Şaxta Baba elfdirmi? 1823-cü ilə aid bir sözün araşdırması

Niyə deyirlər ki, Şaxta Baba elfdir?

Hər şey tək bir misradan başlayır, amma şeirin qalan hissəsi də eyni istiqamətdədir. *Elf* sözü görünməmişdən əvvəl gecə yarısı oyanan rəvayətçi «a miniature sleigh, and eight tiny reindeer», yəni miniatür kirşə və səkkiz balaca maral görür. Sürücü «a little old driver, so lively and quick», yəni diribaş və cəld balaca bir qocadır.

Ardınca gələn portret xırda bir personajın portretidir. O, «dressed all in fur, from his head to his foot», yəni başdan ayağa xəzə bürünüb, his və külə batıb, bağlamasını açan dövrəgəzən alverçiyə bənzəyir. Onun «a little round belly», yəni balaca dəyirmi qarnı, yay kimi çəkilmiş «droll little mouth», yəni gülməli balaca ağzı var və dişləri arasında çubuğunun ağızlığını sıxır. Şeir sanki hər şeyi bir dam ölçüsünə endirmək üçün *little*, *tiny* və *miniature* sözlərini bir-birinin ardınca düzür.

Sonra çıxış anı gəlir. Qonaq barmağını burnunun kənarına qoyur, başı ilə işarə edir və bacadan yuxarı qalxır. Adi boylu bir qoca üçün bu iş absurd olardı. Bir elf üçün isə demək olar ki, adi şeydir. 2014-cü ildə Buffalodakı Canisius Universitetinin bir məqaləsi şeirdəki Şaxta Babanı belə ümumiləşdirirdi: «a little guy», yəni balaca bir adamcığaz, bacalarla bir kabus cəldliyi ilə enib-qalxa bilən.

1823-cü ildə «elf» sözü nə demək idi?

İngiliscə *elf* sözü qədim ingiliscə *ælf* sözündən gəlir. Onun bütün german dillərində qohumları var: qədim skandinav dilində *álfr*, qədim yuxarı alman dilində isə *alp*, burada o, zərərli bir ruhu bildirir. Dilçilər onu «ağ» mənasını verən bir kökə, latınca *albus* sözünün kökünə bağlayırlar. İlk elf bəlkə də «ağ olan», «nurlu olan» idi. Onun izinə Alfred kimi adlarda rast gəlinir, hərfi mənası «elflərin məsləhəti»dir.

Bu ilk elflər balaca deyildi. 1590-cı ildə *The Faerie Queene* əsərində Edmund Spenser hələ insan boyunda varlıqlardan danışır. Dönüş elə həmin dövrdə, teatrda baş verir. Təxminən 1595-ci ildə *Yay gecəsində yuxu* pyesində Şekspir səhnəyə xırdaca, havada uçan elflər çıxarır. Şair Michael Drayton ilə birlikdə o, iki əsrlik bir təsəvvür yaradır: elf, pəri kimi, cibə sığan bir məxluqdur.

1823-cü ilin müəllifinin ağlında da məhz bu məna var idi: başqa bir dünyadan gəlmiş balaca, diribaş, bir az da zarafatcıl bir varlıq. On bir il əvvəl, 1812-ci ildə Qrimm qardaşları *Elflər və çəkməçi* nağılını nəşr etmişdilər. Orada iki balaca adam, alman orijinalında *Wichtelmänner*, hər gecə xəlvətcə kasıb bir çəkməçinin ayaqqabılarını tamamlayır. Ər-arvad onlara təşəkkür əlaməti olaraq paltar tikəndə onlar rəqs edə-edə gedir və bir daha qayıtmırlar. Görünmədən sevindirmək üçün gecələr işləyən bir elf: bu obraz Milad şeirinin müəllifinin xoşuna gəlməyə bilməzdi.

Bəs fransızca «lutin» sözü?

