Božić u Holandiji: Sinterklaas, veče paketića i rasprava o Zwarte Pietu

Kada Sinterklaas stiže u Holandiju i zašto baš iz Španije?

Sezona počinje prve subote nakon 11. novembra, dana svetog Martina. Tog dana održava se intocht, Sinterklaasov ulazak: silazi s parobroda, uzjahuje bijelog konja i prolazi kroz grad. Državni doček svake godine mijenja luku i prenosi se uživo na televiziji, a zatim svaki grad priređuje svoj. Konj se do 2019. zvao Amerigo; tada je otišao u penziju, a zamijenio ga je Ozosnel.

Zašto Španija? Niko to ne zna sa sigurnošću. Jedan trag vodi do njegovih moštiju, čija je polovina 1087. prenesena iz Mire u Bari, na jugu Italije. Najstariji izvor koji Sinterklaasa povezuje sa Španijom zapravo je američki: pamflet koji je John Pintard objavio u New Yorku 1810. godine. Danas, prema predaji koja se priča djeci, svetac godinu provodi u Madridu.

Savremena slika sveca i njegovog putovanja mnogo duguje jednoj knjizi. Učitelj Jan Schenkman 1850. u Amsterdamu objavljuje *Sint-Nicolaas en zijn knecht*, „Sveti Nikola i njegov sluga“, prvu slikovnicu u kojoj je svetac glavni junak. Schenkman u njoj okuplja konja, jahanje po krovovima i dolazak iz Španije, a njegova uvodna pjesma dovodi sveca iz Španije parobrodom. Njegova pjesma *Zie ginds komt de stoomboot*, „Gle, ondje dolazi parobrod“, pjeva se i danas. Knjiga, preštampavana sve do 20. vijeka, s poznatim izdanjima iz 1880, 1905. i 1907, doprinijela je da Sveti Nikola postane dječiji praznik. Od 2001. sezona ima i svoje dnevne televizijske vijesti, *Sinterklaasjournaal*, koje djeci svako veče do 5. decembra pričaju o svečevim zgodama.

Šta se dešava uveče na pakjesavond, 5. decembra?

Čim svetac stigne, djeca „ostavljaju cipelu“, *schoen zetten*. Uveče je stave pored kamina ili na odabrano mjesto u kućama koje kamin nemaju, otpjevaju pjesmu o Sinterklaasu prije spavanja i u nju stave mrkvu ili jabuku za konja, često i neki crtež. Ujutro se u cipeli nađe slatkiš ili mali poklon.

Veliko veče je 5. decembar, uoči svečevog praznika: pakjesavond, „veče paketića“. Usred večeri neko glasno pokuca ili zazvoni na vrata, šaka pepernotena zazvecka o prozor, a kad se vrata otvore, nema nikoga, samo vreća s poklonima na pragu. U Belgiji i u dobrom dijelu juga Holandije pokloni prije stižu ujutro 6. decembra, na dan Svetog Nikole, kao u francuskoj Lorraine.

Među odraslima i starijom djecom veče se često pretvori u igru: kockice ili druga pravila odlučuju ko uzima, dodaje ili otvara paketić, ili ko mora izvršiti zadatak. Kod mališana pitanje ko je to pokucao na vrata može trajati godinama. A pitanje kada i kako im reći istinu, koje važi i za Sinterklaasa, obrađeno je u našem vodiču za roditelje.

Pjesmice, iznenađenja i čokoladna slova: običaji Svetog Nikole

Sinterklaasov poklon ne daje se tek tako. Uz njega ide pjesmica, *Sinterklaasgedicht*, koju primalac čita naglas pred svima. Napisana iz ugla Sinterklaasa ili Pieta, koji navodno znaju sve male tajne svakoga, ona jednostavnim rimama priča smiješne i pomalo zadirkujuće zgode o toj osobi. Sam poklon često je skriven u surprise, ručno napravljenom predmetu koji treba rastaviti da bi se pronašlo ono što je unutra.

Slatkiši imaju svoju abecedu. Čokoladno slovo, *chocoladeletter*, ima oblik slova S za Sinterklaasa, P za Pieta ili početnog slova djetetovog imena. Razlikuju se dva sitna keksa koja stranci miješaju: pepernoten, pomalo tvrdi komadići medenjaka, i kruidnoten, mali okrugli hrskavi keksi okusa spekulosa. Nekada su ih djeci bacali punim šakama; nakon nekoliko previše oduševljenih bacanja, danas ih radije dijele iz ruke.

Uveče 5. decembra te poslastice putuju iz ruke u ruku između paketića, dok se pjesmice čitaju jedna po jedna. Ako želite s djecom praviti začinjene kekse, pogledajte naše recepte, a za još jednu posjetiteljicu koja puni čarape, italijansku Befanu, pročitajte naš članak o donosiocima poklona.

Ko je Zwarte Piet, Sinterklaasov pratilac?

Sinterklaas putuje s pomoćnicima koji se zovu Piet ili Pieten. U tradicionalnoj verziji, koju najčešće igraju bijeli glumci, oni imaju lice obojeno u crno, kovrdžavu periku, crveno na usnama i naušnice: to je Zwarte Piet, „Crni Petar“. Pomažu svecu, bacaju pepernotene i zasmijavaju djecu. U francuskoj Lorraine pratilac svetog Nikole je Père Fouettard, predstavljen u našem članku o donosiocima poklona.

Lik ulazi u štampu s knjigom Jana Schenkmana, koja svečevog slugu prikazuje kao mladog paža tamne puti, odjevenog na maurski način. Američki javni radio NPR navodi da on dobija na važnosti pedesetih godina 19. vijeka, u vrijeme kada u Sjedinjenim Državama postaju popularne *minstrel* predstave, s bijelim glumcima našminkanim u crno, te da je Holandija ropstvo u svojim kolonijama ukinula tek 1863. Prema istom izvoru, prvobitni kostim preuzimao je način na koji su imućne amsterdamske porodice oblačile porobljenu crnu djecu koju su dovodile iz kolonija.

