Jól í Hollandi: Sinterklaas, pakkakvöldið og deilan um Zwarte Piet

Hvenær kemur Sinterklaas til Hollands, og hvers vegna frá Spáni?

Tímabilið hefst fyrsta laugardaginn eftir 11. nóvember, Marteinsmessu. Þann dag fer fram intocht, innreið Sinterklaas: hann stígur af gufuskipi, sest á hvíta hestinn sinn og ríður í skrúðgöngu um bæinn. Landskomuna ber að nýrri höfn á hverju ári og hún er sýnd beint í sjónvarpi, en síðan heldur hver bær sína eigin. Hesturinn hét Amerigo til ársins 2019; hann fór þá á eftirlaun og Ozosnel tók við.

Hvers vegna Spánn? Enginn veit það með vissu. Ein skýring tengist helgum dómum hans, en helmingur þeirra var fluttur árið 1087 frá Mýru til Barí á Suður-Ítalíu. Elsta heimildin sem tengir Sinterklaas við Spán er reyndar bandarísk: bæklingur sem John Pintard gaf út í New York árið 1810. Nú á dögum segir hefðin sem börnunum er sögð að dýrlingurinn dvelji árið um kring í Madríd.

Nútímamynd dýrlingsins og ferðalags hans á mikið að þakka einni bók. Árið 1850 gaf kennarinn Jan Schenkman út í Amsterdam *Sint-Nicolaas en zijn knecht*, „Heilagur Nikulás og þjónn hans“, fyrstu myndabókina þar sem dýrlingurinn er í aðalhlutverki. Schenkman safnar þar saman hestinum, reiðinni yfir húsþökin og komunni frá Spáni, og í upphafsljóði hans kemur dýrlingurinn frá Spáni á gufuskipi. Lag hans *Zie ginds komt de stoomboot*, „Sjáið, þarna kemur gufuskipið“, er enn sungið. Bókin, sem var endurprentuð fram á 20. öld, með þekktum útgáfum árin 1880, 1905 og 1907, átti þátt í að gera Nikulásarmessu að barnahátíð. Síðan 2001 hefur tímabilið líka sinn eigin daglega fréttatíma í sjónvarpi, *Sinterklaasjournaal*, sem segir börnunum á hverju kvöldi frá ævintýrum dýrlingsins fram til 5. desember.

Hvað gerist á pakjesavond, kvöldið 5. desember?

Strax og dýrlingurinn er kominn „setja“ börnin „skóinn sinn“, *schoen zetten*. Á kvöldin leggja þau hann við arininn, eða á valinn stað í húsum sem hafa engan arin, syngja Sinterklaas-lag áður en þau fara að sofa og stinga gulrót eða epli handa hestinum ofan í hann, oft með teikningu. Að morgni er sælgætismoli eða lítil gjöf í skónum.

Stóra kvöldið er 5. desember, aðfangadagur messu dýrlingsins: pakjesavond, „pakkakvöldið“. Um mitt kvöld er bankað eða hringt fast á dyrnar, handfylli af pepernoten skellur á glugganum, og þegar opnað er sést enginn, aðeins gjafapoki sem stendur á þröskuldinum. Í Belgíu og víða í suðurhluta Hollands koma gjafirnar frekar að morgni 6. desember, á sjálfri Nikulásarmessu, eins og í Lothringen.

Hjá fullorðnum og eldri börnum verður kvöldið oft að leik: teningar eða aðrar reglur ráða því hver tekur, réttir áfram eða opnar pakka, eða hver þarf að leysa þraut. Hjá litlu börnunum getur spurningin um hver bankaði á dyrnar lifað í mörg ár. Spurningin um hvenær og hvernig eigi að segja þeim sannleikann, sem á líka við um Sinterklaas, er rædd í leiðarvísinum okkar fyrir foreldra.

Vísur, óvæntir pakkar og súkkulaðistafir: siðir Nikulásarmessu

Gjöf frá Sinterklaas er aldrei gefin ein og sér. Henni fylgir vísa, *Sinterklaasgedicht*, sem viðtakandinn les upphátt fyrir alla. Hún er ort frá sjónarhóli Sinterklaas eða Piet, sem eiga að þekkja öll litlu leyndarmál hvers og eins, og segir í einföldu rími skondnar og svolítið stríðnar sögur af viðkomandi. Sjálf gjöfin er oft falin í surprise, handgerðum hlut sem þarf að taka í sundur til að finna það sem leynist inni í honum.

