Befana, Christkind, vitringarnir: hver færir jólagjafirnar um allan heim?

Hver færir gjafirnar, og á hvaða degi?

Gjafatíminn stendur í meira en mánuð, og hvert land á sinn hluta af honum. Dagsetningin ræðst nær alltaf af persónunni: dýrlingur kemur á messudegi sínum, Jesúbarnið á aðfangadagskvöld, vitringarnir á þrettándanum. Hér er dagatalið, frá fyrsta gestinum til hins síðasta.

1. 5. des.Sinterklaas í Hollandi (pakjesavond); Krampus fer á kreik kvöldið fyrir Nikulásarmessu í Austurríki og Bæjaralandi.
2. 6. des.Heilagur Nikulás í Lorraine, í austurhluta Frakklands og í Belgíu, og á eftir honum Père Fouettard.
3. 8. des.Í Katalóníu er byrjað að gefa Tió de Nadal að borða.
4. 12. des.Á Íslandi kemur sá fyrsti af jólasveinunum þrettán, Stekkjastaur, til byggða.
5. 24. des.Christkind í Suður-Þýskalandi og Austurríki, Olentzero í Baskalandi, Tió í Katalóníu.
6. 25. des.Jólasveinninn, Santa Claus, Father Christmas í enskumælandi löndum og Père Noël í Frakklandi.
7. 1. jan.Ded Moroz í Rússlandi um áramótin, Άγιος Βασίλης í Grikklandi.
8. 6. jan.Befana á Ítalíu, vitringarnir á Spáni, í Mexíkó og víða í Rómönsku Ameríku.

Stundum hafa þessir gestir tekist á um plássið. Í Frakklandi er frægasta atvikið frá 23. desember 1951: á torginu fyrir framan Saint-Bénigne-dómkirkjuna í Dijon brenndu prestarnir brúðu af jólasveininum fyrir framan 250 börn og útskýrðu að jólin ættu að vera „afmælishátíð fæðingar frelsarans“. Mannfræðingurinn Claude Lévi-Strauss skrifaði ritgerð um málið árið eftir, *Le Père Noël supplicié*.

Heilagur Nikulás, Père Fouettard, Krampus: hver umbunar, hver refsar?

Í Lorraine hefur heilagur Nikulás verið verndardýrlingur héraðsins frá 1477. Þekktasta helgisagan um hann segir að hann hafi vakið til lífs þrjú börn sem slátrari hafði drepið. Þann 6. desember færir hann að venju appelsínu og piparköku með mynd af sér, og börnin skilja eftir sykur og gulrót handa asnanum hans. Í Nancy liggur stóra Nikulásarskrúðgangan frá Place Carnot að Place Stanislas, og basilíkan í Saint-Nicolas-de-Port, nokkra kílómetra í burtu, minnir á hversu gömul dýrkun hans er í héraðinu.

Á eftir honum gengur Père Fouettard, „Hýðingafaðirinn“. Hann á sér enga eigin helgisögu jafn gamla og dýrlingsins: samkvæmt Routard er hann „hreinn tilbúningur til að hræða óþæg börn“. Í Hollandi fylgir Zwarte Piet Sinterklaas, í þýskumælandi Sviss ferðast Samichlaus með asna og fylgdarmanni sem heitir Schmutzli, og í Þýskalandi rekst maður á Knecht Ruprecht.

Tilkomumestur þessara fylgdarmanna er austurrískur og bæverskur. Krampus hefur horn, dökkan feld og vígtennur, hálfur hafur og hálfur djöfull, og hann hýðir óþekk börn með birkivöndum. Nafnið er talið koma af þýska orðinu *Krampen*, kló. Hann fer á kreik kvöldið fyrir Nikulásarmessu, á *Krampusnacht*. Kaþólska kirkjan bannaði háværar hátíðir sem haldnar voru í hans nafni, og í seinni heimsstyrjöldinni fordæmdu evrópskir fasistar hann sem uppfinningu jafnaðarmanna.

Ekkert af því dugði. Nú á dögum hlaupa hópar karla í djöflabúningum um göturnar í Austurríki, Þýskalandi, Ungverjalandi, Slóveníu og Tékklandi og elta vegfarendur. Sagnfræðingurinn Peter Jelavich við Johns Hopkins-háskóla telur hann heiðna persónu sem var grædd á jólin. Hátíðin hefur meira að segja farið yfir Atlantshafið: bærinn Ypsilanti í Michigan heldur árlegan Krampus-dansleik.

Hver er Christkind, Jesúbarnið sem færir gjafirnar?

Christkind, „Kristsbarnið“, færir gjafirnar að kvöldi 24. desember víða í Suður-Þýskalandi, í Austurríki og í þýskumælandi Sviss. Þrátt fyrir nafnið er það sjaldan sýnt sem ungbarn: alþýðusiðurinn hefur gert úr því englalega veru með ljósa lokka, í hvítum kjól og með gylltan geislabaug, og oft leikur ung stúlka hlutverkið.

