Almanya'da Noel nasıl kutlanır? Advent, pazarlar, Nikolaus ve Christkind

Advent çelengini ve takvimini kim icat etti?

Almanya'da aralık pazar günleriyle sayılır. Advent'in ilk pazarı Adventskranz'ın, yani Advent çelenginin ilk mumu yakılır, ardından Noel'e kadar her pazar bir mum daha. Nesnenin bir tarihi ve bir yaratıcısı var: Hamburg-Horn'daki Rauhes Haus'un kurucusu ve müdürü Johann Hinrich Wichern ilk çelengi 1839'da dua salonunun tavanının altında yaktı.

Wichern'in çelengi bugünkülere hiç benzemiyordu. Tahtadandı, aşağı yukarı bir araba tekerleği büyüklüğündeydi ve Advent'in ilk pazarı ile Noel arifesi arasındaki her gün için bir mum taşıyordu. Çocuklar böylece Noel'in gün gün yaklaştığını görüyordu. Çam dalları ve beyaz kurdeleler ancak 1860'tan itibaren geldi. Dört mumlu biçim, çelengin oturma odalarına sığması için bulunmuş bir uzlaşmadır.

Advent takviminin de bir aile hikâyesi var. Bir papaz eşi olan Selma, oğlu Gerhard Lang (1881-1974) için bir kartona Hohenlohe'nin küçük bezelerinden, *Wiebele*'den 24 tane yapıştırırdı: her gün yenecek bir tane. Münih'te yayıncı olan Lang, birkaç denemeden sonra 1908'de *Im Lande des Christkindes*, yani “Çocuk İsa'nın ülkesinde” başlıklı basılı bir takvim yayımlar. Bugünün 24 gözlü takvimleri onun mirasçılarıdır. Bizimkisi Advent takvimi sayfasında.

Almanya'da 6 Aralık'ta ne olur?

5 Aralık akşamı Alman çocukları ayakkabılarını ya da çizmelerini kapının önüne koyar. Gece boyunca Nikolaus onları ceviz, mandalina, çikolata ve zencefilli kekle doldurur. 6'sının sabahı çoğu zaman bazı bölgelerde Stutenkerl denen, brioş hamurundan küçük bir figür de bulunur. Bu, Noel'den haftalar önce mevsimin ilk hediyesidir.

Pek çok ailede Nikolaus bizzat, piskopos kılığında da gelir: bir gönüllü ya da bu iş için tutulmuş bir oyuncu. Çocuklara tatlı tatlı nasihat eder, bazen yılın iyi ve kötü davranışlarının not edildiği bir “altın kitap” olan Goldenes Buch'u okuyarak; sonra küçük bir hediye bırakır.

Ülkenin kuzeyinde ve ortasında, daha genel olarak da Protestan bölgelerde ona yaramaz çocukları tehdit eden karanlık bir hizmetkâr olan Knecht Ruprecht eşlik eder, hatta bazen onun yerini alır. Bremen'de kılık değiştirmiş çocuklar *Sunnerklauslaufen* yapar: dükkân dükkân dolaşır, Aşağı Almanca küçük bir şiir okur ve şekerleme isterler. Krampus'tan Père Fouettard'a, Knecht Ruprecht'in kuzenleri dünyada hediyeleri kim getirir yazısında, piskoposun kendisi ise Aziz Nikolaos kimdi yazısında tanıtılıyor.

Almanya'nın en eski Noel pazarı hangisi?

Bu unvan genellikle Dresden'in Striezelmarkt'ına verilir. İlk kez 1434'te, Saksonya prens seçicisi II. Friedrich döneminde, Noel'den önceki pazartesi Altmarkt'ta kurulan bir günlük pazar olarak anılır. Adı, bugün Stollen denen pastanın eski adı olan *Strüzel* ya da *Stroczel*'den gelir.

Pazarda bugün yaklaşık 240 tezgâh var. Orada Ore Dağları'ndan 14 metre yüksekliğinde bir Noel piramidi, yani mumların sıcaklığıyla dönen katlı tahta atlıkarıncalardan biri, bir de baca temizleyicilerini temsil eden kuru erikten küçük figürler, Pflaumentoffel'ler görülür. Adları ise “erik şeytanı” anlamına gelir.

Öteki büyük isim, 1628'den beri belgelenen Nürnberg Christkindlesmarkt'ıdır. Her yıl, iki yılda bir seçilen kentin Christkind'i Frauenkirche'nin balkonundan giriş metnini okuyunca açılır. Nürnberg ve Dresden pazarlarının her biri yılda yaklaşık iki milyon ziyaretçi çekiyor. Christkind seçimini dünyada hediyeleri kim getirir yazısında anlatıyoruz.

Pazarlar kentten kente birbirine benzer: ahşap kulübeler, sıcak şarap, Lebkuchen, camdan ve tahtadan süsler. Ren'in öbür yakasında Strazburg, Fransa'da Noel yazımızda anlatıldığı gibi, 1570'ten beri aynı geleneği sürdürüyor.