Sælgætið hefur sitt eigið stafróf. Súkkulaðistafurinn, *chocoladeletter*, er í laginu eins og S fyrir Sinterklaas, P fyrir Piet eða upphafsstafur barnsins. Tvenns konar smákökur rugla útlendinga gjarnan saman: pepernoten, frekar harðir piparkökubitar, og kruidnoten, litlar, kringlóttar og stökkar kökur með spekúlasbragði. Áður fyrr var þeim kastað í börnin í lúkufyllum; eftir nokkur of ákafleg köst er þeim nú frekar útdeilt með höndunum.

Að kvöldi 5. desember ganga þessi sætindi á milli manna innan um pakkana á meðan vísurnar eru lesnar ein af annarri. Ef þið viljið baka kryddaðar smákökur með börnunum, skoðið uppskriftirnar okkar, og um annan gest sem fyllir sokka, ítölsku Befana, lesið greinina okkar um gjafabera.

Hver er Zwarte Piet, fylgdarmaður Sinterklaas?

Sinterklaas ferðast með hjálparsveinum sem kallast Piet eða Pieten. Í hefðbundnu útgáfunni, þar sem hvítir leikarar fara oftast með hlutverkin, eru þeir svartmálaðir í framan, með hrokkna hárkollu, rauðar varir og eyrnalokka: það er Zwarte Piet, „Svarti Pétur“. Þeir hjálpa dýrlingnum, kasta pepernoten og fá börnin til að hlæja. Í Lothringen er fylgdarmaður heilags Nikulásar Père Fouettard, sem kynntur er í greininni okkar um gjafabera.

Persónan birtist fyrst á prenti í bók Jans Schenkman, sem sýnir þjón dýrlingsins sem ungan, svartan skutilsvein í márískum klæðum. Bandaríska ríkisútvarpið NPR bendir á að hlutverk hans hafi vaxið á sjötta áratug 19. aldar, á þeim tíma þegar *minstrel*-sýningar, þar sem hvítir leikarar voru svartmálaðir, urðu vinsælar í Bandaríkjunum, og að Holland hafi ekki afnumið þrælahald í nýlendum sínum fyrr en árið 1863. Samkvæmt sömu heimild var upprunalegi búningurinn eftirmynd af því hvernig efnaðar fjölskyldur í Amsterdam klæddu svört börn í ánauð sem þær höfðu flutt með sér frá nýlendunum.

Verjendur hans sjá allt annað í honum. Að þeirra mati er Piet svartur af því að hann fer niður um reykháfa og verður sótugur, og það hefur ekkert með hörundslit að gera. Aðrar skýringar hafa gengið síðan á 20. öld, til dæmis að hann sé fyrrverandi þræll sem dýrlingurinn leysti úr ánauð, en sú skýring birtist í blöðum á árunum 1947 til 1954. Árið 2013 töldu 92% Hollendinga í skoðanakönnun persónuna ekki bera vott um kynþáttafordóma, og hjá mörgum er hann enn hrekkjalómurinn úr bernskuminningunum.

Hvers vegna er deilt um Zwarte Piet í Hollandi?

Gagnrýnin er ekki ný af nálinni: strax árið 1987 velti atriði í *Sesamstraat*, hollensku útgáfunni af *Sesame Street*, því fyrir sér hvort persónan gæti talist bera vott um kynþáttafordóma. Umræðan varð að þjóðmáli á öðrum áratug 21. aldar. Árið 2011 vakti listamaðurinn Quinsy Gario athygli allrar þjóðarinnar þegar hann mótmælti við komu dýrlingsins til Dordrecht. Hreyfingin Kick Out Zwarte Piet, sem baráttumaðurinn Jerry Afriyie fer meðal annars fyrir, berst gegn persónunni á hverju tímabili. Margir svartir Hollendingar segja frá því að hafa verið kallaðir „Zwarte Piet“ í niðrandi tilgangi.

