Hverjir eru álfar jólasveinsins? Saga þeirra, störf og frægustu álfarnir

Hverjir eru álfar jólasveinsins?

Þeir eru aðstoðarmenn jólasveinsins. Samkvæmt hefðinni smíða þeir leikföngin á verkstæðinu á norðurpólnum og annast hreindýrin hans. Þeim er lýst sem litlum, klæddum grænu eða rauðu, með oddhvöss eyru og oddhvassa húfu. Í sögunum eru þeir sagðir langlífir: nokkur hundruð ára, stundum þúsunda.

Ætt þeirra er gömul. Enska orðið „elf“ er komið af fornnorræna orðinu *álfar*, verum úr germanskri goðafræði sem eru miklu eldri en jólin. Franska orðið „lutin“ er hins vegar komið af latneska *Neptunus*, samkvæmt Trésor de la langue française, og merkti á miðöldum lítinn næturpúka, meira stríðinn en illan. Á Norðurlöndum heita jólaaðstoðarmennirnir öðrum nöfnum: *nisse* í Danmörku og Noregi, *tomte* í Svíþjóð. Þessir bæjarandar, sem fá skál af grjónagraut á aðfangadagskvöld, eiga sér sögu sem sögð er í er jólasveinninn álfur.

Búningurinn á hins vegar sjónvarpinu mikið að þakka. Árið 1964 klæðir kvikmyndin „Rudolph the Red-Nosed Reindeer“, framleidd af Rankin/Bass, álfana í litrík föt og keilulaga hatta. Kvikmyndin „Elf“ tekur búninginn upp nákvæmlega eins árið 2003, með leikurum sem kvikmyndaðir eru með þvingaðri fjarvídd svo þeir virðist minni.

Álfarnir eru ekki allir verkstæðisstarfsmenn. Á Íslandi koma þrettán gestir ofan úr fjöllunum, hver á eftir öðrum, síðustu þrettán dagana fyrir jól, og börnin setja skó út í gluggann til að fá eitthvað gott. Við kynnum þá í gjafaberar um allan heim.

Síðan hvenær hefur jólasveinninn haft álfa?

Í kvæðinu „A Visit from St. Nicholas“ frá 1823 er jólasveinninn sjálfur kallaður „a right jolly old elf“, kátur gamall álfur, en hann fær enga aðstoðarmenn. Vinnuálfarnir koma kynslóð síðar. Elsta frásögnin sem við höfum fundið birtist í jólablaði Harper's Weekly árið 1857 undir titlinum „The Wonders of Santa Claus“. Staðbundni sögufróðleiksvefurinn Morristown Green, sem byggir á söfnum North Jersey History & Genealogy Center, telur hana fyrstu ítarlegu lýsinguna á daglegu lífi heilags Nikulásar.

Í textanum býr dýrlingurinn efst á hæð, í húsi þar sem álfar útbúa „kökur, sykurmöndlur og leikföng til að fylla sokkana“: kerrur og dúkkur, flautur, fugla og fíla. Skilti við innganginn varar við: enginn kemur hér inn sem liggur of lengi í rúminu. Og ef börn koma til að njósna um verkstæðið stoppa álfarnir samstundis og hverfa „í hrímþoku“. Forvitnilegt smáatriði: árið 1857 býr hann ekki enn á norðurpólnum og í frásögninni er hann sagður fæddur í Þýskalandi.

1. 1812Grimmsbræður gefa út „Álfarnir og skósmiðurinn“, um tvo litla menn sem vinna á nóttunni rétt fyrir jól.
2. um 1855Louisa May Alcott skrifar safnið „Christmas Elves“, sem kom aldrei út og er nú glatað.
3. 1857Harper's Weekly lýsir álfum sem smíða leikföng og búa til sætindi í húsi dýrlingsins.
4. 1866Thomas Nast teiknar verkstæði jólasveinsins í „Santa Claus and His Works“.
5. 1873Á jólaforsíðu Godey's Lady's Book sést jólasveinninn umkringdur leikföngum og álfum.
6. 1902L. Frank Baum gefur jólasveininum fjóra töfraaðstoðarmenn.
7. 1932Walt Disney sendir frá sér stuttmyndina „Santa's Workshop“.

Saga Alcott og forsíðunnar frá 1873 er rakin nánar í er jólasveinninn álfur. Það sem skiptir máli hér er tímasetningin: um 1860, í New York, er hugmyndin um hóp aðstoðarmanna orðin föst í sessi.

Hvað gera álfar jólasveinsins?

Fyrsta starfið er verkstæðið. Hinn 29. desember 1866 birtir Thomas Nast opnu í Harper's Weekly, „Santa Claus and His Works“. Þegar teikningum hans er safnað í bók árið 1890 eru myndatextarnir endurprentaðir: þar stendur „Work-shop“, verkstæðið, en líka „Santa Claus stable“, hesthúsið, og „Account book, record of behaviour“, hegðunarskráin. Þrjár deildir nútímaverkstæðisins eru þegar til staðar: að smíða, að annast dýrin og að halda bókhaldið.

Sjö árum síðar sýnir forsíða Godey's Lady's Book í desember 1873 verkstæðið í fullum gangi, með þessum myndatexta: „Here we have an idea of the preparations that are made to supply the young folks with toys at Christmas time.“ Álfarnir eru þar sérhæfðir verkamenn. Kvikmyndir 20. aldar bæta við fleiri störfum, allt frá rafeindaleikföngum til fylgdarflugmanna.