O, daha uzaqdan gəlir. Trésor de la langue française lüğətinə görə, *lutin* latınca *Neptunus*, yəni dəniz tanrısının adından törəyib, Antik dövrün sonunda bu ad bütpərəst bir iblisə çevrilib. Chrétien de Troyes təxminən 1176-cı ildə *netun*, Wace isə *luitun* yazır. Söz yəqin ki, *nuit* («gecə») sözünə doğru çəkilib, çünki bu ruhlar gecələr çıxırdı, sonra isə *luitier* («mübarizə aparmaq») sözünə doğru. Du Bellay 1558-ci ildə *lutin* yazır və 1680-ci ildən söz həm də diribaş, dəcəl uşağı bildirir. Deməli, fransızlar *jolly old elf* ifadəsini «joyeux vieux lutin» kimi tərcümə edəndə tam yerinə düşür.

Şaxta Baba 1823-cü ildən əvvəl də balaca idimi?

Şeirdən iki il əvvəl, 1821-ci ildə nyu-yorklu mətbəəçi William B. Gilley «beş yaşdan on iki yaşadək» uşaqlara Yeni il hədiyyəsi kimi verilən balaca cib kitabçası, *The Children’s Friend* nəşr edir. Orada müəllifi göstərilməyən, səkkiz rəngli qravüra ilə bəzədilmiş *Old Santeclaus with Much Delight* şeiri var. Bunlar Şaxta Babanın ilk dərc olunmuş təsvirləridir və ABŞ-da litoqrafiyanın ilk istifadəsidir.

Bu Santeclaus artıq 6 dekabrda, Müqəddəs Nikolay günündə deyil, Milad ərəfəsində gəlir. O, damların və qarlı düzənliklərin üzərindən bir maral sürür və artıq qırmızı geyinir. Onda daha sərt bir cizgi də qalır: sözə baxmayan uşaqlara uzun, qara bir ağcaqayın çubuğu qoyub gedir. Kitabça onun boyunu dəqiqləşdirmir. Qravüralar isə onu damlarda, bacalar ölçüsündə göstərir.

Daha əvvəl, 1809-cu ildə Washington Irving *Nyu-Yorkun tarixi* əsərində Müqəddəs Nikolayı nyu-yorklu bir personaja çevirmişdi. Canisius Universiteti bunu vurğulayır: Irving-in Nikolayı hələ bizim tanıdığımız şən qoca elf deyil. Yepiskopdan nyu-yorklu personaja keçidin tam tarixi üçün Şaxta Babanın əsl tarixi məqaləsini oxuyun.

Şaxta Baba necə böyüdü?

Əsas məsuliyyət daşıyanın adı Thomas Nast-dır. 1846-cı ildə, təxminən altı yaşında ABŞ-a gələn Nast Vətəndaş müharibəsi illərində *Harper’s Weekly* üçün rəsm çəkir. 3 yanvar 1863-cü ildə jurnalın üz qabığında onun ilk Şaxta Babası ulduzlu gödəkçədə və zolaqlı şalvarda İttifaq düşərgəsində hədiyyələr paylayır. 1863-1886-cı illər arasında Nast jurnalda 33 Milad rəsmi dərc edir.

Rəsmbərəsm o, personajı möhkəmləndirir. Canisius Universitetinə görə, Nast Şaxta Babanı Moore-un «şən qoca elf»indən, balaca bir adamcığazdan, ağ saqqallı şən bir nəhəngə çevirir və onu təbii boyundan da böyük çəkir, çünki biz onu belə gözləyirik. 1866-cı ildə o, Şaxta Babanı emalatxanasında, yellənən atlar düzəldərkən və gəlinciklərə paltar tikərkən, uşaqların davranış dəftəri əlinin altında göstərir.

