Krishtlindjet në Holandë: Sinterklaas, mbrëmja e dhuratave dhe debati për Zwarte Piet

Kur mbërrin Sinterklaas në Holandë, dhe pse nga Spanja?

Stina nis të shtunën e parë pas 11 nëntorit, ditës së Shën Martinit. Atë ditë bëhet intocht, hyrja e Sinterklaas-it: ai zbret nga një anije me avull, hipën mbi kalin e tij të bardhë dhe parakalon nëpër qytet. Mbërritja kombëtare ndërron port çdo vit dhe transmetohet drejtpërdrejt në televizion, pastaj çdo qytet organizon të vetën. Kali quhej Amerigo deri në vitin 2019; ai doli në pension dhe u zëvendësua nga Ozosnel.

Pse Spanja? Askush nuk e di me siguri. Një gjurmë të çon te reliket e tij, gjysma e të cilave u zhvendosën në vitin 1087 nga Mira në Bari, në jug të Italisë. Burimi më i vjetër që e lidh Sinterklaas-in me Spanjën është, për më tepër, amerikan: një pamflet i botuar në Nju Jork në vitin 1810 nga John Pintard. Sot, sipas traditës që u tregohet fëmijëve, shenjtori e kalon vitin në Madrid.

Imazhi modern i shenjtorit dhe i udhëtimit të tij i detyrohet shumë një libri. Në vitin 1850, mësuesi Jan Schenkman boton në Amsterdam *Sint-Nicolaas en zijn knecht*, “Shën Nikolla dhe shërbëtori i tij”, albumi i parë ku shenjtori ka rolin kryesor. Schenkman bashkon aty kalin, kalërimin mbi çati dhe mbërritjen nga Spanja, dhe vjersha e tij hapëse e sjell shenjtorin nga Spanja me anije me avull. Kënga e tij *Zie ginds komt de stoomboot*, “Shikoni, atje po vjen anija me avull”, këndohet ende. Libri, i ribotuar deri në shekullin XX, me botime të njohura në 1880, 1905 dhe 1907, ndihmoi që festa e Shën Nikollës të bëhej festë e fëmijëve. Që nga viti 2001, stina ka edhe lajmet e saj televizive të përditshme, *Sinterklaasjournaal*, që çdo mbrëmje u tregon fëmijëve aventurat e shenjtorit deri më 5 dhjetor.

Çfarë ndodh në mbrëmjen e pakjesavond, më 5 dhjetor?

Sapo mbërrin shenjtori, fëmijët “vendosin këpucën”, *schoen zetten*. Në mbrëmje e vendosin pranë oxhakut ose në një vend të zgjedhur në shtëpitë që nuk kanë oxhak, këndojnë një këngë për Sinterklaas-in para se të shkojnë në shtrat dhe fusin brenda një karotë ose një mollë për kalin, shpesh bashkë me një vizatim. Në mëngjes, në këpucë gjendet një ëmbëlsirë ose një dhuratë e vogël.

Mbrëmja e madhe është 5 dhjetori, një natë para festës së shenjtorit: pakjesavond, “mbrëmja e pakove”. Në mes të mbrëmjes, dikush troket ose i bie fort ziles, një grusht pepernoten kërcet në dritare, dhe kur hapet dera, nuk ka më njeri, vetëm një thes me dhurata i lënë te pragu. Në Belgjikë dhe në një pjesë të mirë të jugut të Holandës, dhuratat mbërrijnë më shpesh në mëngjesin e 6 dhjetorit, ditën e Shën Nikollës, si në Lorenë.

Mes të rriturve dhe fëmijëve më të mëdhenj, mbrëmja shpesh kthehet në lojë: zarat ose rregulla të tjera vendosin kush merr, kush ia kalon tjetrit apo kush hap një pako, ose kush duhet të pranojë një sfidë. Te të vegjlit, pyetja se kush trokiti në derë mund të zgjasë me vite. Pyetja se kur dhe si t'u thuhet e vërteta, që vlen edhe për Sinterklaas-in, trajtohet në udhëzuesin tonë për prindërit.

Vjersha, surpriza dhe shkronja prej çokollate: ritet e Shën Nikollës

Një dhuratë e Sinterklaas-it nuk jepet lakuriq. Ajo shoqërohet me një vjershë, *Sinterklaasgedicht*, që marrësi e lexon me zë të lartë para të gjithëve. E shkruar nga këndvështrimi i Sinterklaas-it ose i Piet-it, që gjoja i dinë të gjitha sekretet e vogla të secilit, ajo tregon me rima të thjeshta anekdota qesharake dhe pak ngacmuese për personin. Vetë dhurata shpesh fshihet brenda një surprize, një objekti të punuar me dorë që duhet copëtuar për të gjetur çfarë ka brenda.

