Boże Narodzenie w Japonii: Santa-san, smażony kurczak, tort z truskawkami i wieczór we dwoje

Czy w Japonii obchodzi się Boże Narodzenie?

Tak, ale na swój sposób. Według japońskiej Agencji do spraw Kultury pod koniec 2021 roku kraj liczył około 1,9 miliona chrześcijan, czyli 1,1% ludności. Boże Narodzenie, クリスマス (*kurisumasu*), nie ma tam więc prawie nic religijnego: to święto sezonu, witryn i świateł, bez dnia wolnego. Prawdziwym zimowym zjazdem rodzinnym jest Nowy Rok, お正月 (*o-shōgatsu*), który trwa zwykle do 4 stycznia.

Chrześcijaństwo dotarło wcześnie, a potem na ponad dwa stulecia zniknęło z kraju. Jezuita Franciszek Ksawery przybija do brzegu w 1549 roku na terenie dzisiejszej prefektury Kagoshima. W 1552 roku jego towarzysz Cosme de Torres gromadzi japońskich wiernych w prowincji Suō, dzisiejszym Yamaguchi, na mszy bożonarodzeniowej uważanej za pierwszą w kraju. W 1587 roku edykt Toyotomiego Hideyoshiego zakazuje misji. Po powstaniu w Shimabarze, w 1638 roku, siogunat Edo zakazuje chrześcijaństwa na ponad dwieście lat; tylko nieliczni „ukryci chrześcijanie” praktykują je potajemnie w okolicach Nagasaki i na wyspach Amakusa.

Święty Mikołaj przybył natomiast z pominięciem Kościoła. Japończycy nazywają go サンタクロース (*Santa Kurōsu*), a bardziej poufale サンタさん (*Santa-san*), z grzecznościowym przyrostkiem, który czyni z niego znajomego rodziny. Inne imiona Świętego Mikołaja zebraliśmy w artykule o jego imionach na świecie.

Jak Boże Narodzenie dotarło do Japonii?

Boże Narodzenie wraca wraz z otwarciem kraju w epoce Meiji, i to najpierw przez sklepy. Według magazynu Zoom Japon sklep z importowaną żywnością 明治屋 (Meidi-ya) wystawia pierwsze świąteczne dekoracje w 1900 roku, po przeprowadzce z Jokohamy do Ginzy, eleganckiej dzielnicy Tokio. Zdjęcie z epoki Taishō pokazuje jego fasadę z napisem „MERRY XMAS” i szyldem, który wydaje się przedstawiać Świętego Mikołaja. Jego założyciel, Isono Hakaru, studiował w Anglii i chciał odtworzyć to, co tam zobaczył. Poeta Masaoka Shiki, 正岡子規, napisał haiku o Bożym Narodzeniu już w 1892 roku, w wieku 25 lat. W epoce Taishō czasopisma dla chłopców i dziewcząt wypełniają grudniowe numery świątecznymi opowiadaniami i ilustracjami, a w 1925 roku ukazują się pierwsze japońskie nalepki bożonarodzeniowe, wręczane darczyńcom kampanii przeciw gruźlicy.

Potem datę utrwala przypadek kalendarza. Cesarz Taishō umiera 25 grudnia 1926 roku, a ustawa o dniach wolnych ustanawia w tym dniu dzień pamięci. Przez dwadzieścia lat 25 grudnia jest więc w Japonii dniem wolnym, z powodu, który nie ma nic wspólnego z Bożym Narodzeniem. W 1928 roku dziennik Asahi Shimbun może napisać, że Boże Narodzenie stało się corocznym wydarzeniem, a dzieci uwielbiają Świętego Mikołaja. W grudniu 1931 roku Miyako Shimbun zapowiada, że święta zawitają do ponad 7400 kawiarni.

W 1948 roku dzień cesarza Taishō zostaje zniesiony i 25 grudnia znów staje się zwykłym dniem powszednim. Drugi raz otarł się o status dnia wolnego: od 1989 do 2018 roku urodziny cesarza Akihito, święto narodowe, przypadały 23 grudnia i dawały wielu rodzinom wolny dzień tuż przed świętami. Od 2020 roku urodziny cesarza Naruhito obchodzi się 23 lutego.

1. 1549Franciszek Ksawery przybija do brzegu na terenie dzisiejszej prefektury Kagoshima.
2. 1552Pierwsza znana msza bożonarodzeniowa, w prowincji Suō.
3. 1638Chrześcijaństwo zostaje zakazane na ponad dwa stulecia.
4. 1900Meidi-ya wystawia w Ginzie pierwsze świąteczne dekoracje.
5. 1926Cesarz Taishō umiera 25 grudnia, który staje się dniem wolnym.
6. 194825 grudnia znów staje się zwykłym dniem.
7. 1974Pierwsza świąteczna kampania KFC Japan.

Dlaczego Japończycy jedzą KFC w Boże Narodzenie?

Wszystko zaczyna się od kampanii reklamowej. W 1974 roku Kentucky Fried Chicken, obecny w Japonii od kilku lat, rusza z pierwszą świąteczną akcją pod hasłem „Kentucky na święta”, クリスマスにはケンタッキー (*Kurisumasu ni wa Kentakkī*). Oferta łączy kubełek smażonego kurczaka z butelką wina, na święto dla dorosłych. Według opowieści firmy pomysł miał wyjść od pracownika, który w jednej z tokijskich restauracji usłyszał, jak zagraniczny klient narzeka, że w Japonii nie można znaleźć indyka.

