คริสต์มาสเริ่มต้นอย่างไร จากปฏิทินโรมันปี 336 สู่ต้นสนแห่งอาลซัส

ผู้คนเริ่มฉลองคริสต์มาสครั้งแรกเมื่อไร

คริสเตียนยุคแรกไม่ได้ฉลองวันประสูติของพระเยซู เทศกาลใหญ่ของพวกเขาคือวันอีสเตอร์ พระวรสารไม่ได้ระบุวันประสูติไว้เลย และตลอดเกือบสามศตวรรษ ดูเหมือนจะไม่มีใครฉลองวันเกิดของพระคริสต์ในวันที่แน่นอน

หลักฐานแรกที่มีวันที่กำกับอยู่ในโครโนกราฟปี 354 ซึ่งเป็นหนังสือรวมเอกสารพร้อมภาพประกอบ โดยมีฟูริอุส ดิโอนิซิอุส ฟิโลคาลุส ผู้คัดลายมือ ลงนามในคำอุทิศ ส่วนหนึ่งของหนังสือเป็นรายการวันรำลึกถึงมรณสักขี และบรรทัดแรกสุดระบุว่าพระคริสต์ประสูติในวันที่ 25 ธันวาคม นักประวัติศาสตร์ด้านพิธีกรรมโดยทั่วไปเห็นตรงกันว่าส่วนนี้มาจากปี 336 ที่กรุงโรม

ในหนังสือเล่มเดียวกันยังมีปฏิทินพลเรือนของคนนอกศาสนาคริสต์ ตรงวันที่ 25 ธันวาคมเขียนไว้ว่า “N·INVICTI·CM·XXX” หมายถึงวันกำเนิดของผู้ไม่เคยพ่ายแพ้ พร้อมการแข่งขันและการแข่งรถม้าสามสิบรอบ นี่คือการกล่าวถึงเทศกาลสุริยเทพผู้ไม่เคยพ่ายแพ้ในงานเขียนที่เก่าแก่ที่สุด เทศกาลทั้งสองจึงปรากฏอยู่เคียงกันในต้นฉบับเดียวกัน

ทำไมคริสต์มาสจึงตรงกับวันที่ 25 ธันวาคม

ก่อนจะเป็นวันที่ 25 ธันวาคม เคยมีวันอื่น ๆ ถูกเสนอมาก่อน ราวปี ค.ศ. 200 เคลเมนต์แห่งอเล็กซานเดรียบันทึกว่าบางคนกำหนดวันประสูติไว้ที่วันที่ 25 ของเดือนปาโคนของอียิปต์ ตรงกับวันที่ 20 พฤษภาคม ขณะที่บางคนกำหนดไว้ที่วันที่ 24 หรือ 25 ของเดือนฟาร์มูที ตรงกับวันที่ 20 หรือ 21 เมษายน เขาไม่ได้กล่าวถึงวันที่ 25 ธันวาคมเลย นักประวัติศาสตร์แอนดรูว์ แมกโกวาน ได้ทบทวนความลังเลเหล่านี้ไว้ในบทความของ Biblical Archaeology Society

คำอธิบายเก่าแก่ข้อหนึ่งมาจากการคำนวณ ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน เทอร์ทูลเลียนระบุว่าวันที่ 14 เดือนนิสาน ซึ่งตามธรรมเนียมเป็นวันตรึงกางเขน ตรงกับวันที่ 25 มีนาคมในปฏิทินสุริยคติของโรมัน และมีความเชื่อว่าพระเยซูทรงปฏิสนธิและสิ้นพระชนม์ในวันเดียวกันของปี วันที่ 25 มีนาคมจึงกลายเป็นวันฉลองการแจ้งสาร นับต่อไปอีกเก้าเดือนก็จะได้วันที่ 25 ธันวาคม

