ถุงเท้าคริสต์มาสมาจากไหน จากรองเท้าของนักบุญนิโคลัสสู่ถุงเท้าข้างปล่องไฟ

ทำไมเราจึงแขวนถุงเท้าในวันคริสต์มาส

ไม่มีเอกสารใดบอกว่า “วันนี้มีคนแขวนถุงเท้าเป็นครั้งแรก” สิ่งที่เรามีคือตำนานของนักบุญนิโคลัส บิชอปแห่งเมืองไมราในศตวรรษที่สี่ พ่อคนหนึ่งที่หมดเนื้อหมดตัวไม่มีเงินเป็นสินเดิมให้ลูกสาวทั้งสามคน และกำลังจะทิ้งพวกเธอไว้กับชะตากรรมอันเลวร้าย นิโคลัสอยากช่วยโดยไม่ทำให้เขาอับอาย จึงมาในยามค่ำคืนและโยนถุงทองเข้าทางหน้าต่างที่เปิดอยู่

ฉบับต่าง ๆ ของตำนานเล่าไม่ตรงกันในรายละเอียดหนึ่งที่สำคัญมากสำหรับเรา ฉบับหนึ่งเล่าว่าทองแค่กลิ้งไปบนพื้น อีกฉบับหนึ่งซึ่งนักสัตววิทยาเดสมอนด์ มอร์ริส (Desmond Morris) บันทึกไว้ในหนังสือ Christmas Watching (1992) เล่าว่าทองตกลงในถุงเท้าที่แขวนตากไว้ข้างกองไฟ ฉบับหลังนี้เองที่ติดตรึงใจผู้คน ของขวัญลับที่วางไว้ตอนกลางคืน ในเสื้อผ้าที่วางไว้ใกล้เตาผิง

ผู้เล่าบางคนเปลี่ยนถุงทองเป็นลูกทองคำสามลูก ลูกทองสามลูกนี้กลายเป็นสัญลักษณ์หนึ่งของนักบุญนิโคลัส และเป็นป้ายของโรงรับจำนำด้วย เพราะท่านเป็นนักบุญองค์อุปถัมภ์ของอาชีพนี้ St. Nicholas Center ซึ่งรวบรวมธรรมเนียมที่เกี่ยวกับนักบุญองค์นี้ ระบุว่าลูกทองเหล่านี้มักถูกวาดเป็นส้มหรือแม้แต่แอปเปิล เราจะกลับมาพูดเรื่องนี้อีกทีที่ปลายถุงเท้า

หากอยากอ่านเรื่องราวทั้งหมดของบิชอปท่านนี้ การประชุมสังคายนาที่ไนเซียในปี 325 และพระธาตุที่ถูกนำไปยังเมืองบารีในปี 1087 อ่านได้ที่นักบุญนิโคลัสคือใคร ส่วนที่นี่เราจะติดตามเฉพาะตัวสิ่งของ เริ่มจากรองเท้า แล้วจึงถุงเท้า

ก่อนจะมีถุงเท้ามีรองเท้า: รองเท้าไม้ของฝรั่งเศสและรองเท้าของชาวดัตช์

หลายศตวรรษในยุโรป เด็ก ๆ ไม่ได้แขวนอะไรเลย พวกเขาวางรองเท้าไว้ และทำเช่นนั้นในคืนก่อนวันที่ 6 ธันวาคม ซึ่งเป็นวันนักบุญนิโคลัส ไม่ใช่วันคริสต์มาส มูลนิธินโปเลียน (Fondation Napoléon) ในบทความเรื่องขนมปังขิงและช็อกโกแลตของวันนักบุญนิโคลัส บรรยายภาพที่เด็กฝรั่งเศสในศตวรรษที่สิบเก้าได้สัมผัสไว้ว่า ตอนค่ำพวกเขาวางรองเท้าไม้ที่เรียกว่าซาโบ (sabot) ไว้ที่โคนเตาผิง และนักบุญก็กลับมาพร้อมลาที่บรรทุกขนมเต็มหลัง

ของที่อยู่ข้างในขึ้นอยู่กับแต่ละบ้าน บทความเดียวกันกล่าวถึงของเล่นในรองเท้าของครอบครัวที่มีฐานะ และวอลนัต เฮเซลนัต หรือเค้กน้ำผึ้งในรองเท้ายางของครอบครัวอื่น ๆ บทความยังอ้างถึงทหารเกณฑ์หนุ่มชาวเบลเยียมที่ประจำการในปารีส ซึ่งได้รับตะกร้าขนมจากครอบครัวในคืนวันนักบุญนิโคลัสปี 1809 ในแคว้นลอแรนทางตะวันออกของฝรั่งเศส ซึ่งมีนักบุญนิโคลัสเป็นองค์อุปถัมภ์ การฉลองวันที่ 6 ธันวาคมไม่เคยหายไป