Uppruni þess er umdeildur. Það kom fram á svæðum mótmælenda sem valkostur við heilagan Nikulás, því siðaskiptin höfnuðu dýrlingadýrkun. Sumir telja Martein Lúther hafa fundið það upp, kenning sem Hamborgarháskóli telur ósannaða. Hitt er vitað að frá 1531 voru gjafir Lúthersfjölskyldunnar þegar tengdar „heilögum Kristi“. Það er kaldhæðni sögunnar að kaþólsku svæðin tóku Christkind upp í byrjun 19. aldar, einkum í Bæjaralandi og Rínarlöndum.

Frægasta Christkind er það í Nürnberg. Frá 1969 hefur borgin kosið það annað hvert ár: frambjóðendur verða að vera 16 til 19 ára á kjördag. Föstudaginn fyrir fyrsta sunnudag í aðventu opnar Christkind, krýnt, með lokka og gullklætt, Christkindlesmarkt af svölum Frauenkirche og fer með formála sem Friedrich Bröger samdi árið 1948. Í desember sinnir það meira en hundrað viðburðum. Fyrir 2025 og 2026 heitir það Nora Falk.

Hver er Befana, ítalska nornin 6. janúar?

Á Ítalíu tilheyrir nóttin milli 5. og 6. janúar Befana. Nafnið er alþýðleg afbökun á *Epifania*, þrettándanum. Treccani-orðabókin lýsir henni sem gamalli konu, mjög ljótri en góðgjarnri, sem fer niður strompinn um nóttina og fyllir sokka þægra barna af gjöfum og sætindum. Óþekkum börnum skilur hún eftir kolamola. Nú á dögum er þetta kol oft svartlitaður sykur sem fæst í sælgætisbúðum.

Útbreiddasta kristna helgisagan setur hana á leið vitringanna. Vitringarnir spyrja hana til vegar að Jesúbarninu og bjóða henni að slást í för; hún neitar, of upptekin við húsverkin. Hún skiptir um skoðun, leggur af stað að leita þeirra og finnur þá aldrei. Síðan flýgur hún á kústskaftinu sínu, og margir segja að hún sópi gólfið áður en hún heldur áfram.

Persónan er eldri en þessi saga. Enciclopedia Italiana frá 1930 tengir Befana við göldróttar hefðir frá því fyrir kristni og lýsir eldum sem kveiktir voru á þrettándanótt. Í toskanska hluta Rómanju var brúða af henni dregin á vagni að þorpstorginu og síðan brennd. Smábærinn Urbania í Marche-héraði er talinn opinber bústaður hennar og heldur á hverju ári, milli 2. og 6. janúar, hátíð sem dregur að 30.000 til 50.000 manns.

Hvers vegna fá Spánverjar og Mexíkóar gjafirnar sínar 6. janúar?

Í spænskumælandi heimi eru helstu gjafaberarnir Reyes Magos, vitringarnir. Þrettándinn, 6. janúar, minnist heimsóknar þeirra til Jesúbarnsins, og að morgni þess dags finna börnin gjafirnar sínar. Í Mexíkó skrifa mörg börn fyrst bréf til vitringanna, sum binda það við helíumblöðru, og kvöldið áður er oft skilinn eftir skór við dyrnar.

Að kvöldi 5. janúar fara vitringarnir í skrúðgöngu um göturnar. Skrúðgangan í Alcoy, nálægt Alicante, hefur verið haldin frá 1885 og er ein sú elsta á Spáni. Hún er skráð sem hátíð í þágu ferðaþjónustu á landsvísu. Konunglegir þjónar hennar klifra upp langa tréstiga til að skila gjöfunum beint á svalir og glugga, og asnar, *burretes*, bera póstkassana þar sem börnin setja óskir sínar.

Þann 6. janúar lýkur með kransköku. Á Spáni leynist í *roscón* lítil stytta sem sýnir oft einn vitringanna. Í Mexíkó leynist í *rosca de Reyes* lítið Jesúbarn: sá sem finnur það á að fara með það í kirkju eða bjóða fjölskyldunni heim 2. febrúar, á kyndilmessu. Hátíð vitringanna lengir þannig jólin um heilan mánuð.

Ded Moroz og Snegúrotsjka: gjafir áramótanna

Í Rússlandi og nokkrum löndum fyrrum Sovétríkjanna eru gjafir gefnar um áramót. Þær koma frá Дед Мороз (Ded Moroz), „Frosta afa“. Sovétstjórnin barðist fyrst gegn honum: árið 1928 var hann lýstur „bandamaður prestsins og kúlaksins“. Árið 1935, þegar áramótahátíðir voru leyfðar á ný, sneri hann aftur, og opinber bústaður hans var ákveðinn árið 1998 í Velíkíj Ústjúg í Vologda-fylki.