Njegovi branioci u tome vide nešto sasvim drugo. Za njih je Piet crn zato što prolazi kroz dimnjake i prlja se čađu, i to nema nikakve veze s bojom kože. Od 20. vijeka kruže i druga objašnjenja, poput onog o bivšem robu kojeg je svetac oslobodio, koje se pojavilo u štampi između 1947. i 1954. U jednoj anketi iz 2013. godine 92 % ispitanih Holanđana nije smatralo da je lik rasistički, a za mnoge on ostaje šaljivdžija iz uspomena na djetinjstvo.

Zašto je Zwarte Piet predmet rasprave u Holandiji?

Kritike nisu od jučer: još 1987. jedan skeč iz *Sesamstraata*, holandske verzije *Ulice Sezam*, pita se može li se lik doživjeti kao rasistički. Rasprava postaje nacionalna tokom 2010-ih. Umjetnik Quinsy Gario 2011. privlači pažnju cijele zemlje protestujući tokom svečevog dolaska u Dordrecht. Pokret Kick Out Zwarte Piet, koji između ostalih predvodi aktivista Jerry Afriyie, vodi kampanju svake sezone. Mnogi crni Holanđani pričaju da su ih nazivali „Zwarte Piet“ kao uvredom.

U augustu 2015. Komitet Ujedinjenih nacija za ukidanje rasne diskriminacije objavljuje svoja zapažanja o Holandiji. Priznaje da mnogi vole tu tradiciju, ali primjećuje da se lik ponekad prikazuje na način koji odražava negativne stereotipe i da ga brojne osobe afričkog porijekla doživljavaju kao trag ropstva. Preporučuje da se pronađe „razumna ravnoteža, na primjer drugačiji prikaz“. Isti tekst izražava zabrinutost zbog nasilja nad mirnim demonstrantima.

Rasprava je ponekad izlazila na ulice, s demonstracijama i kontrademonstracijama oko Sinterklaasovih dolazaka, 2017. kod Dokkuma kao i 2019. u Hagu. Za mnoge organizatore to je bio još jedan razlog da traže verziju praznika u kojoj se svaka porodica može prepoznati.

Roetveegpiet, kompromis

Malo-pomalo nametnulo se jedno rješenje: roetveegpiet, „Piet s tragovima čađi“, čije je lice tek išarano s nekoliko crnih mrlja, kao da je upravo izašao iz dimnjaka. Kanal RTL uvodi ga 2016. Javna televizija NTR, koja proizvodi *Sinterklaasjournaal*, postepeno se mijenja od 2014; 2019. državni doček i emisija prikazuju samo roetveegpietene. Premijer Mark Rutte 4. juna 2020. izjavljuje u parlamentu da se njegovo mišljenje „mnogo promijenilo“, da je upoznao brojne ljude koji se osjećaju diskriminisanim zato što je Piet crn, ali smatra da nije na državi da nameće promjenu. Govori o narodnoj kulturi koja se s vremenom mijenja pod pritiskom rasprave.

Mišljenje se promijenilo, ali bez jednoglasnosti. Prema institutu Ipsos I&O, 65 % Holanđana željelo je zadržati potpuno crnog Zwarte Pieta 2016, 33 % 2022. i 38 % u novembru 2024, dok je oko 35 % željelo da nestane i ustupi mjesto drugim Pietenima. Prema NPR-u, 2019. su odbori nekoliko gradova odustali od Zwarte Pieta u svojoj povorci, dok je desetak malih općina tvrdilo suprotno. Izvan Holandije, Surinam je već 2013. praznik 5. decembra zamijenio danom djece, a Aruba je lik zabranila 2020.

Kako Holanđani slave Božić nakon Sinterklaasa?

Božić, *Kerstmis*, dolazi tri sedmice nakon pakjesavonda i traje dva dana. Dvadeset peti decembar je Eerste Kerstdag, „prvi dan Božića“, a 26. Tweede Kerstdag, „drugi dan Božića“. Oba su neradni dani, iako se mnoge prodavnice ponovo otvaraju 26. Postoji i Djed Mraz na američki način: zove se Kerstman, „božićni čovjek“, i jezik ga jasno razlikuje od Sinterklaasa. Razmjena poklona za Božić sve je raširenija, iako je većina porodica to već uradila 5. decembra.

Najtipičniji obrok je gourmetten: svako za stolom, na grijaćoj ploči i u malim tavicama, sam peče komadiće mesa, povrće i male palačinke. Reže se i kerststol, hljeb sa suhim voćem koji u sredini svake kriške ima malo ostrvce marcipana. *Kerstkransjes*, mali keksi u obliku vijenca, kače se o jelku vrpcom. U 13 sati 25. decembra kralj Willem-Alexander drži božićni govor, koji prenose javni i privatni kanali.

1. 1087Polovina moštiju svetog Nikole prenesena je u Bari.
2. 1655Utrecht zabranjuje kolače za Svetog Nikolu od 1. do 8. decembra.
3. 1850Jan Schenkman objavljuje Sint-Nicolaas en zijn knecht.
4. 2001Prvi Sinterklaasjournaal na televiziji.
5. 2015Komitet UN-a protiv rasne diskriminacije izjašnjava se o Zwarte Pietu.
6. 2019Na državnom dočeku samo roetveegpieten; Amerigo ustupa mjesto Ozosnelu.
7. 2020Mark Rutte objavljuje da se njegovo mišljenje o Zwarte Pietu promijenilo.