Almaniyada Milad necə qeyd olunur? Advent, yarmarkalar, Nikolaus və Christkind

Advent çələngini və təqvimini kim icad edib?

Almaniyada dekabr bazar günləri ilə sayılır. Adventin ilk bazar günü Adventskranz, yəni Advent çələngi üzərindəki birinci şam yandırılır, sonra Miladadək hər bazar günü bir şam da əlavə olunur. Bu əşyanın tarixi və müəllifi var: Hamburq-Horndakı Rauhes Haus-un qurucusu və rəhbəri Johann Hinrich Wichern ilk çələngi 1839-cu ildə dua zalının tavanı altında yandırıb.

Wichern-in çələngi bugünkülərə heç oxşamırdı. Taxtadan idi, təxminən araba təkəri boyda idi və Adventin ilk bazar günündən Milad ərəfəsinə qədər hər gün üçün bir şam daşıyırdı. Beləliklə, uşaqlar Miladın gün-gün yaxınlaşdığını görürdülər. Küknar budaqları və ağ lentlər yalnız 1860-cı ildən sonra gəlib. Dörd şamlı variant isə çələngin qonaq otaqlarına sığması üçün tapılmış bir kompromisdir.

Advent təqviminin də ailə tarixçəsi var. Gerhard Langın (1881-1974) anası, keşiş həyat yoldaşı Selma, oğlu üçün kartonun üzərinə Hohenlohe-dən 24 kiçik beze, *Wiebele* bərkidirdi: hər gün birini yemək olardı. Münhendə naşir olan Lang bir neçə sınaqdan sonra 1908-ci ildə *Im Lande des Christkindes*, «Körpə İsanın diyarında» adlı çap təqvimi buraxır. Bugünkü 24 gözcüklü təqvimlər onun varisləridir. Bizimki Advent təqvimi səhifəsindədir.

Almaniyada 6 dekabrda nə olur?

5 dekabr axşamı alman uşaqları ayaqqabılarını və ya çəkmələrini qapının qarşısına qoyurlar. Gecə ərzində Nikolaus onları qoz, mandarin, şokolad və imbirli çörəklə doldurur. 6-sı səhər çox vaxt şirin xəmirdən kiçik bir fiqur da tapılır, bəzi bölgələrdə ona Stutenkerl deyirlər. Bu, mövsümün ilk hədiyyəsidir, Miladdan həftələrlə əvvəl.

Bir çox ailədə Nikolaus yepiskop qiyafəsində şəxsən də gəlir: bu, könüllü və ya bu münasibətlə dəvət olunmuş bir aktyordur. O, uşaqlara mehribanlıqla öyüd verir, bəzən ilin yaxşı və pis əməllərinin yazıldığı Goldenes Buch, yəni «qızıl kitab» oxuyur, sonra kiçik bir hədiyyə qoyub gedir.

Ölkənin şimalında və mərkəzində, ümumiyyətlə protestant bölgələrində onu itaətsiz uşaqları hədələyən tutqun bir xidmətçi, Knecht Ruprecht müşayiət edir, bəzən hətta onu əvəz edir. Bremendə kostyum geymiş uşaqlar *Sunnerklauslaufen* edirlər: dükandan dükana gəzir, aşağı alman dilində kiçik bir şeir deyir və şirniyyat istəyirlər. Knecht Ruprecht-in Krampusdan Père Fouettard-a qədər qohumları dünyada hədiyyələri kim gətirir yazısında, yepiskopun özü isə Müqəddəs Nikolay kim idi yazısında təqdim olunur.

Almaniyanın ən qədim Milad yarmarkası hansıdır?

Bu ad adətən Drezdendəki Striezelmarkt-a verilir. O, ilk dəfə 1434-cü ildə Saksoniya kurfürstü II Fridrixin dövründə, Miladdan əvvəlki bazar ertəsi Altmarkt meydanında keçirilən birgünlük bazar kimi xatırlanır. Adı bu gün Stollen adlanan tortun köhnə adı olan *Strüzel* və ya *Stroczel* sözündən gəlir.

Bu gün yarmarkada təxminən 240 köşk var. Orada Filiz dağlarından 14 metr hündürlüyündə bir Milad piramidası görmək olar: bunlar şamların istisi ilə fırlanan çoxmərtəbəli taxta karusellərdir. Bir də Pflaumentoffel, yəni baca təmizləyənləri təsvir edən gavalı qurusundan kiçik fiqurlar var. Halbuki adlarının mənası «gavalı şeytanı»dır.

Digər böyük ad 1628-ci ildən bəri qeydə alınmış Nürnberq Christkindlesmarkt-ıdır. Hər il o, iki ildən bir seçilən şəhərin Christkind-i Frauenkirche-nin eyvanından öz proloqunu oxuyanda açılır. Nürnberq və Drezden yarmarkalarının hər biri ildə təxminən iki milyon ziyarətçi cəlb edir. Christkind seçkisindən dünyada hədiyyələri kim gətirir yazısında danışırıq.

Yarmarkalar şəhərdən şəhərə bir-birinə bənzəyir: taxta köşklər, isti şərab, Lebkuchen, şüşə və taxta bəzəklər. Reyn çayının o tayında Strasburq eyni ənənəni 1570-ci ildən qoruyub saxlayır, bunu Fransada Milad yazımızda danışırıq.

Almaniyada Miladda nə yeyirlər: Stollen və Lebkuchen?

