Er jólasveinninn álfur? Rannsókn á orði frá 1823

Hvers vegna er sagt að jólasveinninn sé álfur?

Allt byrjar á einni ljóðlínu, en restin af kvæðinu stefnir í sömu átt. Áður en orðið *elf* birtist sér sögumaðurinn, sem vaknar um miðja nótt, koma „a miniature sleigh, and eight tiny reindeer“, smásleða og átta pínulitla hreindýr. Ökumaðurinn er „a little old driver, so lively and quick“, lítill gamall karl, fjörugur og snöggur.

Lýsingin sem fylgir er af smávaxinni persónu. Hann er „dressed all in fur, from his head to his foot“, þakinn sóti og ösku, og líkist farandsala sem opnar böggul sinn. Hann er með „a little round belly“, lítinn kringlóttan maga, „droll little mouth“ sem er dreginn eins og bogi, og heldur pípumunnstykki milli tannanna. Kvæðið hleður upp orðunum *little*, *tiny* og *miniature*, eins og til að færa allt niður í stærð við þak.

Svo kemur brottförin. Gesturinn leggur fingur á hlið nefsins, kinkar kolli og fer aftur upp um strompinn. Fyrir gamlan mann af venjulegri stærð væri það fráleitt afrek. Fyrir álf er það næstum hversdagslegt. Árið 2014 lýsti grein frá Canisius-háskóla í Buffalo jólasveini kvæðisins svona: „a little guy“, lítill náungi, sem gat farið upp og niður reykháfa jafn lipurt og draugur.

Hvað þýddi orðið „elf“ árið 1823?

Enska orðið *elf* kemur úr fornensku *ælf*. Það á frændur í öllum germönskum málum: *álfr* í fornnorrænu, *alp* í fornháþýsku, þar sem það merkir illan anda. Málfræðingar tengja það við rót sem merkir „hvítur“, þá sömu og í latneska orðinu *albus*. Upphaflegi álfurinn var ef til vill „sá hvíti“, „sá bjarti“. Spor hans finnast í nöfnum eins og Alfred, bókstaflega „ráð álfanna“.

Þessir fyrstu álfar voru ekki litlir. Árið 1590, í *The Faerie Queene*, talar Edmund Spenser enn um verur í mannsstærð. Umskiptin verða á sama tíma, í leikhúsinu. Í *Draumi á Jónsmessunótt*, um 1595, setur Shakespeare á svið pínulitla og loftkennda álfa. Ásamt skáldinu Michael Drayton festir hann í sessi í tvær aldir þá hugmynd að álfur, eins og huldukona, sé vasastór vera.

Það var þessi merking sem höfundurinn árið 1823 hafði í huga: lítil, fjörug, dálítið stríðin vera úr öðrum heimi. Ellefu árum fyrr, árið 1812, höfðu Grimmsbræður gefið út ævintýrið um *Álfana og skósmiðinn*, þar sem tveir litlir menn, *Wichtelmänner* í þýska frumtextanum, ljúka hverja nótt í laumi við skó fátæks skósmiðs. Þegar hjónin sauma handa þeim föt til að þakka fyrir sig fara þeir dansandi burt og koma aldrei aftur. Álfur sem vinnur á nóttunni til að gleðja án þess að láta sjá sig: myndin hlaut að höfða til höfundar jólakvæðis.

Hvað með franska orðið „lutin“?

Það á sér miklu lengri sögu. Samkvæmt Trésor de la langue française er *lutin* komið af latneska *Neptunus*, sjávarguðinum, sem varð að heiðnum djöfli í lok fornaldar. Chrétien de Troyes skrifar *netun* um 1176, Wace skrifar *luitun*. Orðið hefur líklega dregist í átt að *nuit*, nótt, af því að þessir andar fóru á kreik á nóttunni, og síðan í átt að *luitier*, að glíma. Du Bellay skrifar *lutin* árið 1558, og frá 1680 merkir orðið einnig fjörugt og uppátækjasamt barn. Franska þýðingin „joyeux vieux lutin“ á *jolly old elf* hittir því í mark.

Var jólasveinninn þegar lítill fyrir 1823?

Tveimur árum fyrir kvæðið, árið 1821, gefur prentarinn William B. Gilley í New York út lítið vasakver, *The Children’s Friend*, sem nýársgjöf handa börnum „frá fimm til tólf ára“. Þar má lesa *Old Santeclaus with Much Delight*, kvæði án höfundarnafns, myndskreytt átta litprentuðum myndum. Þetta eru fyrstu birtu myndirnar af jólasveini og í fyrsta sinn sem steinprent var notað í Bandaríkjunum.