1. 1821*The Children’s Friend*: Santeclausun damlarda, bir maralla ilk qravüraları.
2. 1823Troy şeiri onu miniatür kirşəli «jolly old elf» kimi təsvir edir.
3. 1863Thomas Nast-ın ilk Şaxta Babanı *Harper’s Weekly* jurnalının üz qabığında.
4. 1866Nast onu emalatxanasında, oyuncaqların arasında göstərir.
5. 1881«Merry Old Santa Claus», Nast-ın ən məşhur qalmış portreti.

Nast kolleksiyasını saxlayan Delaver İncəsənət Muzeyi Şimal Qütbündə yaşayan və emalatxana idarə edən Şaxta Babanın ilk xatırlanmalarını da ona aid edir. Dünya miqyasında oyuncaq fabriki idarə edən bir adam miniatür kirşəyə çətin ki, sığardı. 1823-cü ilin elfi təsvirlərdən silindi, bunu Şaxta Babanın neçə yaşı var məqaləmiz danışır.

Nisse və tomte: Şaxta Babanın şimallı qohumları

Skandinaviyada Şaxta Baba ilə balaca varlıqlar arasındakı qohumluq daha da birbaşadır. Danimarka və Norveç *nisse*si, İsveç *tomte*si və Finlandiya *tonttu*su folklordakı ev ruhlarıdır. Onlar ferma evinin, tövlənin və ya anbarın döşəməsi altında yaşayır, heyvanlara göz qoyur və onlarla düzgün rəftar etsən, işlərə kömək edirlər. İnciyəndə isə pis zarafatlar edirlər.

Onların boyu rəvayətlərə görə dəyişir. İsveç ənənələrindən biri bir arşından, təxminən 60 santimetrdən, isveç-amerikan mənbələrindən biri isə 60-90 santimetrdən danışır. Onları qırmızı papaqda və boz yun paltarda təsvir edirlər. Ənənəvi Danimarka nissesi uşaq kimi saqqalsızdır: saqqal sonradan gəlib. Milad axşamı onlar üçün bir kasa sıyıq qoyurlar, yağla, balla, Norveçdə isə *rømmegrøt*, yəni qaymaqlı sıyıqla.

XIX əsrdə bu ferma keşikçiləri hədiyyə gətirənlərə çevrilir. Artıq 1840-cı illərdən Danimarka rəssamları Milad hədiyyələrini gətirən nisseni təsvir edirlər. İsveçdə Jenny Nyström 1875-ci ildə Viktor Rydberg üçün *Balaca Viggin Milad ərəfəsindəki macəraları*nı, sonra isə 1881-ci ildə *Tomten* şeirini illüstrasiya edir. Stokholmdakı Nationalmuseum onu ənənəvi Şaxta Babaya öz xarakterini verən ilk isveç rəssamı hesab edir. *Jultomte*, yəni Milad tomtesi doğulmuşdu.

Adın özü də bu görüşü danışır. Bir fərziyyəyə görə *nisse* Nikolay adının Danimarka forması olan Niels adından gəlir, bu da onu Müqəddəs Nikolayın balaca qohumu edərdi. *Tomte* sözü isə evin tikildiyi torpaq sahəsi mənasını verən *tomt* sözündən gəlir. Şimalın hər ölkəsində Şaxta Babanı necə adlandırdıqlarını görmək üçün dünyada Şaxta Babanın adları məqaləsini oxuyun.

Emalatxananın elfləri haradan gəlib?

Əgər Şaxta Baba böyüyübsə, elf rolunu kim öz üzərinə götürdü? Bütöv bir komanda. Tez-tez oxuyursunuz ki, *Kiçik qadınlar* romanının gələcək müəllifi Louisa May Alcott təxminən 1855-ci ildə yazdığı *Christmas Elves* adlı toplusunda Milad elflərindən ilk danışan olub. Library of America ehtiyatlı olmağa çağırır: Alcott-un iyirmi üç yaşı var idi, toplu heç vaxt nəşr olunmayıb, əlyazma isə itib və ya məhv edilib. Onun elflərinin necə göründüyünü heç kim bilmir.

