ทำไมซานตาคลอสจึงลงมาทางปล่องไฟ? ประวัติของประตูที่ไม่เหมือนใคร

ทำไมซานตาคลอสจึงมาทางปล่องไฟ?

เพราะตลอดหลายศตวรรษ เตาผิงคือศูนย์กลางของบ้าน ผู้คนใช้หุงหาอาหาร ผิงไฟให้อบอุ่น และเล่าเรื่องราวให้กันฟังที่นั่น ภาษาฝรั่งเศสยังเก็บร่องรอยนี้ไว้ พจนานุกรม Trésor de la langue française ระบุว่าคำว่า “foier” ซึ่งหมายถึงเตาไฟในเตาผิง มีมาตั้งแต่ราวปี 1135 และพบความหมายว่า “ที่ที่ครอบครัวอาศัยอยู่” ในงานของรงซาร์เมื่อปี 1572 คำว่า foyer จึงหมายถึงทั้งกองไฟและผู้คนที่อยู่รอบกองไฟนั้น

เดือนธันวาคมยิ่งทำให้บทบาทนี้สำคัญขึ้นอีก คาริน อุลต์ชี นักวิชาการด้านยุคกลางแห่งมหาวิทยาลัยแร็งส์ ยกคำของโมปาสซองต์ที่มองเดือนนี้ว่าเป็น “หลุมดำที่ก้นปี” ซึ่งผู้คนเก็บตัวอยู่ในบ้าน “ข้างเตาผิง” ที่นั่นเองที่ผู้คนเผาท่อนฟืนคริสต์มาส ธรรมเนียมที่นักศึกษาชาวบาเซิลคนหนึ่งบรรยายไว้อย่างละเอียดเป็นครั้งแรกในปี 1597 และเธอย้ำว่าธรรมเนียมนี้ต้องอาศัยเตาผิงในบ้าน

ตอนกลางคืน ประตูถูกลงกลอนและบานเกล็ดหน้าต่างถูกปิด ปล่องควันจึงเป็นช่องเดียวที่เปิดสู่ภายนอก และที่สำคัญคือเปิดสู่ท้องฟ้า สำหรับตัวละครที่เดินทางทางอากาศ นี่คือทางเข้าที่สมเหตุสมผลที่สุด เขาลงจอดบนหลังคา แล้วเส้นทางก็ทอดตรงลงไปยังจุดที่ครอบครัววางรองเท้าไว้

ใครเคยลงมาทางปล่องไฟก่อนซานตาคลอส?

ซานตาคลอสไม่ได้เป็นผู้คิดค้นเส้นทางนี้ นิตยสาร Mental Floss ซึ่งรวบรวมธรรมเนียมเกี่ยวกับเรื่องนี้ไว้ อ้างถึงนักปราชญ์ชาวฝรั่งเศสในศตวรรษที่ 15 ชื่อเปตรุส มามอริส ซึ่งเชื่อว่าแม่มด ภูต และสิ่งมีชีวิตจำพวกเดียวกัน ไม่ได้เข้าบ้านด้วยการทะลุผนัง แต่เข้ามาทางปล่องไฟ ในนิทานยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา นางฟ้าปรากฏตัวผ่านปล่องควัน และแม่มดก็ขี่ไม้กวาดบินออกไปทางนั้นเพื่อไปร่วมชุมนุมแม่มด

• ในสกอตแลนด์และอังกฤษ บราวนี (brownie) วิญญาณประจำบ้าน จะทำความสะอาดบ้านขณะที่ครอบครัวหลับ และเข้าออกทางเดียวกัน คือทางปล่องไฟ
• ในสโลวีเนีย สกรัต (skrat) วิญญาณที่แปลงร่างได้ จะลงมาตามปล่องควันในร่างที่ลุกเป็นไฟ เพื่อนำความมั่งคั่งมาให้ครอบครัวที่มันพอใจ
• ในหมู่ชาวเคลต์ โบดัค (bodach) คือผีหลอกเด็กที่ลอดเข้ามาทางปล่องไฟเพื่อลักพาตัวเด็กดื้อ
• ในกรีซ คัลลิคันต์ซารอย (kallikantzaroi) ภูตจอมซน จะลงมาทางปล่องไฟในช่วงสิบสองวันระหว่างคริสต์มาสถึงวันสมโภชพระคริสต์แสดงองค์
• ในรัฐเพนซิลเวเนีย ในหมู่ผู้อพยพชาวเยอรมัน เบลสนิกเคิล (Belsnickel) คอยหลอกให้เด็กที่ไม่เชื่อฟังกลัว หนังสือพิมพ์ Philadelphia Gazette เขียนไว้เมื่อวันที่ 19 ธันวาคม 1827 ว่าเขา “ลอดเข้ามาทางปล่องไฟในยามของภูต คือตอนเที่ยงคืน”