Əvvəllər Striezel adlanan Drezden Stollen-i hələ 1474-cü ildə rəsmi bir sənəddə görünür. Uzun müddət kərə yağı problem olub. 1490-cı ildə Papa VIII İnnokenti Saksoniya kurfürstünün varisinə *Butterbrief*, yəni «yağ məktubu» adı ilə məşhur olan bir məktub göndərir: məktub kərə yağını hökmdar və onun ailəsi üçün, başqaları üçün isə Frayberq kafedralına illik haqq ödəmək şərtilə icazə verir.

Stollen-ə şöhrət anını Güclü Avqust adı ilə tanınan kral II Avqust bəxş edib. 1730-cu ildə o, Drezden çörəkçilər gildiyasından təxminən 24 000 qonaq üçün nəhəng bir Stollen sifariş edir. Şəhər bu səhnəni hər il Stollenfest ilə yenidən canlandırır: üç-dörd tonluq bir tort yarmarkaya qədər yürüşlə aparılır və orada 1730-cu ildəki itmiş bıçağın surəti olan 1,60 metrlik bıçaqla kəsilir. Əsl Dresdner Stollen üzərində Güclü Avqustun təsviri olan möhür daşıyır və yalnız şəhərin 110 çörəkxanası tərəfindən hazırlanır.

Lebkuchen mövsümün digər dayağıdır. İmbirli çörək bişirənlər Ulmda hələ 1296-cı ildə, Nürnberqdə isə 1395-ci ildə xatırlanır və Nürnberqdə onları yalnız gildiya üzvləri bişirə bilərdi. 1996-cı ildən Nürnberger Lebkuchen qorunan bir addır: o, şəhər hüdudları daxilində hazırlanmalıdır. Ən incə növ olan Elisenlebkuchen tərkibində 10 %-dən az buğda unu və ən azı 25 % quru meyvə və qoz-fındıq olur, nazik mayasız lavaş, *Oblate* üzərində.

Almaniyada hədiyyələri kim gətirir: Weihnachtsmann, yoxsa Christkind?

Hər şey bölgədən asılıdır. Ölkənin şimalında, mərkəzində və şərqində bu, Weihnachtsmann, «Milad adamı»dır: XIX əsrdə *Morgen kommt der Weihnachtsmann* mahnısı ilə məşhurlaşan ağ saqqallı bir Şaxta Baba. Almaniyanın cənubunda, Avstriyada və İsveçrədə isə bu, Christkind, yəni Körpə İsadır: ağ paltarlı, buruq saçlı mələk obrazı. Hər iki adın mənşəyi dünyada Şaxta Babanın adları yazısında ətraflı izah olunur.

Böyük an Heiligabend, yəni 24 dekabr axşamıdır. Küknar çox vaxt elə həmin gün günortadan sonra qurulub bəzədilir və yanvara qədər yerində qalır: təbii küknarlar ayın ikinci həftəsindən sonra yığılmaq üçün çölə qoyulur. Uşaqlar zəngulə çalınana qədər otaqdan kənarda gözləyirlər: zəng hədiyyə gətirənin indicə getdiyini bildirir. Sonra onlar yanan küknarı və bağlamaları görürlər. Bu anın adı Bescherungdur.

24-ü axşam süfrəsi çox vaxt sadə olur. Sorğularda almanlar ilk yerdə kartof salatı ilə sosiskaları çəkirlər, karp balığı, fondü və ya raklettdən öndə. Ziyafət ertəsi gün qızardılmış qaz və ya ördəklə gəlir. 25 və 26 dekabr bayram günləridir, ikincisi *Zweiter Weihnachtstag* adlanır, amma 24-ü bayram günü deyil.

O Tannenbaum və şüşə Milad kürələri haradan gəlir?

*O Tannenbaum* Milad mahnısı deyildi. Əslində bu, həmişəyaşıl küknarın sədaqəti simvolizə etdiyi xalq mahnısıdır. Melodiyalarından biri hələ 1605-ci ildə *Nun fanget an* adlı musiqi popurrisində xatırlanır. 1820-ci ildə August Zarnack onun aşiqin sevgilisinin vəfasızlığından şikayətləndiyi bir variantını nəşr edir. 1824-cü ildə Leypsiqdə müəllim və orqan ifaçısı olan Ernst Anschütz bizim tanıdığımız variantı bir məktəb toplusunda dərc edir. O vaxt da mətn açıq şəkildə Milad küknarından bəhs etmirdi: onu bayramla əlaqələndirən adət olub.

Şüşə kürələr Türingiyadan gəlir. Alman Tarix Muzeyinə görə, üfürülmüş şüşədən küknar bəzəkləri təxminən 1850-ci ildən Lauschada və qonşu kəndlərdə hazırlanır. İlk kürələrin içi şam işığını əks etdirmək üçün ərinmiş qurğuşunla gümüşü rəngə boyanırdı. 1860-1870-ci illərdə gümüş nitrat tədricən qurğuşunu əvəz edib.

Bir bəzəyin isə almanlarla heç bir əlaqəsi yoxdur: Milad xiyarı. ABŞ-da danışırlar ki, alman ailələri küknarda şüşə xiyar gizlədir və onu tapan uşaq əlavə bir hədiyyə alır. *New York Times*-ın xəbər verdiyi YouGov sorğusuna görə, sorğuda iştirak edən 2 057 almanın 91 %-i bu «ənənə» haqqında heç vaxt eşitməyib.