ในเนเธอร์แลนด์ใช้แนวคิดเดียวกัน แต่เปลี่ยนจากลาเป็นม้า St. Nicholas Center ระบุว่าเด็ก ๆ วางรองเท้าไว้ข้างหน้าต่าง ประตู หรือเครื่องทำความร้อน พร้อมภาพวาด รายการของที่อยากได้ และแครอตหรือฟางสำหรับม้าของซินเทอร์คลาส (Sinterklaas) บางครั้งก็มีน้ำใส่จานรองไว้ด้วย ตอนเช้าพวกเขาจะพบเหรียญช็อกโกแลต ช็อกโกแลตรูปตัวอักษรตัวแรกของชื่อ เปเปอร์โนเทน (pepernoten) และของขวัญชิ้นเล็ก ๆ

จนถึงทศวรรษ 1940 เด็กชาวดัตช์พบของขวัญในรองเท้าในเช้าวันที่ 6 ธันวาคม ปัจจุบันงานฉลองหลักจัดขึ้นในค่ำวันที่ 5 รอบโต๊ะอาหารของครอบครัว แต่รองเท้าก็ยังถูกวางไว้ข้างประตูหลายคืนติดกันในช่วงปลายเดือนพฤศจิกายนและต้นเดือนธันวาคม

ฝรั่งเศสเก็บรองเท้าไว้จนถึงในเพลงป๊อป ในเพลง “Petit Papa Noël” ที่เรมงด์ แวงซี (Raymond Vincy) แต่งเนื้อร้อง อ็องรี มาร์ตีเน (Henri Martinet) แต่งทำนอง และตีโน รอสซี (Tino Rossi) ขับร้องในปี 1946 เด็กคนหนึ่งขอให้ซานตาคลอสอย่าลืมรองเท้าคู่เล็กของเขา แผ่นเสียงนี้ครองตำแหน่งซิงเกิลที่ขายดีที่สุดในประวัติศาสตร์ฝรั่งเศส และรองเท้าคู่เล็กก็ยังอยู่ในท่อนฮุก

ถุงเท้าเดินทางมาถึงนิวยอร์กได้อย่างไร

การเปลี่ยนจากรองเท้ามาเป็นถุงเท้าที่แขวนไว้ อ่านได้จากงานเขียนในนิวยอร์กช่วงต้นทศวรรษ 1800 ในปี 1809 วอชิงตัน เออร์วิง (Washington Irving) ตีพิมพ์ History of New York บันทึกเชิงเสียดสีเกี่ยวกับอาณานิคมดัตช์ในอดีต ในฉบับพิมพ์ครั้งแรก เขาเขียนว่าในสมัยผู้ว่าการปีเตอร์ สไตเวแซนต์ (Peter Stuyvesant) วันนักบุญนิโคลัสไม่เคยผ่านไปโดยไม่มีการให้ของขวัญและ “การแขวนถุงเท้าไว้ในปล่องไฟ” ในฉบับปรับปรุงต่อ ๆ มา ธรรมเนียมนี้กลายเป็น “พิธีอันศรัทธา” ของผู้ตั้งถิ่นฐานรุ่นแรก และตอนเช้าจะพบว่าถุงเท้า “เต็มขึ้นมาอย่างอัศจรรย์” เสมอ

เออร์วิงเขียนในฐานะนักเขียนอารมณ์ขัน และไม่มีอะไรพิสูจน์ได้ว่าชาวอาณานิคมในศตวรรษที่สิบเจ็ดทำเช่นนั้นจริง แต่ข้อความนี้ทำให้ภาพนั้นติดตรึง หนึ่งปีต่อมา ในวันที่ 6 ธันวาคม 1810 จอห์น พินทาร์ด (John Pintard) ว่าจ้างช่างแกะภาพอเล็กซานเดอร์ แอนเดอร์สัน (Alexander Anderson) ให้ทำภาพพิมพ์สำหรับงานเลี้ยงวันนักบุญนิโคลัสครั้งแรกของ New-York Historical Society St. Nicholas Center เรียกภาพนี้ว่าภาพนักบุญองค์นี้ภาพแรกของอเมริกา ในภาพมีขนมของเด็ก ๆ อยู่ในถุงเท้าที่แขวนอยู่ที่เตาผิง