Þessi Santeclaus kemur á aðfangadagskvöld en ekki lengur 6. desember, á Nikulásarmessu. Hann ekur einu hreindýri yfir húsþök og snæviþaktar víðáttur, og hann klæðist þegar rauðu. Hann hefur líka strangari hlið: óþekkum börnum skilur hann eftir langan svartan birkivönd. Kverið segir ekkert um stærð hans. Myndirnar sýna hann hins vegar á þökunum, í stærð við reykháfana.

Enn fyrr, árið 1809, hafði Washington Irving gert heilagan Nikulás að New York-persónu í *Sögu New York*. Canisius-háskóli bendir á að Nikulás Irvings sé ekki enn sá glaðlegi gamli álfur sem við þekkjum. Alla söguna af því hvernig biskupinn varð að New York-persónu má lesa í sannri sögu jólasveinsins.

Hvernig stækkaði jólasveinninn?

Sá sem ber mesta ábyrgð heitir Thomas Nast. Hann kom til Bandaríkjanna um sex ára aldur, árið 1846, og teiknaði fyrir *Harper’s Weekly* í bandaríska borgarastríðinu. Á forsíðunni 3. janúar 1863 útdeilir fyrsti jólasveinn hans gjöfum í búðum Norðurríkjahersins, í stjörnujakka og röndóttum buxum. Á árunum 1863 til 1886 birti Nast 33 jólamyndir í tímaritinu.

Teikningu eftir teikningu festir hann persónuna í sessi. Samkvæmt Canisius-háskóla breytir Nast jólasveininum úr „glaðlegum gömlum álfi“ Moores, litlum náunga, í glaðværan risa með hvítt skegg, og teiknar hann stærri en í raunveruleikanum af því að þannig bíðum við eftir honum. Árið 1866 sýnir hann hann á verkstæði sínu, þar sem hann smíðar rugguhesta og saumar brúðukjóla, með skrá yfir hegðun barnanna innan seilingar.

1. 1821*The Children’s Friend*: fyrstu myndirnar af Santeclaus, á þökunum, með hreindýri.
2. 1823Kvæðið frá Troy lýsir honum sem „jolly old elf“ á smásleða.
3. 1863Fyrsti jólasveinn Thomasar Nast á forsíðu *Harper’s Weekly*.
4. 1866Nast sýnir hann á verkstæði sínu, innan um leikföngin.
5. 1881„Merry Old Santa Claus“, frægasta mynd Nasts af honum.

Listasafnið í Delaware, sem varðveitir safn verka eftir Nast, eignar honum einnig fyrstu heimildirnar um jólasvein sem býr á norðurpólnum og rekur verkstæði. Maður sem stýrir leikfangaverksmiðju fyrir allan heiminn gat varla rúmast í smásleða. Álfurinn frá 1823 hvarf úr myndunum, eins og segir í grein okkar hvað er jólasveinninn gamall.

Nisse og tomte: norrænir frændur jólasveinsins

Í Skandinavíu er skyldleikinn milli jólasveinsins og smáveranna enn beinni. Danski og norski *nisse*, sænski *tomte* og finnski *tonttu* eru heimilisandar úr þjóðtrúnni. Þeir búa undir gólfinu á bænum, í fjósinu eða hlöðunni, gæta dýranna og hjálpa til við verkin ef maður kemur vel fram við þá. Móðgaðir gera þeir manni grikk.

Stærð þeirra er misjöfn eftir frásögnum. Sænsk hefð talar um eina alin, um 60 sentímetra, sænsk-bandarísk heimild um 60 til 90 sentímetra. Þeim er lýst með rauða húfu og í gráum ullarfötum. Hefðbundni danski nisse er skegglaus eins og barn: skeggið kom síðar. Á jólakvöld er þeim skilinn eftir grautarskál, með smjöri, hunangi eða, í Noregi, *rømmegrøt*, rjómagraut.

Á 19. öld verða þessir bæjarverðir að gjafaberum. Strax á fimmta áratug aldarinnar sýna danskir listamenn nisse færa jólagjafirnar. Í Svíþjóð myndskreytir Jenny Nyström fyrir Viktor Rydberg *Ævintýri litla Viggs á aðfangadagskvöld* árið 1875 og síðan kvæðið *Tomten* árið 1881. Nationalmuseum í Stokkhólmi telur hana fyrstu sænsku listakonuna sem gaf hefðbundna jólasveininum sitt eigið svipmót. *Jultomte*, jólatomte, var fæddur.