Í ágúst 2015 birti nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamismununar athugasemdir sínar um Holland. Hún viðurkennir að margir kunni að meta hefðina, en bendir á að persónan sé stundum sýnd á þann hátt að hún endurspegli neikvæðar staðalmyndir og að margt fólk af afrískum uppruna upplifi hana sem leifar þrælahalds. Nefndin mælir með því að finna „sanngjarnt jafnvægi, til dæmis aðra útfærslu“. Í sama texta lýsir hún áhyggjum af ofbeldi gegn friðsömum mótmælendum.

Deilan hefur stundum borist út á götur, með mótmælum og gagnmótmælum í kringum komu Sinterklaas, árið 2017 nálægt Dokkum og árið 2019 í Haag. Hjá mörgum skipuleggjendum var það enn ein ástæðan til að leita að útgáfu hátíðarinnar sem allar fjölskyldur gætu fundið sig í.

Roetveegpiet, málamiðlun

Ein lausn hefur smám saman orðið ofan á: roetveegpiet, „sótrákapiet“, sem er aðeins með nokkra svarta sótbletti í andlitinu, eins og hann sé nýkominn niður um reykháf. Sjónvarpsstöðin RTL tók hann upp árið 2016. Ríkissjónvarpið NTR, sem framleiðir *Sinterklaasjournaal*, hefur breytt til smám saman síðan 2014; árið 2019 sáust eingöngu roetveegpieten í landskomunni og þættinum. Þann 4. júní 2020 lýsti Mark Rutte forsætisráðherra því yfir á þinginu að skoðun hans hefði „breyst mikið“, að hann hefði hitt fjölda fólks sem upplifir mismunun vegna þess að Piet er svartur, en taldi jafnframt að það væri ekki ríkisins að knýja fram breytinguna. Hann talaði um alþýðumenningu sem þróast með tímanum, undir þrýstingi umræðunnar.

Almenningsálitið hefur færst til, en ekki einróma. Samkvæmt Ipsos I&O vildu 65% Hollendinga halda í alsvartan Zwarte Piet árið 2016, 33% árið 2022 og 38% í nóvember 2024, en um 35% vildu að hann viki fyrir öðrum Pieten. Árið 2019 féllu nefndir í nokkrum borgum frá Zwarte Piet í skrúðgöngum sínum, samkvæmt NPR, en tugur smærri sveitarfélaga lýsti hinu gagnstæða yfir. Utan Hollands skipti Súrínam strax árið 2013 út hátíðinni 5. desember fyrir barnadag, og Arúba bannaði persónuna árið 2020.

Hvernig halda Hollendingar jól eftir Sinterklaas?

Jólin, *Kerstmis*, koma þremur vikum eftir pakjesavond og standa í tvo daga. 25. desember er Eerste Kerstdag, „fyrsti jóladagur“, og 26. er Tweede Kerstdag, „annar jóladagur“. Báðir eru frídagar, þótt margar verslanir opni aftur þann 26. Bandaríski jólasveinninn er líka til: hann heitir Kerstman, „jólamaðurinn“, og tungumálið greinir hann skýrt frá Sinterklaas. Það færist í vöxt að skiptast á gjöfum um jólin, þótt flestar fjölskyldur hafi þegar gert það 5. desember.

Dæmigerðasta máltíðin er gourmetten: hver og einn steikir við borðið, á hitaplötu og á litlum pönnum, kjötbita, grænmeti og litlar pönnukökur. Einnig er skorið kerststol, brauð með þurrkuðum ávöxtum og lítilli marsípaneyju í miðri hverri sneið. *Kerstkransjes*, litlar kransalaga smákökur, eru hengdar á jólatréð með borða. Klukkan 13 þann 25. flytur Willem-Alexander konungur jólaávarp sitt, sem er sent út á bæði ríkisstöðvum og einkastöðvum.

1. 1087Helmingur helgra dóma heilags Nikulásar er fluttur til Barí.
2. 1655Utrecht bannar Nikulásarmessukökur frá 1. til 8. desember.
3. 1850Jan Schenkman gefur út Sint-Nicolaas en zijn knecht.
4. 2001Fyrsti Sinterklaasjournaal í sjónvarpi.
5. 2015Nefnd Sameinuðu þjóðanna gegn kynþáttamismunun tjáir sig um Zwarte Piet.
6. 2019Eingöngu roetveegpieten í landskomunni; Amerigo víkur fyrir Ozosnel.
7. 2020Mark Rutte greinir frá því að skoðun hans á Zwarte Piet hafi breyst.