Πώς γιορτάζουν τα Χριστούγεννα στη Γαλλία; Ρεβεγιόν, κορμός, σαντόν και 13 γλυκά

Πότε αρχίζουν τα Χριστούγεννα στη Γαλλία;

Το γαλλικό χριστουγεννιάτικο ημερολόγιο απλώνεται σε περισσότερο από έναν μήνα. Ξεκινά στα ανατολικά με τη γιορτή του Αγίου Νικολάου, στις 6 Δεκεμβρίου, μια γιορτή πολύ πιο ζωντανή στη Λωρραίνη, την Αλσατία και τον Βορρά απ' ό,τι στην υπόλοιπη χώρα. Τελειώνει στις αρχές Ιανουαρίου με τα Θεοφάνια και τη galette des rois, μια σφολιάτα γεμιστή με κρέμα αμυγδάλου μέσα στην οποία κρύβεται ένα μικρό αντικείμενο, η fève: όποιος τη βρει στέφεται βασιλιάς ή βασίλισσα.

1. 4 Δεκ.Αγία Βαρβάρα: στην Προβηγκία σπέρνουν σιτάρι σε τρία πιατάκια, που πρέπει να έχει φυτρώσει ως τα Χριστούγεννα.
2. 6 Δεκ.Άγιος Νικόλαος στη Λωρραίνη, την Αλσατία και τον Βορρά, με παρελάσεις στη Νανσί και στο Σεν-Νικολά-ντε-Πορ.
3. Τέλη Νοε. ως τέλη Δεκ.Χριστουγεννιάτικες αγορές, ανάμεσά τους το Christkindelsmärik του Στρασβούργου, που γεννήθηκε το 1570.
4. 24 Δεκ.Ρεβεγιόν, μεσονύκτια λειτουργία και, στην Προβηγκία, το «μεγάλο δείπνο» που ακολουθείται από τα δεκατρία γλυκά.
5. 25 Δεκ.Τα δώρα του Άγιου Βασίλη κάτω από το έλατο και μετά το χριστουγεννιάτικο μεσημεριανό.
6. Αρχές Ιαν.Θεοφάνια και galette des rois, στις 6 Ιανουαρίου ή την πρώτη Κυριακή του Ιανουαρίου.

Αυτό το ημερολόγιο εξηγεί γιατί δύο παιδιά στη Γαλλία δεν ζουν απαραίτητα τα ίδια Χριστούγεννα. Ένα παιδί από τη Λωρραίνη μπορεί να πάρει λιχουδιές δύο φορές μέσα σε τρεις εβδομάδες, μία από τον Άγιο Νικόλαο και μία από τον Άγιο Βασίλη. Ένα παιδί από την Προβηγκία θα δει το τραπέζι της 24ης να μένει στρωμένο τρεις μέρες. Η ιστορία του Αγίου Νικολάου στη Λωρραίνη έχει το δικό της άρθρο: ποιος ήταν ο Άγιος Νικόλαος.

Ποιος φέρνει τα δώρα στη Γαλλία: ο Άγιος Βασίλης ή ο Άγιος Νικόλαος;

Στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας περνά ο Père Noël, ο γαλλικός Άγιος Βασίλης, τη νύχτα από τις 24 προς τις 25 Δεκεμβρίου. Παλιότερα τα παιδιά άφηναν τα παπούτσια τους μπροστά στο τζάκι για να τα γεμίσει, και το περιοδικό FrenchEntrée θυμίζει ότι κρεμούσαν επίσης στο έλατο μικρά παιχνίδια, καραμέλες και φρούτα. Σήμερα τα πακέτα περιμένουν συνήθως κάτω από το έλατο το πρωί της 25ης.

Αυτός ο Άγιος Βασίλης με τα άσπρα γένια και το κόκκινο παλτό καθιερώθηκε στη Γαλλία κυρίως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν τον υποδέχτηκαν παντού με ανοιχτές αγκάλες: στις 23 Δεκεμβρίου 1951, μέρος του κλήρου της Ντιζόν έκαψε το ομοίωμά του μπροστά στον καθεδρικό ναό του Saint-Bénigne. Την επόμενη μέρα, ο ιερέας Κιρ, δήμαρχος της πόλης, τον έκανε να ξαναεμφανιστεί στις στέγες του δημαρχείου. Όλη την ιστορία θα τη βρείτε στην αληθινή ιστορία του Άγιου Βασίλη.