Almanya'da Noel'de ne yenir: Stollen ve Lebkuchen?

Eskiden Striezel denen Dresden Stollen'i daha 1474'te resmî bir belgede geçer. Tereyağı uzun süre sorun oldu. 1490'da Papa VIII. Innocentius, Saksonya prens seçicisinin halefine *Butterbrief*, yani “tereyağı mektubu” adıyla ünlenen bir mektup gönderir: mektup prens ve sarayı için tereyağına izin verir, ötekiler içinse Freiberg Katedrali'ne yıllık bir katkı ödemeleri koşuluyla.

Stollen'e şanlı anını Güçlü Kral II. August yaşattı. 1730'da Dresden fırıncılar loncasına yaklaşık 24.000 davetli için dev bir Stollen sipariş etti. Kent bu sahneyi her yıl Stollenfest ile yeniden canlandırıyor: üç dört tonluk bir pasta pazara kadar geçit yapar ve orada, kaybolmuş olan 1730 bıçağının kopyası 1,60 metrelik bir bıçakla kesilir. Gerçek Dresdner Stollen, Güçlü August'un suretini taşıyan bir mühür taşır ve yalnızca kentin 110 fırınında üretilir.

Lebkuchen mevsimin öteki direğidir. Zencefilli kek fırıncıları Ulm'da daha 1296'da, Nürnberg'de 1395'te anılır; Nürnberg'de onları pişirme hakkı yalnızca lonca üyelerinindi. 1996'dan beri Nürnberger Lebkuchen korumalı bir adlandırmadır: kent sınırları içinde üretilmesi gerekir. En ince kalite olan Elisenlebkuchen, ince bir mayasız ekmek yaprağı olan *Oblate* üzerinde, yüzde 10'dan az buğday unu ve en az yüzde 25 kuruyemiş içerir.

Almanya'da hediyeleri kim getirir: Weihnachtsmann mı, Christkind mi?

Her şey bölgeye bağlı. Ülkenin kuzeyinde, ortasında ve doğusunda bu, 19. yüzyılda *Morgen kommt der Weihnachtsmann* şarkısıyla yaygınlaşan beyaz sakallı bir Noel Baba olan “Noel adamı” Weihnachtsmann'dır. Güney Almanya'da, Avusturya'da ve İsviçre'de ise beyaz elbiseli, bukleli saçlı, melek gibi bir figür olan Çocuk İsa, yani Christkind'dir. İki adın kökeni dünyada Noel Baba'nın adları yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Büyük an 24 Aralık akşamı, Heiligabend'dir. Ağaç çoğu zaman aynı gün öğleden sonra kurulup süslenir ve ocağa kadar yerinde kalır: doğal çamlar ayın ikinci haftasından sonra toplanmak üzere dışarı bırakılır. Çocuklar bir çan çalana kadar odanın dışında bekler: çan, hediye getirenin az önce gittiğini haber verir. Bunun üzerine ışıkları yanan ağacı ve paketleri keşfederler. Bu ana Bescherung denir.

24 Aralık yemeği çoğu zaman sadedir. Anketlerde Almanlar ilk sırada patates salatalı sosisi sayıyor; sazan, fondü ya da raclette'in önünde. Ziyafet ertesi gün kızarmış kaz ya da ördekle gelir. 25 ve 26 Aralık resmî tatildir, ikincisine *Zweiter Weihnachtstag* denir; ama 24'ü tatil değildir.

O Tannenbaum ve cam Noel topları nereden geliyor?

*O Tannenbaum* bir Noel şarkısı değildi. Aslında, hep yeşil kalan çamın sadakati simgelediği bir halk şarkısıdır. Ezgilerinden biri daha 1605'te *Nun fanget an* adlı bir müzikal derlemede geçer. 1820'de August Zarnack, bir âşığın sevgilisinin vefasızlığından yakındığı bir versiyonunu yayımlar. 1824'te Leipzig'de öğretmen ve orgcu olan Ernst Anschütz, bildiğimiz versiyonu bir okul derlemesinde yayımlar. O zaman bile metin açıkça bir Noel ağacından söz etmez: şarkıyı bayrama bağlayan kullanımdır.

Cam toplar Thüringen'den gelir. Alman Tarih Müzesi'ne göre üflemeli camdan ağaç süsleri yaklaşık 1850'den itibaren Lauscha'da ve komşu köylerde üretiliyor. İlk toplar mum ışığını yansıtsın diye içten erimiş kurşunla gümüşlenirdi. 1860'lar ve 1870'lerde gümüş nitrat kurşunun yerini yavaş yavaş aldı.

Buna karşılık bir süsün Almanlıkla hiçbir ilgisi yok: Noel turşusu. ABD'de Alman ailelerin ağaca cam bir salatalık turşusu sakladığı ve onu bulan çocuğun fazladan bir hediye aldığı anlatılır. *New York Times*'ın aktardığı bir YouGov anketine göre, sorulan 2.057 Almanın yüzde 91'i bu “geleneği” hiç duymamıştı.