Boże Narodzenie w Wielkiej Brytanii: Father Christmas, crackery, orędzie króla i Boxing Day

Father Christmas czy Santa: kto odwiedza brytyjskie dzieci?

Brytyjskie dzieci mówią zamiennie Father Christmas i Santa. Pierwszy to stara angielska postać, raczej uosobienie święta niż przynoszący prezenty, którego Ben Jonson wprowadzał na scenę już w 1616 roku. Drugi przybył z Ameryki razem z saniami i reniferami w latach 60. XIX wieku, a w latach 70. obie postacie zlały się w jedną. O przejściu od zielonego płaszcza do czerwonego stroju opowiadamy w artykule o stroju Świętego Mikołaja.

Przez długi czas list nie trafiał na pocztę, tylko do komina. Kładło się go nad płomieniami, a ciąg unosił go w górę, w stronę Bieguna Północnego. Pewna bibliotekarka z Uniwersytetu Oksfordzkiego opowiada, że jako dziecko robiła tak co roku. Niektóre listy nigdy nie dotarły do nieba: w 1996 roku robotnicy znaleźli jeden zaklinowany w przewodzie kominowym sypialni, datowany na 8 grudnia 1911 roku. Mała Mabel prosiła w nim o książkę z opowiadaniami, album na pocztówki, pudełko czekoladek i grzechotkę dla młodszej siostry.

W okresie międzywojennym w Oksfordzie dzieci J. R. R. Tolkiena kładły swoje listy przy kominku. Przez dwadzieścia lat dostawały ilustrowane odpowiedzi podpisane przez Father Christmas i wysłane z Bieguna Północnego, wydane później pod tytułem *The Father Christmas Letters*. Dziś dzieci piszą raczej na sprawdzony adres pocztowy: Santa's Grotto, Reindeerland, XM4 5HQ. Możecie też napisać do niego z naszej strony z listem.

Wieczorem 24 grudnia zostawia się mu przekąskę. Według sondażu opublikowanego w grudniu 2025 roku przez HelloFresh 53% domów, które coś zostawiają, wybiera mince pie, około 1,68 miliona domów dodaje kieliszek alkoholu, najczęściej sherry, a 36% kładzie marchewkę dla Rudolfa. Warianty z innych krajów zebraliśmy w artykule o tym, co zostawić Świętemu Mikołajowi.

Kto wymyślił świąteczne crackery?

Cracker to tuba z błyszczącego papieru, zamknięta z obu końców jak cukierek. Dwoje biesiadników ciągnie ją każde w swoją stronę, tuba rozdziera się z cichym trzaskiem, a ten, komu zostanie większa połowa, zabiera zawartość: papierową koronę, żart i drobny przedmiot. Ciągnie się go na początku świątecznego obiadu, a korona zostaje na głowie aż do puddingu.

Jego domniemanym wynalazcą jest Tom Smith (1823-1869), cukiernik, który w latach 40. XIX wieku otwiera sklep przy Goswell Road w Clerkenwell. Według Victoria and Albert Museum w Paryżu poznaje cukierki zawijane w papier skręcony na obu końcach i wkłada do nich krótki liścik miłosny, żeby sprzedawać słodycze poza sezonem. Pomysł z trzaskiem miał mu przyjść do głowy na widok trzaskającego w kominku polana. Słownik oksfordzki odnotowuje ciągnięcie crackerów już w 1847 roku i tę datę tradycja uznaje za rok wynalazku.

Mechanizm dopracowano w latach 60. XIX wieku: dwa paski papieru, jeden pokryty piorunianem srebra, drugi chropowaty, które pod wpływem tarcia strzelają. Walter, syn Toma, dodaje fantazyjne papierowe czapki i sprowadza drobne prezenty z Europy, Ameryki i Japonii. Firma z siedzibą przy Finsbury Square w City w latach 90. XIX wieku zatrudnia około 2000 osób, w dużej części kobiety, które wszystko kleją i składają ręcznie.

Crackery podążały za każdą modą: jazz, Tutanchamon, samochody, Charlie Chaplin, radio. Marka wciąż robi luksusowe crackery dla dworu królewskiego, których wygląd i zawartość pozostają tajemnicą. Największy cracker, jaki kiedykolwiek zbudowano, miał 63,1 metra: pociągnięto go 20 grudnia 2001 roku w szkole w Chesham, w hrabstwie Buckinghamshire.

Dlaczego Brytyjczycy słuchają króla 25 grudnia o 15:00?