ในอิตาลี เบฟานา (Befana) ก็ทำแบบเดียวกันในคืนวันที่ 5 ต่อวันที่ 6 มกราคม โดยใส่ของลงในถุงเท้าของเด็กดี เราเล่าเรื่องของเธอไว้ใน ผู้นำของขวัญจากทั่วโลก ซานตาคลอสจึงมาถึงบ้านที่ปล่องไฟเป็นประตูของผู้มาเยือนยามค่ำคืนมานานแล้ว ทั้งฝ่ายดีและฝ่ายร้าย

นักบุญนิโคลัสโยนทองลงปล่องไฟจริงหรือ?

ตำนานที่โด่งดังที่สุดของนิโคลัส บิชอปแห่งไมราที่ตามธรรมเนียมเล่าว่าเกิดราวปี 270 เล่าถึงพ่อผู้ล้มละลายที่ไม่มีเงินเป็นสินเดิมให้ลูกสาวทั้งสาม หากไม่มีสินเดิม พวกเธอก็แต่งงานไม่ได้ สามครั้งในยามค่ำคืน บิชอปส่งถุงทองเข้าไปในบ้านโดยไม่เปิดเผยตัว เราเล่าชีวิตของท่านโดยละเอียดใน นักบุญนิโคลัสคือใคร

เส้นทางของทองเปลี่ยนไปตามแต่ละฉบับ และ St. Nicholas Center ซึ่งรวบรวมเรื่องเล่าเกี่ยวกับนักบุญ ได้เผยแพร่ไว้ทั้งสองแบบ ในฉบับยาว ถุงแรกผ่านหน้าต่างที่เปิดอยู่และตกลงไปในถุงเท้าที่ผึ่งไว้หน้ากองไฟ ในฉบับสั้นสำหรับเด็ก ถุงแรกถูกวางไว้ที่ธรณีประตู ถุงที่สองถูกโยนลงปล่องไฟ และถุงที่สามผ่านเข้าทางหน้าต่างขณะที่ผู้เป็นพ่อเฝ้าดูอยู่

ตามที่ Mental Floss ระบุ ฉบับเก่าแก่ส่วนใหญ่พูดถึงหน้าต่าง และปล่องไฟเพิ่งกลายเป็นฉบับหลักในภายหลัง St. Nicholas Center ระบุเพิ่มเติมว่าบางฉบับพูดถึงรองเท้าแทนถุงเท้า ซึ่งอาจอธิบายธรรมเนียมยุโรปที่วางรองเท้าไว้ให้นักบุญ

ทำไมผู้คนจึงวางรองเท้าไว้หน้าเตาผิง?

ก่อนจะมีถุงเท้า มีรองเท้ามาก่อน St. Nicholas Center บรรยายถึงธรรมเนียมเก่าแก่ที่ใส่ถั่ว แอปเปิล และขนม ลงในรองเท้าที่วางไว้ข้างเตียง บนขอบหน้าต่าง หรือหน้าเตาผิง ในศตวรรษที่ 17 ธรรมเนียมนี้หยั่งรากมั่นคงแล้วในสาธารณรัฐดัตช์ ดังที่ภาพวาดชื่อดังภาพหนึ่งแสดงให้เห็น

พิพิธภัณฑ์ไรก์สในอัมสเตอร์ดัมเก็บรักษาภาพของเช้าวันนั้นไว้ ในภาพ “งานฉลองนักบุญนิโคลัส” ที่ยาน สเตน วาดระหว่างปี 1665 ถึง 1668 เด็กหญิงคนหนึ่งกอดถังที่เต็มไปด้วยขนม ขณะที่เด็กชายคนหนึ่งร้องไห้อยู่ทางซ้าย เพราะเขาพบเพียงไม้เรียว ซึ่งเป็นกำกิ่งไม้เล็ก ๆ ในรองเท้าของเขา ใกล้เตาผิง หนุ่มสาวกลุ่มหนึ่งกำลังร้องเพลงของซินเทอร์คลาส