Zakład się opłacił ponad wszelkie oczekiwania. Dziś 24 grudnia to najbardziej pracowity dzień roku dla KFC Japan, z obrotami mniej więcej dziesięć razy wyższymi niż w przeciętny dzień. Zamówienia przedpremierowe ruszają już pod koniec października, a japońska organizacja turystyczna zauważa, że klienci rezerwują z kilkutygodniowym wyprzedzeniem, a potem godzinami stoją w kolejce po odbiór. Według Fortune w 2018 roku KFC Japan zanotowało między 21 a 25 grudnia sprzedaż na około 68 milionów dolarów, blisko 10% rocznych obrotów.

Świąteczne menu zmienia się co roku, z dodatkami, ozdobnym pudełkiem i pamiątkowym talerzem. Przed restauracjami naturalnej wielkości figury pułkownika Sandersa, założyciela sieci, na sezon przebiera się za Świętego Mikołaja. Magazyn Zoom Japon uważa ten zwyczaj świętowania z kurczakiem z frytury za prawdopodobnie jedyny na świecie, a zachodnich gości wciąż on bawi.

Czym jest japoński tort bożonarodzeniowy?

Japoński tort bożonarodzeniowy, クリスマスケーキ (*kurisumasu kēki*), nie jest ani bûche, ani puddingiem. To bardzo lekki biszkopt przełożony i pokryty bitą śmietaną, ozdobiony całymi truskawkami, często z małym cukrowym Mikołajem albo czekoladową tabliczką. Czerwono-biały, w barwach japońskiej flagi, zamawia się go z wyprzedzeniem, a w grudniu sprzedają go wszystkie piekarnie.

Jego historia prowadzi przez firmę 不二家 (Fujiya), sieć cukierni obecną w całym kraju. Według japońskiej narodowej organizacji turystycznej hasło Fujiyi z 1922 roku, „Jedzmy tort na święta!”, pomogło utrwalić tę tradycję. Tort w znanej dziś postaci rozpowszechnił się głównie po wojnie: według Zoom Japon Fujiya stworzyła jego pierwowzór na początku lat 50., w czasie wyżu demograficznego, gdy śmietana i truskawki stały się oznakami odzyskanego dobrobytu.

Tort dał nawet początek pewnemu wyrażeniu. W latach 80. „tortem bożonarodzeniowym” nazywano niezamężne kobiety po 25. roku życia, tak jak torty, które niesprzedane po 25 grudnia szybko tracą wartość. Według Zoom Japon wyrażenie stało się rzadkie, bo wiele Japonek wychodzi za mąż później albo wcale, a bycie singielką po 25. roku życia nie jest już piętnowane. Jeśli chcecie zrobić świąteczne ciasto z dziećmi, zajrzyjcie do naszych przepisów.

Dlaczego wieczór wigilijny jest w Japonii świętem zakochanych?

W Japonii 24 grudnia przypomina bardziej walentynki niż rodzinną kolację. Pary rezerwują stolik w restauracji, spacerują wśród iluminacji, odwiedzają jarmarki bożonarodzeniowe w niemieckim stylu i wymieniają się prezentami. Ścieżką dźwiękową tych wieczorów jest piosenka クリスマス・イブ („Christmas Eve”) 山下達郎 (Tatsuro Yamashity), wydana na jego albumie *Melodies* w 1983 roku.

Piosenka zyskuje sławę dzięki reklamom kolei JR Central promującym „Xmas Express”. W 1990 roku trafia na szczyt listy sprzedaży, sprzedała się w blisko dwóch milionach egzemplarzy i od ponad trzydziestu pięciu lat w każdym sezonie świątecznym wraca do zestawienia stu najlepiej sprzedających się nagrań. Rodzina nie zniknęła jednak z wigilijnego wieczoru: w 2009 roku sondaż domu towarowego Printemps Ginza wykazał, że 53% singli spędzało 24 grudnia z rodziną, a 47% na randce.

Iluminacje są częścią scenerii. Najbardziej wzruszająca jest zapewne Luminarie w Kobe, 神戸ルミナリエ, zapoczątkowana w grudniu 1995 roku, by uczcić ofiary wielkiego trzęsienia ziemi Hanshin-Awaji ze stycznia tego samego roku. Na Hokkaidō festiwal Yukitoro w Jōzankei Onsen oświetla około 2000 świec wokół chramu Jōzankei.

Jak Święty Mikołaj przynosi prezenty w Japonii?

Niewiele japońskich domów ma komin. Zgodnie ze zwyczajem prezenty przychodzą więc w nocy z 24 na 25 grudnia i rano leżą obok poduszki dziecka, 枕元 (*makuramoto*). Japońska organizacja turystyczna podaje, że wiele dzieci wyobraża sobie, że Święty Mikołaj pojawia się jak za sprawą czarów, bez przechodzenia przez komin. Ta sama organizacja przypomina, że większość zimowych prezentów wymienia się raczej na Nowy Rok, gdy rodziny się spotykają.

Szkoły mają już wtedy ferie na koniec roku, a kraj przestawia się na Nowy Rok. Po drodze Japonia funduje sobie ostatni muzyczny rytuał: IX Symfonię Beethovena, 第九 (*daiku*), graną wszędzie na koniec roku. W Osace śpiewa ją po niemiecku chór liczący 10 000 osób. Jeśli wasze dziecko chce wysłać listę do Santa-san przed 24 grudnia, nasza strona z listem jest otwarta przez cały rok.