Świąteczne orędzie monarchy zrodziło się z pomysłu BBC. Jej dyrektor, John Reith, proponuje je po raz pierwszy w 1922 roku; król Jerzy V odmawia. Dziesięć lat później się zgadza. W Boże Narodzenie 1932 roku przemawia przez radio z małego gabinetu w Sandringham, swojej rezydencji w Norfolk, by zainaugurować radiową służbę Imperium, poprzedniczkę BBC World Service. Tekst przypisuje się Rudyardowi Kiplingowi. Przemówienie trwa dwie i pół minuty i dociera do około 20 milionów słuchaczy.

Orędzie nie od razu stało się regularne: nie było go w 1936 ani w 1938 roku. Utrwala je dopiero wojna, wraz z przemówieniem Jerzego VI w 1939 roku. Elżbieta II wygłasza swoje pierwsze orędzie w 1952 roku, także z Sandringham, dziesięć miesięcy po śmierci ojca. W 1957 roku po raz pierwszy pokazuje je telewizja, na żywo. Od 1960 roku nagrywa się je z wyprzedzeniem, żeby wysłać do krajów Wspólnoty Narodów.

Od wojny tylko jeden rok minął bez orędzia: 1969, kiedy ustąpiło ono miejsca powtórce filmu dokumentalnego *Royal Family*. W 2003 roku nagranie po raz pierwszy w całości realizuje się w plenerze, w koszarach Combermere w Windsorze. Król Karol III nagrywa swoje pierwsze orędzie w grudniu 2022 roku, trzy miesiące po śmierci matki, w kaplicy św. Jerzego w Windsorze. Staje się ono najczęściej oglądanym królewskim orędziem bożonarodzeniowym w historii pomiarów. Orędzie nadaje się co roku o 15:00 czasu londyńskiego, w wielu rodzinach między daniem głównym a deserem.

Kto przywiózł do Anglii choinkę i kartkę świąteczną?

Choinkę często przypisuje się księciu Albertowi, niemieckiemu mężowi królowej Wiktorii. Przede wszystkim zrobił jej reklamę. Według English Heritage pierwszą znaną choinką w Anglii była choinka królowej Charlotty, niemieckiej żony Jerzego III, ustawiona w Queen's Lodge w Windsorze w grudniu 1800 roku. Albert sprowadza kilka świerków z Coburga w grudniu 1840 roku. Ale wszystko zmienia rycina: w 1848 roku *Illustrated London News* pokazuje rodzinę królewską wokół drzewka obwieszonego ozdobami. W 1853 roku ukazują się pierwsze reklamy ozdób choinkowych, a około 1860 roku drzewko jest bardzo rozpowszechnione w klasie średniej.

Kartka świąteczna narodziła się w tej samej dekadzie, w Londynie. W 1843 roku Henry Cole, przyszły pierwszy dyrektor Victoria and Albert Museum, prosi swojego przyjaciela, malarza Johna Callcotta Horsleya, o zaprojektowanie kartki. Jego dziennik odnotowuje, że otrzymuje rysunek 17 grudnia. Wydrukowano tysiąc egzemplarzy, sprzedawanych po szylingu za sztukę, co jak na tamte czasy było wysoką ceną, a przedsięwzięcie uznano za handlową porażkę. Jeden z tych pierwszych egzemplarzy sprzedano na aukcji za 22 000 funtów w 2013 roku.

Najsłynniejsza choinka w kraju pochodzi z Norwegii. Od 1947 roku Norwegia co roku podarowuje londyńczykom świerk w podziękowaniu za wsparcie Wielkiej Brytanii w czasie drugiej wojny światowej. Drzewo, liczące od 50 do 60 lat i wysokie na ponad 20 metrów, wybiera się w lasach wokół Oslo, gdzie leśnicy nazywają je „królową lasu”. Przepływa Morze Północne statkiem, staje na Trafalgar Square z pionowymi łańcuchami lampek po norwesku, a u jego stóp przez cały grudzień śpiewają chóry. Rozbiera się je tuż przed Trzech Króli, a potem mieli na ściółkę.

Mince pies i Christmas pudding: co jedzą Brytyjczycy na Boże Narodzenie?

Mince pie to mała zamknięta tartaletka z nadzieniem *mincemeat*: rodzynkami, kandyzowaną skórką, jabłkami, przyprawami i tłuszczem. Słowo oznacza „mielone mięso” i właśnie to dawniej zawierała. Książka kucharska z 1390 roku, *The Forme of Cury*, podaje przepis na „tartes of flesshe” z mieloną wieprzowiną, figami, rodzynkami i przyprawami. W 1615 roku Gervase Markham publikuje „minc't pies” z baraniną i łojem, pieczone w grubej skorupie zwanej *coffyn*. Mięso stopniowo zniknęło, przyprawy zostały.