Geniş yayılmış ilk təsvir daha yaxşı sənədləşdirilib. 1873-cü ildə Filadelfiyanın qadın jurnalı *Godey’s Lady’s Book*-un Milad üz qabığı Şaxta Babanı oyuncaqların və elflərin əhatəsində göstərir, altında da bu yazı: «Uşaqlara Miladda oyuncaqlarını çatdırmaq üçün görülən hazırlıqlar barədə bir təsəvvür.» 1876-cı ildə Austin Thompson bazar günü məktəbləri üçün sehrli tamaşa olan *The House of Santa Claus* əsərini nəşr edir və bu ideyanı davam etdirir.

• 1932: Walt Disney *Santa’s Workshop* qısametrajlı filmini buraxır, orada Şaxta Baba və elfləri səfərə hazırlaşırlar.
• 1964: kadrbəkadr animasiya ilə çəkilmiş *Qırmızıburun maral Rudolph* elflərə ön planda rol verir.
• 1985: *Santa Claus: The Movie* onları oyuncaqları əllə düzəldən sənətkarlar birliyi kimi təqdim edir.
• 1994: *The Santa Clause* filmində elfləri uşaqlar və yeniyetmələr oynayır.

O vaxtdan rol bölgüsü sabitdir: insan boyunda bir Şaxta Baba, ətrafında isə düzəldən, qablaşdıran və marallara göz qoyan elflər. Bizim elflərin öz səhifəsi var, onların peşəsi isə Şaxta Babanın elfləri kimdir məqaləmizdə ətraflı təsvir olunub.

Sehrli varlıqların böyütdüyü bir insan

Bir neçə hekayə bu sualı öz üsulu ilə həll edib: Şaxta Baba elf deyil, amma onların arasında böyüyüb. Birincisi *Oz ölkəsinin sehrbazı*nın müəllifi L. Frank Baum-a məxsusdur. 1902-ci ildə nəşr olunan və Mary Cowles Clark-ın illüstrasiya etdiyi *The Life and Adventures of Santa Claus* kitabında Burzee meşəsində bir körpəni «dünyanın baş meşəbəyisi» Ak tapır. Pəri Necile onu övladlığa götürür və Neclaus adlandırır, Claus da bu adın qısaltmasıdır.

Baum bir məqamı vurğulayır: Claus fanidir, ölümsüzlərin arasında gündən-günə böyüyür. Mətn hətta onun «heç vaxt çox hündür adam olmadığını» da dəqiqləşdirir. Çiçəklərin keşikçiləri olan rillər oyuncaqlarını rəngləmək üçün ona öz boyalarını verirlər. Heyvanların keşikçiləri olan knuklar sonda iki marala, Glossie və Flossie-yə onun kirşəsini çəkməyə icazə verirlər, amma yalnız Milad ərəfəsində. O qocalanda Ak ölümsüzlərə ona Ölümsüzlük Plaşını bağışlamağı təklif edir. Səsvermə müsbət olur və plaş artıq onun varlığının bir hissəsidir.

Bu sxem 1970-ci ildə televiziyada qayıdır: Rankin/Bass-ın *Santa Claus Is Comin’ to Town* filmində körpə Krisi oyuncaq düzəldən elf ailəsi olan Kringle-lar götürür. 2003-cü ildə Jon Favreau-nun *Elf* filmi vəziyyəti tərsinə çevirir. Uşaq evindən bir körpə Şaxta Babanın torbasına girir, Şimal Qütbünə gəlib çıxır və Bob Newhart-ın oynadığı Papa Elf tərəfindən övladlığa götürülərək elflərin arasında böyüyür. Will Ferrell-in oynadığı Buddy yetkin yaşınadək özünü elf sanır. Çəkilişdə onun elflərin yanında nəhəng görünməsi üçün rəqəmsal effektlərə deyil, məcburi perspektivə üstünlük verilib.