Στα ανατολικά, ο Άγιος Νικόλαος δεν παραχώρησε ποτέ τη θέση του. Περνά τη νύχτα από τις 5 προς τις 6 Δεκεμβρίου, ντυμένος επίσκοπος με μίτρα και ποιμαντορική ράβδο, και τον ακολουθεί ο Père Fouettard, που απειλεί τα άτακτα παιδιά. Παραδοσιακά φέρνει ένα πορτοκάλι κι ένα μελόψωμο με τη μορφή του, και τα παιδιά του αφήνουν ένα μικρό ποτηράκι λικέρ μιραμπέλ, μαζί με ζάχαρη κι ένα καρότο για το γαϊδουράκι του. Οι συνοδοί του αλλάζουν από περιοχή σε περιοχή· τους έχουμε ταξινομήσει στο ποιος φέρνει τα δώρα στον κόσμο.

Μια διεύθυνση ενώνει όλα αυτά τα παιδιά: από το 1962, τα γαλλικά ταχυδρομεία, η La Poste, απαντούν στα γράμματα προς τον Άγιο Βασίλη. Η Γραμματεία του Άγιου Βασίλη βρίσκεται στη Λιμπούρν, στη Ζιρόντ, και αρκεί να γράψει κανείς «Père Noël» στον φάκελο. Για να στείλετε το δικό σας γράμμα στο χωριό, περάστε από τη σελίδα μας για το γράμμα.

Τι είναι το χριστουγεννιάτικο ρεβεγιόν;

Η λέξη προέρχεται από το γαλλικό ρήμα *réveiller*, «ξυπνώ». Το Trésor de la langue française informatisé το ορίζει ως γιορτινό γεύμα που τρώγεται τη νύχτα των Χριστουγέννων και, από τα τέλη του 19ου αιώνα, τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς. Η σημασία του ως νυχτερινού γεύματος μαρτυρείται ήδη το 1531, στον Charles de Bourdigné, ως «μικρό γεύμα που γίνεται τη νύχτα με παρέα».

Αρχικά ξαγρυπνούσαν για τη μεσονύκτια λειτουργία και έτρωγαν όταν γύριζαν, στην καρδιά της νύχτας. Πολλές οικογένειες αντέστρεψαν τη σειρά και δειπνούν το βράδυ της 24ης πριν από τη λειτουργία, ή χωρίς λειτουργία καθόλου. Η ουσία δεν άλλαξε: ένα μακρύ γεύμα, πιο προσεγμένο από τα υπόλοιπα της χρονιάς, που το μοιράζονται πριν φτάσουν τα δώρα.

Το μενού διαφέρει από περιοχή σε περιοχή. Το FrenchEntrée αναφέρει τη γαλοπούλα, τον καπόνι, τη χήνα, το κοτόπουλο και το boudin blanc, ένα λευκό λουκάνικο, ως κυρίως πιάτα, με στρείδια για ορεκτικό και κορμό για επιδόρπιο.

Γιατί τρώμε κορμό τα Χριστούγεννα;

Πριν γίνει γλυκό, ο κορμός ήταν ένα αληθινό κούτσουρο. Σύμφωνα με τον Δήμο του Παρισιού, το έθιμο θα προερχόταν από μια τελετή του χειμερινού ηλιοστασίου στη βόρεια Ευρώπη: έκαιγαν ένα μεγάλο κομμάτι ξύλο. Στην Προβηγκία, το Γραφείο Τουρισμού της Μασσαλίας περιγράφει την τελετή του cacho fio: ο γηραιότερος της οικογένειας, συχνά ο παππούς, άναβε ένα κούτσουρο ελιάς ή οπωροφόρου δέντρου, ευλογούσε τη φωτιά και τη ράντιζε με vin cuit, ένα βρασμένο γλυκό κρασί, λέγοντας μια ευχή στα προβηγκιανά.