Uporczywa legenda głosi, że Oliver Cromwell zakazał mince pies. W rzeczywistości rozporządzenie z 1647 roku znosi święta religijne, w tym Boże Narodzenie, ale nie zakazuje żadnej potrawy; historyczka kuchni Sam Bilton mówi o micie. Inna tradycja radzi zjadać jedną w każdy z dwunastu dni świąt, a każda tartaletka obiecuje miesiąc szczęścia w nadchodzącym roku. W 2025 roku Brytyjczycy zjedli ich około 175 milionów.

Christmas pudding wywodzi się z *plum pottage*, papki z mięsa i suszonych owoców, która w XVIII wieku stała się słodka. Gotowany placek z mąki, owoców, tłuszczu, cukru i przypraw, zwieńczony ostrokrzewem, wyraźnie pojawia się w latach 30. XIX wieku. Charles Dickens podpala go koniakiem w *Opowieści wigilijnej* w 1843 roku, a Eliza Acton jako pierwsza, w 1845 roku, nazywa go w książce kucharskiej „Christmas pudding”. To, że ma zawierać trzynaście składników, dla Chrystusa i dwunastu apostołów, jest legendą, której nic nie potwierdza.

Przygotowuje się go z kilkutygodniowym wyprzedzeniem, w *Stir-up Sunday*, piątą niedzielę przed Bożym Narodzeniem. Nazwa pochodzi od modlitwy dnia w anglikańskim modlitewniku, która zaczyna się od słów „Stir up”, „pobudź”; epoka wiktoriańska uczyniła z niej dzień, w którym cała rodzina miesza ciasto. Wkładano do niego małą srebrną monetę, threepence albo sixpence, która obiecywała bogactwo temu, kto ją znalazł. Wersję do zrobienia z dziećmi znajdziecie w naszych przepisach.

Dlaczego 26 grudnia nazywa się Boxing Day?

Boxing Day nie ma nic wspólnego z boksem. Nazwa pochodzi od *Christmas box*, pudełka albo podarku poświadczonego już w XVII wieku: w pierwszy dzień roboczy po świętach kupcy i pracownicy odwiedzali klientów, by dostać napiwek w podziękowaniu za cały rok. Samuel Pepys pisze o tym w dzienniku 19 grudnia 1663 roku. W wielkich domach służba, która pracowała 25 grudnia, dostawała następnego dnia pudełko z prezentami albo resztkami jedzenia i dzień na odwiedzenie rodziny.

Inne wyjaśnienie odsyła do skarbonki dla ubogich, kościelnej skrzynki na jałmużnę, którą czasem otwierano i rozdzielano 26 grudnia, w dzień świętego Szczepana. W Irlandii mówi się zresztą raczej St Stephen's Day. Bank Holidays Act z 1871 roku czyni 26 grudnia dniem wolnym w Zjednoczonym Królestwie, z wyjątkiem Szkocji. Dziś to dzień piłki nożnej, z pełnym programem meczów tradycyjnie rozgrywanych z sąsiadami, żeby ograniczyć podróże, i wyprzedaży: w 2009 roku tego dnia na zakupy wybrało się nawet 12 milionów Brytyjczyków.

A Szkocja?

Szkocja przez długi czas trzymała Boże Narodzenie na dystans. W 1640 roku szkocki parlament uznaje świętowanie Yule za nielegalne. Zakaz zniesiono w 1712 roku, ale Kościół prezbiteriański nadal nie pochwalał tego święta, a Boże Narodzenie stało się tam dniem wolnym dopiero w 1958 roku. Szkoci przenieśli więc swoje zabawy na sylwestra i dwa kolejne dni, co wyjaśnia znaczenie Hogmanay, ich Nowego Roku.

1. 1640Parlament Szkocji zakazuje świętowania Yule.
2. 1843Henry Cole każe wydrukować pierwszą kartkę świąteczną.
3. 1847Pierwsza znana wzmianka o crackerach ciągniętych przy stole.
4. 1848Illustrated London News publikuje choinkę rodziny królewskiej.
5. 1871Boxing Day staje się dniem wolnym.
6. 1932Jerzy V wygłasza pierwsze królewskie orędzie bożonarodzeniowe.
7. 1947Pierwsza choinka podarowana przez Norwegię na Trafalgar Square.
8. 1958Boże Narodzenie staje się dniem wolnym w Szkocji.