμένουν έξω από το δωμάτιο μέχρι να χτυπήσει ένα καμπανάκι: σημαίνει ότι αυτός που φέρνει τα δώρα μόλις έφυγε. Τότε ανακαλύπτουν το φωτισμένο δέντρο και τα πακέτα. Αυτή η στιγμή λέγεται Bescherung.

Το δείπνο της 24ης είναι συχνά απλό. Στις δημοσκοπήσεις, οι Γερμανοί βάζουν πρώτα τα λουκάνικα με πατατοσαλάτα, πριν από τον κυπρίνο, το φοντί ή τη ρακλέτ. Το τραπέζι γίνεται την επομένη, με ψητή χήνα ή πάπια. Η 25η και η 26η Δεκεμβρίου είναι αργίες, και η δεύτερη λέγεται *Zweiter Weihnachtstag*, αλλά η 24η δεν είναι.

Από πού προέρχονται το O Tannenbaum και οι γυάλινες χριστουγεννιάτικες μπάλες;

Το *O Tannenbaum* δεν ήταν χριστουγεννιάτικο τραγούδι. Αρχικά ήταν ένα λαϊκό τραγούδι όπου το έλατο, πάντα πράσινο, συμβολίζει την πίστη. Μία από τις μελωδίες του αναφέρεται ήδη το 1605 σε ένα μουσικό ποτπουρί, το *Nun fanget an*. Το 1820, ο August Zarnack δημοσιεύει μια εκδοχή όπου ένας ερωτευμένος παραπονιέται για την απιστία της αγαπημένης του. Το 1824, ο Ernst Anschütz, δάσκαλος και οργανίστας στη Λειψία, δημοσιεύει σε μια σχολική συλλογή την εκδοχή που ξέρουμε. Ακόμη και τότε, το κείμενο δεν μιλά ρητά για χριστουγεννιάτικο δέντρο: η χρήση ήταν αυτή που το συνέδεσε με τη γιορτή.

Οι γυάλινες μπάλες έρχονται από τη Θουριγγία. Σύμφωνα με το Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο, τα στολίδια δέντρου από φυσητό γυαλί κατασκευάζονται από το 1850 περίπου στη Lauscha και στα γειτονικά χωριά. Οι πρώτες μπάλες ασημώνονταν από μέσα με λιωμένο μόλυβδο, για να αντανακλούν το φως των κεριών. Τις δεκαετίες του 1860 και του 1870, ο νιτρικός άργυρος αντικατέστησε σταδιακά τον μόλυβδο.

Ένα στολίδι όμως δεν έχει τίποτα γερμανικό: το χριστουγεννιάτικο αγγουράκι. Στις Ηνωμένες Πολιτείες λένε ότι οι γερμανικές οικογένειες κρύβουν ένα γυάλινο αγγουράκι τουρσί στο δέντρο, και ότι το παιδί που θα το βρει παίρνει ένα δώρο παραπάνω. Σύμφωνα με μια δημοσκόπηση της YouGov που μετέφεραν οι *New York Times*, το 91 % από τους 2.057 Γερμανούς που ρωτήθηκαν δεν είχε ακούσει ποτέ γι' αυτή την «παράδοση».