Το γλυκό, πάλι, είναι παριζιάνικο. Ο ιστότοπος του Δήμου του Παρισιού θυμίζει ότι ο ζαχαροπλάστης Pierre Lacam, πρώην παγωτατζής του πρίγκιπα Καρόλου Γ΄ του Μονακό, δημοσιεύει τη συνταγή σε ένα βιβλίο του 1890. Λέει ότι εμπνεύστηκε από τον Antoine Charabot, ζαχαροπλάστη του οίκου Quillet, στην οδό Buci, στο 6ο διαμέρισμα. Η ακριβής ημερομηνία του πρώτου κορμού παραμένει άγνωστη.

Σύμφωνα με την ίδια πηγή, οι Παριζιάνοι ζαχαροπλάστες διέδωσαν τον κορμό σε όλη τη χώρα μετά το 1945. Κράτησε την όψη του ξύλου: ένα τυλιχτό παντεσπάνι, μια κρέμα με ραβδώσεις που μιμούνται τον φλοιό, μερικές φορές μανιταράκια από μαρέγκα. Για να μαγειρέψετε με την οικογένεια στις γιορτές, η Κυρία Άγιου Βασίλη μοιράζεται τις δικές της στις συνταγές μας.

Ποια είναι τα 13 χριστουγεννιάτικα γλυκά της Προβηγκίας;

Στην Προβηγκία, το βράδυ της 24ης Δεκεμβρίου λέγεται gros souper, το «μεγάλο δείπνο». Σύμφωνα με τον επίσημο ιστότοπο France.fr, είναι ένα νηστίσιμο γεύμα, χωρίς κρέας, αλλά πλούσιο: επτά πιάτα, στη μνήμη των πληγών του Χριστού, ανάμεσά τους ο μπακαλιάρος με raïto, μια προβηγκιανή σάλτσα ντομάτας. Τελειώνει με τα δεκατρία γλυκά, που το Γραφείο Τουρισμού της Μασσαλίας τα συνδέει με τον Μυστικό Δείπνο: δώδεκα γλυκά για τους δώδεκα αποστόλους, ένα για τον Χριστό.

Το στήσιμο μετράει όσο και το μενού. Στρώνουν το τραπέζι με τρία τραπεζομάντιλα, βάζουν γύρω του τρία κεριά και πάνω του τα τρία πιατάκια με σιτάρι που σπάρθηκε της Αγίας Βαρβάρας, στις 4 Δεκεμβρίου, σύμβολο της Αγίας Τριάδας. Τα γλυκά μένουν στο τραπέζι τρεις μέρες, και κάθε καλεσμένος υποτίθεται ότι δοκιμάζει από όλα. Όλα συνοδεύονται με vin cuit.

• Η pompe à l'huile, ένα πλακέ τσουρέκι με ελαιόλαδο
• Ο λευκός νουγκάς και ο μαύρος νουγκάς, που συχνά παρουσιάζονται ως το καλό και το κακό
• Οι τέσσερις «ζητιάνοι»: ξερά σύκα, σταφίδες, αμύγδαλα και φουντούκια ή καρύδια, για τα τέσσερα μοναχικά τάγματα των επαιτών
• Οι χουρμάδες, που το κουκούτσι τους λέγεται ότι φέρει το σημάδι του Χριστού
• Το πράσινο πεπόνι που διατηρείται στο άχυρο και τα λευκά σταφύλια που φυλάγονται στο κελάρι
• Ανάλογα με την πόλη: calissons της Αιξ, ζαχαρωμένα φρούτα, oreillettes, μανταρίνια, κυδωνόπαστο, γλυκό καρπούζι

Η ακριβής λίστα αλλάζει από πόλη σε πόλη και από οικογένεια σε οικογένεια, και αυτό είναι σκόπιμο. Η ιστορία της είναι πιο πρόσφατη απ' ό,τι νομίζει κανείς: το Γραφείο Τουρισμού της Μασσαλίας χρονολογεί τον αριθμό δεκατρία στο 1925.

Τι είναι τα σαντόν της Προβηγκίας;

Η φάτνη μένει στο κέντρο των γαλλικών Χριστουγέννων, ιδίως στον Νότο. Τα μικρά πήλινα ειδώλιά της λέγονται σαντόν (santons). Σύμφωνα με το Γραφείο Τουρισμού της Μασσαλίας, το σαντόν της Προβηγκίας από άψητο πηλό γεννήθηκε στη Μασσαλία στα τέλη του 18ου αιώνα και το δημιούργησε ο Jean-Louis Lagnel (1764-1822).