Ëmbëlsirat kanë alfabetin e tyre. Shkronja prej çokollate, *chocoladeletter*, merr formën e një S për Sinterklaas, të një P për Piet ose të inicialit të fëmijës. Dallohen dy biskota të vogla që të huajt i ngatërrojnë: pepernoten, copa xhinxherbredi pak të forta, dhe kruidnoten, biskota të vogla të rrumbullakëta e kërcitëse me shije spekulosi. Dikur ua hidhnin fëmijëve me grushte; pas disa hedhjeve tepër të zjarrta, tani zakonisht shpërndahen me dorë.

Në mbrëmjen e 5-të, këto ëmbëlsira kalojnë nga dora në dorë mes pakove, ndërsa vjershat lexohen një nga një. Për të bërë biskota me erëza bashkë me fëmijët, shihni recetat tona, dhe për një tjetër vizitore që mbush çorapet, Befanën italiane, lexoni artikullin tonë për sjellësit e dhuratave.

Kush është Zwarte Piet, shoqëruesi i Sinterklaas-it?

Sinterklaas udhëton me ndihmës që quhen Piet ose Pieten. Në versionin tradicional, të luajtur më shpesh nga aktorë të bardhë, ata kanë fytyrën të lyer me të zezë, parukë kaçurrele, buzë të kuqe dhe vathë: ky është Zwarte Piet, “Pjetri i Zi”. Ata e ndihmojnë shenjtorin, hedhin pepernoten dhe i bëjnë fëmijët të qeshin. Në Lorenë, shoqëruesi i Shën Nikollës është Père Fouettard, i paraqitur në artikullin tonë për sjellësit e dhuratave.

Personazhi hyn në shtyp me librin e Jan Schenkman-it, që e paraqet shërbëtorin e shenjtorit si një paxh të ri me lëkurë të zezë, të veshur në mënyrë mavritane. Radioja publike amerikane NPR vëren se ai fiton rëndësi në vitet 1850, në kohën kur shfaqjet e *minstrel*-ëve, me aktorët e tyre të bardhë të grimuar me të zezë, bëhen popullore në Shtetet e Bashkuara, dhe se Holanda e shfuqizoi skllavërinë në kolonitë e saj vetëm në vitin 1863. Sipas të njëjtit burim, kostumi fillestar riprodhonte mënyrën se si disa familje të pasura të Amsterdamit vishnin fëmijët e zinj të skllavëruar që kishin sjellë nga kolonitë.

Mbrojtësit e tij shohin diçka krejt tjetër. Për ta, Piet është i zi sepse kalon nëpër oxhakë dhe mbulohet me blozë, dhe nuk ka të bëjë fare me ngjyrën e lëkurës. Shpjegime të tjera qarkullojnë që nga shekulli XX, si ai i një ish-skllavi të liruar nga shenjtori, i shfaqur në shtyp mes viteve 1947 dhe 1954. Në vitin 2013, 92 % e Holandezëve të pyetur në një sondazh nuk e shihnin personazhin si racist, dhe për shumë prej tyre ai mbetet shakaxhiu i kujtimeve të fëmijërisë.

Pse Zwarte Piet shkakton debat në Holandë?

Kritikat nuk janë të djeshme: qysh në vitin 1987, një skeç i *Sesamstraat*, versionit holandez të *Sesame Street*, pyet nëse personazhi mund të perceptohet si racist. Debati bëhet kombëtar në vitet 2010. Në vitin 2011, artisti Quinsy Gario tërheq vëmendjen e vendit duke protestuar gjatë mbërritjes së shenjtorit në Dordreht. Lëvizja Kick Out Zwarte Piet, e udhëhequr veçanërisht nga aktivisti Jerry Afriyie, bën fushatë çdo stinë. Shumë Holandezë me ngjyrë tregojnë se i kanë thirrur “Zwarte Piet” si fyerje.

Në gusht të vitit 2015, Komiteti i Kombeve të Bashkuara për Eliminimin e Diskriminimit Racor publikon vërejtjet e tij për Holandën. Ai pranon se tradita vlerësohet nga shumë njerëz, por vëren se personazhi ndonjëherë paraqitet në një mënyrë që pasqyron stereotipe negative dhe se përjetohet nga shumë persona me prejardhje afrikane si një gjurmë e skllavërisë. Ai rekomandon të gjendet “një ekuilibër i arsyeshëm, për shembull një paraqitje tjetër”. I njëjti tekst shpreh shqetësim për dhunën ndaj protestuesve paqësorë.