1. 1809วอชิงตัน เออร์วิงกล่าวถึงถุงเท้าที่แขวนไว้ในปล่องไฟในวันนักบุญนิโคลัส
2. 1810ภาพพิมพ์ของอเล็กซานเดอร์ แอนเดอร์สันแสดงถุงเท้าที่เต็มไปด้วยขนมแขวนอยู่ที่เตาผิง
3. 1821หนังสือเล่มเล็ก The Children’s Friend เล่าว่าซานเทคลอส (Santeclaus) ผ่านมาที่เตียงและถุงเท้าของเด็ก ๆ “ทุกคืนก่อนวันคริสต์มาส”
4. 1823“A Visit from St. Nicholas” เปิดด้วยถุงเท้าที่แขวนไว้ข้างปล่องไฟ “อย่างพิถีพิถัน”

หนังสือเล่มเล็กปี 1821 ซึ่งวิลเลียม บี. กิลลีย์ (William B. Gilley) ตีพิมพ์ในนิวยอร์ก มีความสำคัญสองต่อ ประการแรก การมาเยือนไม่ได้เกิดในวันที่ 6 ธันวาคมอีกต่อไป แต่เกิดในคืนก่อนวันคริสต์มาส ประการที่สอง ผู้มาเยือนได้เห็น “เตียงและถุงเท้า” ในบ้านต่าง ๆ ซึ่งแสดงว่าผู้อ่านคุ้นเคยกับสิ่งของนี้อยู่แล้ว สำหรับเด็กที่ไม่เชื่อฟัง หนังสือเล่มเดียวกันทิ้งไม้เรียวต้นเบิร์ชสีดำยาว ๆ ไว้แทนของเล่น

สองปีต่อมา ในวันที่ 23 ธันวาคม 1823 หนังสือพิมพ์ Troy Sentinel ตีพิมพ์บทกวีโดยไม่ระบุชื่อผู้แต่ง ซึ่งในปี 1837 จะถูกยกให้เป็นผลงานของเคลเมนต์ คลาร์ก มัวร์ (Clement Clarke Moore) และเขาจะอ้างเป็นผลงานของตนในหนังสือ Poems ปี 1844 บรรทัดที่สามของบทกวีทำให้ถุงเท้าอยู่คู่คริสต์มาสอย่างถาวร: “ถุงเท้าถูกแขวนไว้ข้างปล่องไฟอย่างพิถีพิถัน” ต่อมาในบทกวี ผู้มาเยือนลงมือทำงานทันทีโดยไม่พูดสักคำ ใส่ของจนเต็มถุงเท้าทุกข้างก่อนลอยกลับขึ้นไปทางปล่องไฟ เรื่องท่าทางสุดท้ายนี้ อ่านได้ที่ทำไมซานตาคลอสจึงลงมาทางปล่องไฟ

ถุงเท้าเริ่มเป็นที่นิยมในอังกฤษและที่อื่น ๆ เมื่อไร

ในอังกฤษ ตัวละครดั้งเดิมคือฟาเธอร์คริสต์มาส (Father Christmas) ซึ่งเป็นเวลานานที่เป็นตัวแทนของงานเลี้ยงและความรื่นเริงมากกว่าการนำของขวัญมาให้ หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ (Library of Congress) ในบทความปี 2018 ของสตีเฟน วินิก (Stephen Winick) ในบล็อก Folklife Today ระบุว่าตำนานแบบอเมริกัน รวมทั้งเลื่อนและกวางเรนเดียร์บินได้ เข้ามาถึงในทศวรรษ 1860

ตัวละครทั้งสองเริ่มหลอมรวมกันในทศวรรษ 1870 บทความเดียวกันอ้างถึง Oxford Dictionary of English Folklore ว่าในปี 1883 ผู้มาเยือนชาวฝรั่งเศสคนหนึ่งในอังกฤษเขียนไว้ราวกับเป็นเรื่องที่ใคร ๆ ก็รู้ ว่าฟาเธอร์คริสต์มาสลงมาทางปล่องไฟและใส่ของเล่นกับขนมไว้ในถุงเท้า

อิตาลีมีถุงเท้าของตัวเอง และไม่เกี่ยวกับคืนก่อนวันคริสต์มาสเลย ลา เบฟานา (La Befana) หญิงชราขี่ไม้กวาด มาในคืนวันที่ 5 มกราคม คืนก่อนวันสมโภชพระคริสต์แสดงองค์ และใส่ขนมไว้ในถุงเท้าของเด็กดี ส่วนเด็กคนอื่นได้ถ่าน เราแนะนำเธอไว้พร้อมกับผู้นำของขวัญคนอื่น ๆ ในใครนำของขวัญคริสต์มาสมาให้ในแต่ละประเทศ