ทางตะวันออก วันที่เลือกในตอนแรกคือวันที่ 6 มกราคม ในศตวรรษที่ 4 ทั้งสองวันมีอยู่คู่กัน คือวันที่ 25 ธันวาคมทางตะวันตก และวันที่ 6 มกราคมทางตะวันออก ต่อมาวันที่ 6 มกราคมกลายเป็นวันสมโภชพระคริสต์แสดงองค์ ซึ่งรำลึกถึงการมาถึงเบธเลเฮมของโหราจารย์ ศาสนจักรอาร์เมเนียยังคงฉลองคริสต์มาสในวันที่ 6 มกราคมจนถึงทุกวันนี้

ไม่มีคำอธิบายใดในข้อเหล่านี้ที่ได้รับการพิสูจน์ด้วยเอกสารที่เขียนว่า “เราเลือกวันที่ 25 ธันวาคมเพราะว่า” นักประวัติศาสตร์ทำได้เพียงชั่งน้ำหนักเบาะแสต่าง ๆ ด้วยเหตุนี้จึงยังมีสองทฤษฎีอยู่คู่กัน คือทฤษฎีการคำนวณ และทฤษฎีการหยิบยืมจากเทศกาลของคนนอกศาสนาคริสต์

คริสต์มาสเป็นเทศกาลนอกศาสนาคริสต์หรือไม่ ซาเทอร์นาเลียและสุริยเทพผู้ไม่เคยพ่ายแพ้

เทศกาลซาเทอร์นาเลียเริ่มในวันที่ 17 ธันวาคมตามปฏิทินโรมัน ต่อมาเทศกาลยืดยาวออกไปจนกินเวลาเจ็ดวัน ถึงวันที่ 23 ธันวาคม ผู้คนแลกของขวัญกันในวันซิกิลลาเรีย คือวันที่ 19 ธันวาคม ของขวัญมีทั้งเทียน ตุ๊กตาเล็ก ๆ ทำจากขี้ผึ้งหรือดินเผา และของขวัญขำ ๆ ทาสได้รับเชิญมาร่วมงานเลี้ยง ทุกคนสวมพิเลอุส หมวกสักหลาดของทาสที่ได้รับอิสรภาพ และทักทายกันว่า “อีโอ ซาเทอร์นาเลีย”

เทศกาลที่สองยิ่งใกล้เคียงกว่านั้น ในปี 274 จักรพรรดิออเรเลียนทรงสถาปนาลัทธิบูชาสุริยเทพผู้ไม่เคยพ่ายแพ้ หรือ ซอล อินวิกตุส ซึ่งฉลองวันกำเนิดในวันที่ 25 ธันวาคม โครโนกราฟปี 354 ได้บันทึกไว้ดังที่เราเห็นแล้ว แนวคิดที่ว่าคริสเตียนกำหนดคริสต์มาสไว้ในวันนี้เพื่อแทนที่เทศกาลดังกล่าวจึงฟังดูน่าเชื่อ

แอนดรูว์ แมกโกวาน ชี้ให้เห็นจุดอ่อนของแนวคิดนี้ ไม่มีนักเขียนคริสเตียนคนใดในศตวรรษแรก ๆ พูดถึงการหยิบยืมเช่นนั้น และวันที่ 25 ธันวาคมก็ปรากฏขึ้นก่อนยุคที่ศาสนจักรรับเอาประเพณีของคนนอกศาสนาคริสต์มาใช้อย่างเปิดเผย สำหรับซาเทอร์นาเลีย ผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่พูดถึงอิทธิพลมากกว่าจุดกำเนิด ของขวัญในวันที่ 19 ธันวาคมคล้ายกับของขวัญของเรา และ “ราชาแห่งงานฉลอง” ที่ถูกเลือกขึ้นในช่วงซาเทอร์นาเลียก็ชวนให้นึกถึงเจ้าแห่งความโกลาหลในงานคริสต์มาสยุคกลาง