Debati ndonjëherë ka dalë në rrugë, me protesta dhe kundërprotesta rreth mbërritjeve të Sinterklaas-it, në vitin 2017 pranë Dokkum-it dhe në vitin 2019 në Hagë. Për shumë organizatorë, kjo ishte një arsye më shumë për të kërkuar një version të festës në të cilin çdo familje të mund ta gjejë veten.

Roetveegpiet, një kompromis

Një zgjidhje u imponua gradualisht: roetveegpiet, “Piet-i me gjurmë bloze”, me fytyrë të shënuar thjesht me disa vija të zeza, sikur të sapo kishte dalë nga një oxhak. Kanali RTL e miratoi në vitin 2016. Televizioni publik NTR, që prodhon *Sinterklaasjournaal*, ndryshon gradualisht që nga viti 2014; në vitin 2019, mbërritja kombëtare dhe emisioni nuk shfaqin më veçse roetveegpieten. Më 4 qershor 2020, kryeministri Mark Rutte deklaron në Parlament se mendimi i tij ka “ndryshuar shumë”, se ka takuar shumë njerëz që ndihen të diskriminuar sepse Piet është i zi, duke vlerësuar megjithatë se nuk i takon shtetit ta imponojë ndryshimin. Ai flet për një kulturë popullore që evoluon me kohën, nën presionin e debatit.

Opinioni ka lëvizur, pa unanimitet. Sipas institutit Ipsos I&O, 65 % e Holandezëve donin të ruanin një Zwarte Piet krejtësisht të zi në vitin 2016, 33 % në vitin 2022 dhe 38 % në nëntor të vitit 2024, ndërsa rreth 35 % dëshironin që ai të zhdukej në favor të Pieten-ëve të tjerë. Në vitin 2019, sipas NPR, komitetet e disa qyteteve hoqën dorë nga Zwarte Piet në paradën e tyre, ndërsa një duzinë komunash të vogla deklaruan të kundërtën. Jashtë Holandës, Surinami e zëvendësoi qysh në vitin 2013 festën e 5 dhjetorit me një ditë të fëmijëve, dhe Aruba e ndaloi personazhin në vitin 2020.

Si i festojnë Holandezët Krishtlindjet pas Sinterklaas-it?

Krishtlindjet, *Kerstmis*, vijnë tri javë pas pakjesavond, dhe zgjasin dy ditë. 25 dhjetori është Eerste Kerstdag, “dita e parë e Krishtlindjeve”, dhe 26-ta Tweede Kerstdag, “dita e dytë e Krishtlindjeve”. Të dyja janë ditë pushimi, edhe pse shumë dyqane rihapen më 26. Babagjyshi në stilin amerikan ekziston gjithashtu: ai quhet Kerstman, “njeriu i Krishtlindjeve”, dhe gjuha e dallon qartë nga Sinterklaas. Shkëmbimi i dhuratave në Krishtlindje po përhapet, edhe pse shumica e familjeve e kanë bërë tashmë më 5 dhjetor.

Vakti më tipik është gourmetten: secili gatuan në tryezë, mbi një pllakë të nxehtë dhe në tigane të vogla, copa mishi, perime dhe mini-petulla. Pritet edhe kerststol, një bukë me fruta të thata që në mes të çdo fete ka një ishull të vogël me pastë bajameje. *Kerstkransjes*, biskota të vogla në formë kurore, varen në bredh me një fjongo. Në orën 13 më 25, mbreti Willem-Alexander mban fjalimin e tij të Krishtlindjeve, të transmetuar në kanalet publike dhe private.

1. 1087Gjysma e relikeve të Shën Nikollës merret dhe çohet në Bari.
2. 1655Utrehti ndalon ëmbëlsirat e Shën Nikollës nga 1 deri më 8 dhjetor.
3. 1850Jan Schenkman boton Sint-Nicolaas en zijn knecht.
4. 2001Sinterklaasjournaal i parë në televizion.
5. 2015Komiteti i OKB-së kundër diskriminimit racor shprehet për Zwarte Piet.
6. 2019Vetëm roetveegpieten në mbërritjen kombëtare; Amerigo ia lë vendin Ozosnel-it.
7. 2020Mark Rutte njofton se mendimi i tij për Zwarte Piet ka ndryshuar.