Stóru verkstæði þorpsins

• Smiðjan: rugguhestar, dúkkur, lestir og spil, samkvæmt listanum sem gerður er með börnunum. Óskalistinn okkar gefur hugmynd um hann.
• Hesthúsið: að fóðra hreindýrin, yfirfara aktygin og undirbúa sleðann fyrir nóttina 24. desember.
• Pósturinn: að opna, flokka og raða hverju bréfi til jólasveinsins.
• Skráin: að skrá góðverk ársins, með hjálp skynjara þægra barna.
• Innpökkunin: pappír, borðar og merkimiðar, síðasta stöðin fyrir brottför.

Þið getið farið hringinn um verkstæðin á korti þorpsins og svo heilsað upp á hópinn á síðu álfanna.

Hvað heita aðstoðarmenn jólasveinsins í ævintýri Baums?

Árið 1902 gefur L. Frank Baum, höfundur Galdrakarlsins í Oz, út „The Life and Adventures of Santa Claus“, myndskreytta af Mary Cowles Clark. Í ævintýrinu er Claus fundið barn, alið upp af dísinni Necile í Burzee-skógi. Allt töfrafólkið leggur hönd á plóg við fyrstu leikföngin hans: Rylarnir láta honum í té litina, Knookarnir velja handa honum mjúkan við og álfadísirnar færa honum sagir, sporjárn og önnur verkfæri.

Í lok bókarinnar fær jólasveinninn fjóra fasta aðstoðarmenn, einn frá hverri þjóð. Baum kallar þá ekki álfa, en þeir eru sannarlega forfeður hópsins í dag, og verkaskiptingin er þegar komin.

• Kilter, búálfurinn, gjöf frá Ak, skógarmeistara heimsins. Baum segir hann „þögulan og snöggan“, og það er hann sem safnar bréfum barnanna.
• Peter, Knook, sendur af prinsi Knookanna, verndara villtu dýranna.
• Nuter, Ryl, sendur af prinsi Rylanna, verndara blómanna.
• Wisk, álfadís, send af drottningu álfadísanna. Það er hún sem stingur upp á því að fara í gegnum veggi húsa sem hafa engan reykháf.

Ævintýrið geymir meira að segja hugmynd að leikfangi sem kom frá töfraveru: það er Necile sem stingur upp á að dúkkurnar segi „pabbi“ og „mamma“. Aðrir hæfileikar sem Baum eignar jólasveininum eru teknir saman í hvaða krafta hefur jólasveinninn.

Eru álfar jólasveinsins til í raunveruleikanum?

Sumir fá meira að segja launaseðil. Í Frakklandi opnar La Poste á hverju hausti aftur skrifstofu jólasveinsins, Secrétariat du Père Noël, í Libourne í Gironde. Árið 2025, samkvæmt fréttatilkynningu frá 18. nóvember, sneru jólasveinninn og 60 álfar hans aftur til starfa 19. nóvember til að svara hundruðum þúsunda bréfa sem bárust alls staðar að úr heiminum. Börnin höfðu frest til 20. desember til að skrifa. Álfarnir svara líka á ensku.

Í Kanada er hópurinn miklu fjölmennari. Árið 2013 tilkynnti kanadíski pósturinn, Canada Post, um 9.000 póstálfa, starfsmenn og sjálfboðaliða á eftirlaunum sem höfðu þegar gefið verkefninu meira en 226.000 klukkustundir. Frá 1982 höfðu þeir tekið við meira en 21,8 milljónum bréfa og þeir geta svarað á meira en 30 tungumálum, blindraletur meðtalið.

Í Bandaríkjunum hefur smábærinn Santa Claus í Indiana haft sitt eigið pósthús síðan 1856. Sjálfboðaliðar sem kallast „Santa's Elves“ svara þar hverju barni sem skrifar, hefð sem nær að minnsta kosti aftur til 1914. Öll saga þessa pósts er sögð í sögu bréfa til jólasveinsins.

Hverjir eru frægustu álfarnir?

Sá viðkunnanlegasti er kannski Hermey. Í „Rudolph the Red-Nosed Reindeer“, brúðuteiknimyndinni sem fyrst var sýnd á NBC 6. desember 1964 í þættinum General Electric Fantasy Hour, yfirgefur þessi álfur verkstæðið því hann dreymir um að verða tannlæknir. Í handritunum stendur „Hermey“, þótt sumar bækur kalli hann „Herbie“.

Í kvikmyndum heitir yfirálfurinn Bernard í „The Santa Clause“, sem kom út árið 1994. David Krumholtz, þá sextán ára, leikur hann, því í myndaröðinni eru álfahlutverkin falin börnum og unglingum. Árið 2003 segir kvikmyndin „Elf“ frá Buddy, manneskju sem alin er upp meðal álfa. Saga hans er sögð í er jólasveinninn álfur.

Sá nýjasti býr inni á heimilunum. Hrekkjaálfurinn, „Elf on the Shelf“ í Bandaríkjunum, verður til árið 2005: það ár gefur Carol Aebersold út bók sem seld er með fígúru, þar sem álfur fylgist með börnunum og gefur jólasveininum skýrslu. Futura bendir á að sama ár, í Québec, hafi afi teiknað spor í snjóinn til að fá barnabörnin til að trúa að álfur hefði komið í heimsókn. Foreldrar finna reglur og hugmyndir í handbók okkar um hrekkjaálfinn.