คริสต์มาสในยุคกลางเป็นอย่างไร

ในยุคกลาง คริสต์มาสกลายเป็นวันสำคัญทางการเมือง ชาร์เลอมาญได้รับการสวมมงกุฎเป็นจักรพรรดิในวันคริสต์มาสปี 800 วิลเลียมผู้พิชิตเข้าพิธีราชาภิเษกเป็นกษัตริย์อังกฤษในวันคริสต์มาสปี 1066 การเลือกวันนี้หมายถึงการวางรัชสมัยของตนไว้ภายใต้สัญลักษณ์แห่งการประสูติ

เทศกาลยืดยาวออกไป ราวศตวรรษที่ 12 งานรื่นเริงกระจายไปตลอดสิบสองวัน ตั้งแต่วันที่ 25 ธันวาคมถึงวันที่ 5 มกราคม ความเกินพอดีก็เป็นส่วนหนึ่งของงาน ทั้งการพนัน ความมึนเมา การสลับบทบาทกัน บางครั้งยังมี “เจ้าแห่งความโกลาหล” ทำหน้าที่ควบคุมความวุ่นวาย และส่วนนี้เองของเทศกาลที่พวกพิวริตันจะโจมตีในภายหลัง

ฉากประสูติก็ถือกำเนิดในยุคนี้เช่นกัน ในวันคริสต์มาสปี 1223 ฟรานซิสแห่งอัสซีซีจัดแสดงการประสูติโดยใช้คนจริงในถ้ำแห่งหนึ่งใกล้เกรชโช ทางตอนกลางของอิตาลี นักบุญบอนาเวนตูราเล่าเรื่องนี้ไว้ราวปี 1260 ในหนังสือชีวประวัตินักบุญฟรานซิส ส่วนลาและวัว ซึ่งไม่ปรากฏในพระวรสารเล่มใดเลย มาจากธรรมเนียมที่เก่าแก่กว่านั้นมาก โอริเจนแห่งอเล็กซานเดรียเป็นนักเขียนคริสเตียนคนแรกที่ให้สัตว์ทั้งสองอยู่ในคอกสัตว์

ในแคว้นพรอว็องซ์ ต่อมาฉากประสูติจะเต็มไปด้วยซ็องตง ตุ๊กตาดินที่วาดสีด้วยมือ ประเพณีฝรั่งเศสในเทศกาลนี้ ตั้งแต่ฉากประสูติไปจนถึงขนมหวานสิบสามอย่าง มีเล่าไว้ในหน้า ประเพณีคริสต์มาส ของเรา

จริงหรือที่คริสต์มาสเคยถูกห้าม

จริง อย่างน้อยสองครั้ง และผู้สั่งห้ามก็เป็นคริสเตียนเอง พวกพิวริตันไม่ไว้วางใจเทศกาลที่ผูกอยู่กับความเกินพอดีตลอดสิบสองวัน ในปี 1647 รัฐบาลพิวริตันสั่งห้ามคริสต์มาสในอังกฤษ เกิดการจลาจลเพื่อเรียกร้องเทศกาลนี้ และยังมีการประกอบพิธีกันแบบกึ่งลับ ๆ ตลอดช่วงที่มีคำสั่งห้าม

อีกฟากหนึ่งของมหาสมุทรแอตแลนติก อาณานิคมอ่าวแมสซาชูเซตส์ก็ทำเช่นเดียวกัน ในวันที่ 11 พฤษภาคม 1659 สภาของอาณานิคมลงมติออกกฎหมายปรับห้าชิลลิงแก่ผู้ใดก็ตามที่ถือ “วันอย่างคริสต์มาส” ไม่ว่าจะด้วยการหยุดงาน การจัดงานเลี้ยง หรือด้วยวิธีอื่นใด กฎหมายนี้ถูกยกเลิกในปี 1681 ภายใต้แรงกดดันจากลอนดอน แต่ในปี 1687 ศาสนาจารย์อินครีส เมเธอร์ ยังเรียกคริสต์มาสว่าเป็นธรรมเนียมที่ “ไม่ศักดิ์สิทธิ์และงมงาย”