Η μεγάλη του βιτρίνα είναι η Foire aux santons, η Γιορτή των σαντόν της Μασσαλίας, η παλαιότερη της Προβηγκίας, που γεννήθηκε, όπως λέει το Γραφείο Τουρισμού, «την επομένη της Επανάστασης». Στήνεται κάθε χρόνο από το τρίτο Σαββατοκύριακο του Νοεμβρίου ως τις αρχές Ιανουαρίου, στο Παλιό Λιμάνι, και ανοίγει με μια λειτουργία στα προβηγκιανά.

Η προβηγκιανή φάτνη δεν σταματά στην Αγία Οικογένεια, το βόδι, το γαϊδουράκι και τους Μάγους. Αναπαριστά ένα ολόκληρο χωριό: τον δήμαρχο, τον φούρναρη, τον ιερέα, τον τυμπανιστή, το ζευγάρι των τσιγγάνων, τον τυφλό και τον γιο του. Ο πιο διάσημος είναι ο Ravi, με τα χέρια υψωμένα στον ουρανό, μαγεμένος από τη γέννηση παρόλο που δεν έχει τίποτα να προσφέρει. Από αυτόν βγήκε η γαλλική έκφραση «le ravi de la crèche», για κάποιον αφελώς ενθουσιασμένο.

Η τέχνη είναι πολύ ζωντανή: περίπου 120 εργαστήρια σαντόν δουλεύουν ανάμεσα στη Μασσαλία, την Ομπάν και την Αιξ-αν-Προβάνς. Στο Αλλός, ο Gilbert Orsini παρουσιάζει κάθε χρόνο μια κινούμενη φάτνη 100 τ.μ. με 650 σαντόν. Μερικά εργαστήρια φτιάχνουν ακόμη και σύγχρονες φιγούρες, ποδοσφαιριστή ή πιτσαδόρο, δίπλα στον παραδοσιακό βοσκό.

Από πού προέρχονται το έλατο και οι χριστουγεννιάτικες αγορές στη Γαλλία;

Η Αλσατία χάρισε στη Γαλλία τις δύο χριστουγεννιάτικες εικόνες της που ταξίδεψαν περισσότερο. Η πρώτη είναι η χριστουγεννιάτικη αγορά. Εκείνη του Στρασβούργου, το Christkindelsmärik, δηλαδή «η αγορά του Θείου Βρέφους» στα αλσατικά, γεννήθηκε το 1570, κάτι που την κάνει μία από τις παλαιότερες της Ευρώπης. Για πολύ καιρό ήταν η μοναδική στη Γαλλία. Αφού πέρασε από τον προαύλιο χώρο του καθεδρικού, την πλατεία Château και την πλατεία Kléber, εγκαταστάθηκε στην πλατεία Broglie το 1871.

Η δεύτερη είναι το έλατο. Στα αρχεία του Σελεστά, ένα λογιστικό βιβλίο με ημερομηνία 21 Δεκεμβρίου 1521 καταγράφει 4 σελίνια που πληρώθηκαν στους δασοφύλακες για να φυλάνε τα *meyen*, τα δέντρα, τη μέρα του Αγίου Θωμά. Η πόλη βλέπει εκεί την παλαιότερη γραπτή αναφορά σε χριστουγεννιάτικο δέντρο, και η Ουμανιστική Βιβλιοθήκη εκθέτει κάθε χειμώνα αυτό το κατάστιχο δίπλα σε δύο έργα του 1555 και του 1600. Το Στρασβούργο δίνει μια άλλη ημερομηνία που αναφέρεται συχνά, το 1605, την οποία το περιοδικό FrenchEntrée κρατά για το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο της πόλης.

Σήμερα, έλατο και φάτνη συνυπάρχουν σε πολλά σαλόνια, μερικές φορές πάνω στο ίδιο έπιπλο. Η πλήρης ιστορία του ελάτου, από την αρχαία Ρώμη ως τη βικτωριανή εποχή, διαβάζεται στο πώς ξεκίνησαν τα Χριστούγεννα.