ในฝรั่งเศส ใช้รองเท้าไม้หรือรองเท้าธรรมดา สำนักงานภาษาฝรั่งเศสแห่งควิเบก (Office québécois de la langue française) ระบุไว้ในเอกสารเรื่องถุงเท้าคริสต์มาสว่า เด็กฝรั่งเศสจะวางรองเท้าไม้หรือรองเท้าไว้ข้างเตียงหรือใกล้เตาผิง ฌอร์ฌ ซ็องด์ ผู้เกิดในปี 1804 เล่าไว้ใน Histoire de ma vie ที่ตีพิมพ์ในปี 1855 ว่าเธอรอคอยการลงมา “ทางท่อปล่องไฟของคุณพ่อคริสต์มาสตัวน้อย” และเช้าวันรุ่งขึ้น สิ่งแรกที่เธอมองหาคือรองเท้าของเธอ “ที่ขอบเตาผิง” ในนั้นเธอพบขนมเค้กชิ้นเล็ก ส้ม หรือแอปเปิลสีแดงสวยสักลูก

รายละเอียดนี้มีความสำคัญ ในฝรั่งเศสช่วงต้นศตวรรษที่ 19 ซานตาคลอสก็ลงมาทางปล่องควันอยู่แล้ว หลายปีก่อนบทกวีอเมริกันปี 1823 ส่วนถุงเท้าที่แขวนไว้นั้นเป็นธรรมเนียมของชาวแองโกล-แซกซัน ซึ่งเราติดตามทีละขั้นไว้ใน ประวัติถุงเท้าคริสต์มาส

ซานตาคลอสเริ่มลงมาทางปล่องไฟตั้งแต่เมื่อไร?

ในสหรัฐอเมริกา แนวคิดนี้ก่อตัวขึ้นที่นิวยอร์กภายในราวสิบห้าปี ในปี 1809 วอชิงตัน เออร์วิง ตีพิมพ์ History of New York ซึ่งครอบครัวชาวดัตช์แขวนถุงเท้า “ไว้ในปล่องไฟ” ในคืนก่อนวันนักบุญนิโคลัส และพบว่าถุงเท้าเต็มไปด้วยของในตอนเช้า ในฉบับปรับปรุงที่ตามมา นักบุญไม่ได้แค่หย่อนของขวัญลงในปล่องไฟของคนโปรดอีกต่อไป เออร์วิงเขียนว่า ปีละคืน ท่าน “กลิ้งตกลงไปในปล่องไฟ” ของลูกหลานบรรดาผู้บุกเบิก

1. 1809วอชิงตัน เออร์วิง บรรยายถึงถุงเท้าที่แขวนไว้ในปล่องไฟในคืนก่อนวันนักบุญนิโคลัส
2. 1810สำหรับงานเลี้ยงวันนักบุญนิโคลัสของ New-York Historical Society จอห์น พินทาร์ด ให้อเล็กซานเดอร์ แอนเดอร์สัน สร้างภาพของนักบุญ พร้อมขนมในถุงเท้าที่แขวนอยู่ที่เตาผิง
3. 1821หนังสือเล่มเล็ก The Children's Friend ที่วิลเลียม บี. กิลลีย์ ตีพิมพ์ ให้เลื่อนบิน “เหนือปล่องไฟ” และมีภาพพิมพ์แสดงเลื่อนจอดอยู่บนหลังคา
4. 1823หนังสือพิมพ์ Troy Sentinel ตีพิมพ์ “A Visit from St. Nicholas” โดยไม่ลงชื่อผู้เขียน ในบทกวีนี้ ผู้มาเยือนลงมาทางปล่องไฟและกลับขึ้นไปทางเดิม

บทกวีปี 1823 เปลี่ยนแนวคิดให้กลายเป็นฉาก ถุงเท้าถูก “แขวนไว้ที่ปล่องไฟอย่างตั้งใจ” ผู้มาเยือนลงมา “ในกระโดดเดียว” เสื้อผ้าขนสัตว์ของเขา “หมองไปด้วยขี้เถ้าและเขม่า” เขาใส่ของลงในถุงเท้าอย่างเงียบ ๆ แล้ววางนิ้วไว้ข้างจมูก พยักหน้า และกลับขึ้นไปทางปล่องควัน บทกวีนี้ซึ่งถูกระบุว่าเป็นผลงานของเคลเมนต์ คลาร์ก มัวร์ ในปี 1837 และรวมอยู่ในรวมบทกวีของเขาในปี 1844 มีเรื่องราวโดยละเอียดใน ประวัติของ “The Night Before Christmas”