1. 1647รัฐสภาพิวริตันสั่งห้ามคริสต์มาสในอังกฤษ
2. 1659แมสซาชูเซตส์ปรับห้าชิลลิงแก่ผู้ที่ฉลองคริสต์มาส
3. 1681กฎหมายของแมสซาชูเซตส์ถูกยกเลิก
4. 1856แมสซาชูเซตส์ประกาศให้คริสต์มาสเป็นวันหยุดตามกฎหมาย
5. 1870วันที่ 28 มิถุนายน คริสต์มาสกลายเป็นวันหยุดราชการระดับสหพันธรัฐของสหรัฐอเมริกา

การยกเลิกกฎหมายไม่ได้เปลี่ยนนิสัยของผู้คนในทันที ที่บอสตัน หลายคนยังคงไปทำงานและไปโรงเรียนในวันที่ 25 ธันวาคม ต้องรอถึงปี 1856 แมสซาชูเซตส์จึงประกาศให้คริสต์มาสเป็นวันหยุด และถึงวันที่ 28 มิถุนายน 1870 จึงเป็นวันหยุดทั่วสหรัฐอเมริกา ในระหว่างนั้น ที่นิวยอร์ก บทกวีปี 1823 ได้ทำให้ซานตาคลอสมาเยือนในคืนวันที่ 24 ไปแล้ว ดังที่เราเล่าไว้ใน เรื่องจริงของซานตาคลอส

ต้นคริสต์มาสมาจากไหน

ต้นคริสต์มาสมีบรรพบุรุษหลายสาย ในยุคกลาง “ละครศาสนา” ที่แสดงกันหน้าโบสถ์ในวันที่ 24 ธันวาคม ซึ่งเป็นวันฉลองอาดัมและเอวา ใช้ต้นไม้แห่งสวนสวรรค์ที่ประดับด้วยแอปเปิล ผลไม้ต้องห้าม และแผ่นศีลสีขาว ในลิโวเนีย สมาคมภราดรภาพหัวดำตั้งต้นไม้ไว้ในอาคารของตนที่เมืองเรวัล ซึ่งปัจจุบันคือทาลลินน์ และที่ริกา ในปี 1441, 1442, 1510 และ 1514 แล้วเต้นรำรอบต้นไม้ที่ลานหน้าศาลาว่าการ

แคว้นอาลซัสมีร่องรอยเก่าแก่ที่สุดของต้นคริสต์มาสในความหมายที่เราเข้าใจกัน ตามข้อมูลของเทศบาลกรุงปารีส บันทึกลายลักษณ์อักษรแรกที่กล่าวถึงต้นสนในฐานะ “ต้นคริสต์มาส” อยู่ในสมุดบัญชีของเมืองเซเลสตา ปี 1521 รายการนี้เกี่ยวกับเจ้าหน้าที่ป่าไม้ ที่ได้รับมอบหมายให้เฝ้าต้นสนในป่าของเมืองก่อนถึงเทศกาล ที่เมืองเทิร์กไฮม์ หินหลักกลางซุ้มโค้งที่แกะสลักไว้บนบ้านส่วนบุคคลหลังหนึ่ง ลงปี 1576 เป็นภาพต้นคริสต์มาสที่มีปีกำกับเก่าแก่ที่สุด

ในปี 1605 แหล่งข้อมูลจากสตราสบูร์กบรรยายถึงต้นสนที่ชาวเมืองนำมาตั้งในบ้านในช่วงคริสต์มาส บนต้นมีดอกกุหลาบที่ตัดจากกระดาษสี แอปเปิล ขนมเวเฟอร์แผ่นบาง ลูกกวาดสีทอง และตุ๊กตาน้ำตาลแขวนอยู่ แอปเปิลยังคงเป็นของประดับหลักอยู่นาน ตามข้อมูลของเทศบาลกรุงปารีส ภัยแล้งในเทือกเขาโวชในปี 1858 ทำให้ช่างเป่าแก้วคนหนึ่งจากเกอตเซนบรุก ในแคว้นโมแซล ทำลูกแก้วสีแดงขึ้นมาแทน