Hann ferðast aldrei einn. Снегурочка (Snegúrotsjka), Snjóstúlkan, í síðum silfurbláum kjól og með loðhúfu eða kokosjník í laginu eins og snjókorn, hjálpar honum að dreifa pökkunum. Hún kemur úr ævintýri sem leikskáldið Alexander Ostrovskíj setti á svið árið 1873, með leikhústónlist eftir Tsjajkovskíj, og sem Rimskíj-Korsakov gerði síðar að óperu. Frá því að Sovétmenn endurvöktu áramótin, um miðjan fjórða áratuginn, hefur hún verið kynnt sem sonardóttir hans.

Grikkland á líka sinn áramótagest, Άγιος Βασίλης, heilagan Basil, biskup í Sesareu á 4. öld, sem á messudag 1. janúar. Það kvöld deila fjölskyldur *vasilopita*, köku sem mynt er stungið í fyrir bakstur: sá sem finnur hana verður heppinn allt árið.

Tió de Nadal og Olentzero: gjafir Katalóníu og Baskalands

Í Katalóníu koma gjafirnar úr drumbi. Tió de Nadal er stór trjábolur, oft hnúðóttur, sem settur er upp á heimilinu nokkrum dögum fyrir jól. Frá 8. desember, hátíð hins flekklausa getnaðar, gefa börnin honum að borða á hverjum degi, áður fyrr brauð, maís, jóhannesarbrauð eða sag, og breiða yfir hann lítið teppi svo honum verði ekki kalt. Á jólakvöld berja þau hann með prikum og syngja vísu, lyfta svo teppinu: Tió hefur „skilað“ sætindum og gjöfum. Ef þau hafa ekki verið þæg getur hann skilið eftir eintóm kol.

Upphaflega var Tió drumburinn sem brenndur var í arninum á jólanótt, í Katalóníu jafnt sem á Mallorca. Siðurinn hefur látið nokkuð undan síga í borgunum, en hann lifir enn og vaknar til lífs á ný í mörgum sveitarfélögum, og Barcelonaborg telur hann enn meðal jólahefða sinna.

Í Baskalandi heitir gestur 24. desember Olentzero. Hann er kolagerðarmaður: samkvæmt sögunni var hann við vinnu á fjöllum þegar hann frétti af fæðingu Krists og fór niður til að flytja tíðindin. Hann var líka fyrst jóladrumbur, og öskunni af honum var dreift fyrir framan húsið til að vernda það. Á 20. öld fór hann að færa börnum gjafir. Að kvöldi 24. fara kórar um göturnar og syngja sögu hans, og með honum er Mari Domingi, persóna náttúrunnar og vetrarsólstaðna.

Joulupukki og jólasveinarnir: gestirnir í norðrinu

Í Finnlandi er Joulupukki, „jólahafurinn“, arftaki siðar þar sem maður í hafursgervi fór á milli húsa og fékk afganga hátíðarmáltíðarinnar. Persónan hefur misst hornin og fengið hvíta skeggið, en haldið nafninu, og frá útvarpsþætti finnska útvarpsins árið 1927 er sagt að hann búi á Korvatunturi í Lapplandi. Sunnar, í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, er bæjarálfurinn, *nisse* eða *tomte*, orðinn gjafaberi. Að venju er honum skilin eftir grautarskál með smjörklípu, eða hrísgrjónagrautur í Noregi.

Ísland valdi fjöldann. Jólasveinarnir þrettán koma einn af öðrum, hver sína nótt, frá 12. til 24. desember. Nöfnin segja til um sérvisku þeirra: Stekkjastaur ríður á vaðið, síðan koma Þvörusleikir sem sleikir þvörur, Hurðaskellir sem skellir hurðum, Skyrgámur sem hámar í sig skyr, Gluggagægir sem gægist á glugga, og loks Kertasníkir, sem sníkir kerti, þann 24. Frá 11. til 24. desember setja börnin skó út í glugga: í hann kemur lítil gjöf, eða kartafla ef þau hafa verið óþekk. Tímabilinu lýkur 6. janúar með þrettándanum.

Jólasveinarnir eiga heldur vafasama fjölskyldu. Bræðurnir þrettán eru sagðir búa á fjöllum með móður sinni, Grýlu, ógurlegri tröllskessu, og manni hennar, Leppalúða, stórum og þunglamalegum. Jólakötturinn, risastór og með glóandi augu, læðist um fjöllin á jólanótt og eltir uppi þá sem hafa ekki fengið nýja flík. Sveinarnir sjálfir eru nógu húsum hæfir til að láta sjá sig í Þjóðminjasafni Íslands í Reykjavík: í desember 2025 komu þeir þangað einn af öðrum, á hverjum degi frá 12. til 24., í barna- og fjölskyldusalinn.