รายละเอียดหนึ่งทำให้ฉากนี้ดูเป็นไปได้ ในบทกวีของมัวร์ ผู้มาเยือนคือ “เอลฟ์ชราผู้ร่าเริง” มี “เลื่อนจิ๋ว” และ “กวางเรนเดียร์ตัวจิ๋วแปดตัว” ตัวละครตัวเล็กย่อมลอดผ่านปล่องควันได้สบาย เมื่อบรรดานักวาดภาพประกอบ ซึ่งมีโทมัส แนสต์ เป็นผู้นำตั้งแต่ปี 1863 ให้เขามีขนาดเท่ามนุษย์ ปล่องไฟก็แคบลงทันที นักเขียนคอลัมน์จัสติน ฟอกซ์ มองว่านี่คือที่มาของภาพที่ไม่ค่อยสมจริง คือชายร่างใหญ่ติดอยู่ในปล่องควัน

ซานตาคลอสเข้าบ้านที่ไม่มีปล่องไฟได้อย่างไร?

คำถามนี้เก่าแก่พอ ๆ กับบทกวีเลยทีเดียว ตามที่นิตยสาร New England Today ระบุ เตาเหล็กหล่อแพร่หลายในสหรัฐอเมริกาในทศวรรษ 1830 และ 1840 เตาแบบนี้ประหยัดกว่าเตาผิงแบบเปิด และต้องการเพียงท่อแคบ ๆ เด็ก ๆ จึงสงสัยว่าซานตาคลอสจะคลานผ่านท่อเตาได้หรือไม่

ในปี 1893 บทบรรณาธิการของ Harper's Weekly แสดงความกังวลว่า เมื่อเตาแบบปิดมิดชิดเข้ามา ก็ควรจะเตรียม “วิธีเข้าบ้านแบบอื่นนอกจากปล่องไฟ” ไว้ให้นักบุญ สิบปีต่อมา ราล์ฟ เบตส์ ซิลโลเวย์ ก็ยังคอยดูซานตาคลอสของเขาในเตาอยู่ ทุกวันนี้ ปัญหากว้างขึ้นกว่านั้น จัสติน ฟอกซ์ นักเขียนคอลัมน์ของ Bloomberg ระบุไว้ในปี 2020 ว่ามีเพียง 39% ของบ้านเดี่ยวที่สร้างใหม่ในสหรัฐอเมริกาในปี 2019 ที่มีเตาผิง ซึ่งเป็นตัวเลขต่ำที่สุดนับตั้งแต่สำนักงานสำมะโนประชากรเริ่มติดตามในปี 1973

คำตอบของแต่ละครอบครัว

• กุญแจวิเศษ: ซานตาคลอสเปิดประตูหน้าบ้านด้วยกุญแจพิเศษ เว็บไซต์ Romper บรรยายไว้ในปี 2019 ว่าเป็นธรรมเนียมคริสต์มาสอย่างหนึ่ง ที่ใช้แนะนำให้เด็ก ๆ รู้จักผ่านจดหมายหรือปฏิทินแอดเวนต์
• หน้าต่าง: ครอบครัวของจัสติน ฟอกซ์ เปิดหน้าต่างแง้มไว้บานหนึ่งทุกคืนก่อนวันคริสต์มาส
• เตาหรือช่องตะแกรงของเตา: ในปี 2023 เด็กหญิงวัยหกขวบจากรัฐเวอร์มอนต์อธิบายกับ New England Today ว่าซานตาคลอสมีเวทมนตร์ จึงผ่านเข้ามาทางรูเล็ก ๆ ของเตาได้
• ประตูและกุญแจสำรอง: เด็กชายจากรัฐเมนซึ่งปล่องไฟที่บ้านถูกก่ออิฐปิดไว้ ยืนยันกับนิตยสารฉบับเดียวกันว่าซานตาคลอสใช้กุญแจสำรอง
• เวทมนตร์ ง่าย ๆ แค่นั้น: คำอธิบายที่พ่อแม่ส่วนใหญ่เลือกใช้ โดยมีเงื่อนไขว่าเด็ก ๆ ต้องหลับอยู่

ในคืนวันที่ 24 หน้าติดตามซานตาคลอส จะแสดงเส้นทางของเขาจากหลังคาหนึ่งไปอีกหลังคาหนึ่ง ไม่ว่าจะมีปล่องไฟหรือไม่ และสำหรับคำถามด้านการขนส่งอีกข้อที่ถามกันบ่อย ดูได้ที่ ซานตาคลอสส่งของขวัญครบในคืนเดียวได้อย่างไร