ราชสำนักฝรั่งเศสรู้จักต้นคริสต์มาสในภายหลัง มารี เลชชินสกา พระมเหสีของพระเจ้าหลุยส์ที่ 15 โปรดให้ตั้งต้นคริสต์มาสที่แวร์ซายในปี 1738 ส่วนดัชเชสแห่งออร์เลอ็อง เฮเลนแห่งเมคเลินบวร์ค-ชเวริน ซึ่งมีเชื้อสายเยอรมัน เชื่อกันว่าได้นำต้นคริสต์มาสเข้าสู่ราชสำนักของพระเจ้าหลุยส์-ฟีลิปในปี 1837

คริสต์มาสกลายเป็นเทศกาลของครอบครัวอย่างที่เรารู้จักได้อย่างไร

คริสต์มาสที่มีเด็ก บ้าน และของขวัญเป็นศูนย์กลาง ก่อตัวขึ้นในศตวรรษที่ 19 โดยเฉพาะในอังกฤษและสหรัฐอเมริกา สมเด็จพระราชินีชาร์ล็อต พระมเหสีของพระเจ้าจอร์จที่ 3 ซึ่งประสูติในเยอรมนี ทรงตั้งต้นคริสต์มาสสำหรับงานเลี้ยงเด็กตั้งแต่ปี 1800 แต่ผู้ที่ทำให้ต้นคริสต์มาสกลายเป็นกระแสนิยมคือสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียและเจ้าชายอัลเบิร์ต

ในปี 1848 หนังสือพิมพ์ The Illustrated London News บรรยายถึงต้นคริสต์มาสในปราสาทวินด์เซอร์อย่างละเอียด และตีพิมพ์ภาพแกะสลักของพระราชวงศ์ที่รวมตัวกันรอบต้นไม้ ในวันคริสต์มาสปี 1850 นิตยสาร Godey’s Lady’s Book ของอเมริกานำภาพเดียวกันมาลงใหม่ โดยลบมงกุฎของพระราชินีและหนวดของอัลเบิร์ตออก พระราชวงศ์จึงกลายเป็นครอบครัวชาวอเมริกันธรรมดาที่รวมตัวกันรอบต้นคริสต์มาสของตน

ในระหว่างนั้น วันที่ 19 ธันวาคม 1843 ชาร์ลส์ ดิกเกนส์ ตีพิมพ์ เพลงคริสต์มาส (A Christmas Carol) การพิมพ์ครั้งแรกจำนวน 6,000 เล่มขายหมดก่อนคริสต์มาส และการพิมพ์ครั้งที่สองอีก 2,000 เล่มก็ตามมาทันที ดิกเกนส์ซึ่งออกค่าพิมพ์เองแทบไม่ได้กำไรจากหนังสือเล่มนี้เลย หนังสือเล่มนี้มีส่วนช่วยปลุก “จิตวิญญาณ” แห่งคริสต์มาสและงานรื่นเริงให้กลับมาอีกครั้ง

สิ่งเดียวที่ยังขาดอยู่คือผู้มาเยือนยามค่ำคืน เขากำลังถือกำเนิดขึ้นที่นิวยอร์ก ระหว่างหนังสือเล่มเล็กปี 1821 กับภาพแกะสลักของโทมัส แนสต์ หากอยากรู้จักจดหมาย กวางเรนเดียร์ และการเดินทางแจกของขวัญของเขาในทุกวันนี้ คุณสามารถ เขียนจดหมายถึงซานตาคลอส หรือติดตามเส้นทางของเขาในค่ำวันที่ 24 ได้ที่หน้าติดตามซานตาคลอส