Nafnið sjálft segir frá þessum fundi. Ein tilgáta rekur *nisse* til Niels, danskrar myndar af Nikulási, sem myndi gera hann að litlum ættingja heilags Nikulásar. Orðið *tomte* kemur hins vegar af *tomt*, lóðinni sem húsið er byggt á. Til að sjá hvað jólasveinninn heitir í hverju Norðurlandanna geturðu lesið nöfn jólasveinsins um allan heim.

Hvaðan koma álfarnir á verkstæðinu?

Ef jólasveinninn stækkaði, hver tók þá við hlutverki álfsins? Heill hópur. Oft er sagt að Louisa May Alcott, sem síðar skrifaði *Yngismeyjar*, hafi fyrst talað um jólaálfa, í safni sem nefnist *Christmas Elves* og var skrifað um 1855. Library of America hvetur til varkárni: Alcott var tuttugu og þriggja ára, safnið kom aldrei út og handritið er týnt eða eyðilagt. Enginn veit hvernig álfarnir hennar litu út.

Fyrsta myndin sem fór víða er betur skjalfest. Árið 1873 sýnir jólaforsíða *Godey’s Lady’s Book*, kvennatímarits í Fíladelfíu, jólasveininn umkringdan leikföngum og álfum, með þessum myndatexta: „Hér er hugmynd um þann undirbúning sem fer fram til að útvega börnunum leikföngin þeirra á jólunum.“ Árið 1876 gefur Austin Thompson út *The House of Santa Claus*, ævintýrasýningu fyrir sunnudagaskóla, sem tekur hugmyndina upp.

• 1932: Walt Disney sendir frá sér stuttmyndina *Santa’s Workshop*, þar sem jólasveinninn og álfarnir hans undirbúa ferðina.
• 1964: *Rúdolf með rauða nefið*, brúðuhreyfimynd, gefur álfunum stórt hlutverk.
• 1985: *Santa Claus: The Movie* sýnir þá sem gildi handverksmanna sem smíða leikföngin í höndunum.
• 1994: Í *The Santa Clause* leika börn og unglingar álfana.

Síðan hefur hlutverkaskiptingin verið föst: jólasveinn í mannsstærð og í kringum hann álfar sem smíða, pakka inn og gæta hreindýranna. Álfarnir okkar eiga sína eigin síðu, og starfi þeirra er lýst nánar í grein okkar hverjir eru álfar jólasveinsins.

Maður alinn upp af töfraverum

Nokkrar sögur hafa leyst spurninguna á sinn hátt: jólasveinninn er ekki álfur, en hann ólst upp á meðal þeirra. Sú fyrsta er eftir L. Frank Baum, höfund *Galdrakarlsins í Oz*. Í *The Life and Adventures of Santa Claus*, sem kom út árið 1902 með myndum eftir Mary Cowles Clark, finnur Ak, „skógarmeistari heimsins“, ungbarn í Burzee-skógi. Dísin Necile tekur það að sér og nefnir það Neclaus, og Claus er gælunafn af því.

Baum leggur áherslu á eitt atriði: Claus er dauðlegur og vex dag frá degi á meðal ódauðlegra. Textinn tekur jafnvel fram að hann „hafi aldrei verið mjög stór maður“. Rylarnir, verndarar blómanna, gefa honum liti sína til að mála leikföngin. Knookarnir, verndarar dýranna, leyfa á endanum tveimur hjörtum, Glossie og Flossie, að draga sleðann hans, en aðeins á aðfangadagskvöld. Þegar hann eldist leggur Ak til við hina ódauðlegu að gefa honum Skikkju ódauðleikans. Atkvæðagreiðslan fer honum í vil, og skikkjan er upp frá því hluti af honum.

Mynstrið birtist aftur í sjónvarpi árið 1970: í *Santa Claus Is Comin’ to Town* frá Rankin/Bass er drengurinn Kris tekinn í fóstur af Kringle-fjölskyldunni, álfum sem smíða leikföng. Árið 2003 snýr kvikmyndin *Elf* eftir Jon Favreau dæminu við. Ungbarn á munaðarleysingjahæli laumast ofan í poka jólasveinsins, kemur á norðurpólinn og elst upp á meðal álfanna, tekið að sér af Pabba álfi, sem Bob Newhart leikur. Buddy, sem Will Ferrell leikur, heldur að hann sé álfur fram á fullorðinsár. Við tökurnar var veðjað á þvingaða fjarvídd frekar en tölvubrellur svo hann virtist risastór við hlið þeirra.