ในถุงเท้าคริสต์มาสใส่อะไรบ้าง

ภาษาอังกฤษมีคำเรียกเฉพาะ คือ stocking stuffers ในสหรัฐฯ และ stocking fillers ในอังกฤษ หมายถึงของขวัญชิ้นเล็กที่ใส่ในถุงเท้าได้ ต่างจากกล่องของขวัญใต้ต้นคริสต์มาส บางครอบครัวเปิดถุงเท้าก่อนตั้งแต่รุ่งสาง ก่อนผู้ใหญ่ตื่น บางครอบครัวถุงเท้าคือหัวใจของคริสต์มาสสำหรับเด็ก ๆ

ทำไมจึงมีส้มอยู่ที่ปลายถุงเท้า

ส้มย้อนกลับไปที่ตำนานโดยตรง St. Nicholas Center อธิบายว่าทองที่นิโคลัสมอบให้มักถูกวาดเป็นลูกทองคำ ซึ่งก็ถูกแทนด้วยส้มหรือแอปเปิลอีกทีหนึ่ง ส้มที่ปลายถุงเท้าจึงเป็นเครื่องระลึกถึงของขวัญของนักบุญ

แล้วก้อนถ่านล่ะ

การขู่ว่าจะได้ถ่านอยู่ในตระกูลเดียวกับไม้เรียวต้นเบิร์ชในหนังสือเล่มเล็กปี 1821 ตามประเพณีตะวันตก เด็กที่ทำตัวไม่ดีมาทั้งปีจะได้แค่ก้อนถ่าน ในเนเธอร์แลนด์ สมัยก่อนเด็ก ๆ อาจได้มันฝรั่งหรือเกลือถุงเล็ก ส่วนเบฟานาของอิตาลีก็ทิ้งถ่านไว้ให้เด็กที่ไม่เป็นเด็กดี

• ส้มหรือส้มเขียวหวาน เพื่อระลึกถึงทองของนักบุญนิโคลัส
• วอลนัตและเฮเซลนัต เหมือนในรองเท้ายางของทศวรรษ 1800
• เหรียญช็อกโกแลต ที่สืบทอดมาจากรองเท้าของชาวดัตช์
• ช็อกโกแลตรูปตัวอักษรตัวแรกของชื่อเด็ก
• ของเล่นชิ้นเล็ก ดินสอ หนังสือเล่มเล็ก
• ข้อความลายมือของซานตาคลอสเอง

ข้อสุดท้ายนี้เป็นความถนัดพิเศษของบ้านเรา เด็ก ๆ ที่เคยเขียนจดหมายถึงซานตาคลอส รู้ดีว่าจดหมายตอบอาจซ่อนอยู่ที่ก้นถุงเท้าได้พอ ๆ กับในตู้จดหมาย

ถ้าไม่มีปล่องไฟ จะแขวนถุงเท้าไว้ที่ไหน

ในตอนแรก เด็ก ๆ ใช้ถุงเท้าที่ใส่ในชีวิตประจำวันนี่เอง ต่อมาจึงมีถุงเท้าที่ทำขึ้นเฉพาะสำหรับเทศกาล ใหญ่กว่าและประดับตกแต่ง ปัจจุบันหลายครอบครัวเย็บหรือถักถุงเท้าเอง และปักชื่อของแต่ละคนไว้ที่ขอบ เพื่อให้ซานตาคลอสไม่สับสนว่าใครได้อะไร

ไม่จำเป็นต้องมีปล่องไฟอีกต่อไป ถุงเท้าแขวนได้ที่เสาเตียง ลูกบิดประตู กิ่งล่างของต้นคริสต์มาส หรือราวบันได ประเพณีขอเพียงให้ถุงเท้าว่างเปล่า อยู่ในที่ที่มองเห็นชัด และพร้อมก่อนเด็ก ๆ หลับ หนังสือเล่มเล็กปี 1821 ก็พูดถึงเตียงบ่อยพอ ๆ กับถุงเท้าอยู่แล้ว

ครอบครัวที่ชอบใช้รองเท้ามีประวัติศาสตร์อยู่ข้างตัว เพราะรองเท้าเก่าแก่กว่าถุงเท้าหลายศตวรรษ ไม่มีอะไรห้ามไม่ให้ทำทั้งสองอย่าง รองเท้าสำหรับวันนักบุญนิโคลัสในวันที่ 6 ธันวาคม และถุงเท้าสำหรับวันที่ 24 หากอยากนับวันระหว่างนั้น ปฏิทินแอดเวนต์ ของเราเปิดได้วันละช่อง