Ông già Noel có phải là chú lùn? Truy tìm một chữ từ năm 1823

Vì sao người ta nói Ông già Noel là chú lùn?

Mọi thứ bắt đầu từ một câu thơ duy nhất, nhưng phần còn lại của bài thơ cũng đi cùng hướng ấy. Ngay cả trước khi chữ *elf* xuất hiện, người kể chuyện bị đánh thức giữa đêm đã thấy “a miniature sleigh, and eight tiny reindeer”, một cỗ xe trượt tuyết tí hon và tám chú tuần lộc bé xíu. Người đánh xe là “a little old driver, so lively and quick”, một ông lão nhỏ người, lanh lợi và nhanh nhẹn.

Bức chân dung tiếp theo là của một nhân vật nhỏ nhắn. Ông “dressed all in fur, from his head to his foot”, mặc toàn lông thú từ đầu đến chân, lấm lem bồ hóng và tro, trông như một người bán hàng rong đang mở bọc hàng. Ông có “a little round belly”, cái bụng tròn nho nhỏ, một “droll little mouth” cong như cánh cung, và ngậm chặt tẩu thuốc giữa hai hàm răng. Bài thơ dồn dập những chữ *little*, *tiny* và *miniature*, như muốn đưa mọi thứ về đúng kích cỡ của một mái nhà.

Rồi đến lúc ra về. Vị khách đặt một ngón tay bên cánh mũi, gật đầu một cái và bay ngược lên ống khói. Với một ông lão có vóc người bình thường, kỳ tích ấy thật vô lý. Với một chú lùn, nó gần như chuyện thường. Năm 2014, một bài viết của Đại học Canisius ở Buffalo đã tóm tắt Ông già Noel trong bài thơ như sau: “a little guy”, một ông lão nhỏ người, lên xuống ống khói nhẹ nhàng như một bóng ma.

Chữ “elf” nghĩa là gì vào năm 1823?

Chữ *elf* trong tiếng Anh bắt nguồn từ tiếng Anh cổ *ælf*. Nó có họ hàng trong mọi ngôn ngữ German: *álfr* trong tiếng Bắc Âu cổ, *alp* trong tiếng Thượng German cổ, nơi nó chỉ một linh hồn độc ác. Các nhà ngôn ngữ học gắn nó với một gốc từ có nghĩa là “trắng”, cũng là gốc của chữ Latinh *albus*. Yêu tinh thuở ban đầu có lẽ là “kẻ trắng”, “kẻ sáng ngời”. Dấu vết của nó còn trong những cái tên như Alfred, nghĩa đen là “lời khuyên của yêu tinh”.

Những yêu tinh đầu tiên ấy không hề nhỏ bé. Năm 1590, trong *The Faerie Queene*, Edmund Spenser vẫn nói về những sinh vật cao bằng người. Bước ngoặt xảy ra cùng thời kỳ, trên sân khấu. Trong *Giấc mộng đêm hè*, khoảng năm 1595, Shakespeare đưa lên sân khấu những yêu tinh bé xíu và bay bổng. Cùng với nhà thơ Michael Drayton, ông gieo vào đầu người đọc suốt hai thế kỷ ý nghĩ rằng yêu tinh, cũng như tiên, là một sinh vật vừa lòng bàn tay.

Đó chính là nghĩa mà tác giả năm 1823 nghĩ đến: một sinh vật nhỏ bé, lanh lợi, hơi tinh nghịch, đến từ một thế giới khác. Mười một năm trước đó, năm 1812, anh em nhà Grimm đã xuất bản truyện *Những chú yêu tinh và ông thợ giày*, trong đó hai người tí hon, tức *Wichtelmänner* trong nguyên bản tiếng Đức, mỗi đêm lén làm xong những đôi giày cho một ông thợ giày nghèo. Khi hai vợ chồng may quần áo tặng họ để cảm ơn, họ nhảy múa ra đi và không bao giờ quay lại. Một chú yêu tinh làm việc ban đêm để mang niềm vui mà không lộ mặt: hình ảnh ấy hẳn rất hợp ý tác giả của một bài thơ Giáng sinh.

Còn chữ “lutin” trong tiếng Pháp thì sao?

Nó đến từ xa hơn nhiều. Theo từ điển Trésor de la langue française, *lutin* bắt nguồn từ chữ Latinh *Neptunus*, vị thần biển cả, về cuối thời Cổ đại đã trở thành một con quỷ ngoại giáo. Chrétien de Troyes viết *netun* vào khoảng năm 1176, Wace viết *luitun*. Có lẽ chữ này bị kéo về phía *nuit* (đêm), vì những linh hồn ấy hay ra ngoài vào ban đêm, rồi về phía *luitier* (vật lộn). Du Bellay viết *lutin* năm 1558, và từ năm 1680 chữ này còn dùng để chỉ một đứa trẻ lanh lợi, nghịch ngợm. Dịch *jolly old elf* thành “joyeux vieux lutin” vì thế rất trúng.

Trước năm 1823, Ông già Noel đã nhỏ bé chưa?

Hai năm trước bài thơ, năm 1821, nhà in William B. Gilley ở New York cho ra một cuốn sách bỏ túi nhỏ, *The Children’s Friend*, làm quà Năm mới cho trẻ em “từ năm đến mười hai tuổi”. Trong đó có *Old Santeclaus with Much Delight*, một bài thơ không ghi tên tác giả, kèm tám bức tranh khắc màu. Đó là những hình ảnh Ông già Noel đầu tiên được xuất bản, và cũng là lần đầu tiên kỹ thuật in thạch bản được dùng ở Hoa Kỳ.

Santeclaus này đến vào đêm Giáng sinh chứ không còn vào ngày 6 tháng 12, ngày lễ Thánh Nicolas. Ông điều khiển một chú tuần lộc bay trên các mái nhà và những cánh đồng tuyết, và đã mặc màu đỏ. Ông vẫn giữ một nét nghiêm khắc hơn: với những đứa trẻ không vâng lời, ông để lại một cành roi bạch dương dài màu đen. Cuốn sách không nói rõ vóc dáng của ông. Còn các bức tranh khắc thì cho thấy ông trên mái nhà, vừa cỡ những ống khói.

Sớm hơn nữa, năm 1809, Washington Irving đã biến Thánh Nicolas thành một nhân vật của New York trong cuốn *Lịch sử New York*. Đại học Canisius nhấn mạnh: Nicolas của Irving chưa phải là chú lùn già vui tính mà chúng ta biết. Để đọc trọn câu chuyện về hành trình từ vị giám mục đến nhân vật New York ấy, mời bạn xem câu chuyện có thật về Ông già Noel.

Ông già Noel đã lớn lên như thế nào?

Người chịu trách nhiệm chính tên là Thomas Nast. Đến Hoa Kỳ năm 1846, khi khoảng sáu tuổi, ông vẽ cho tạp chí *Harper’s Weekly* trong thời Nội chiến. Ngày 3 tháng 1 năm 1863, trên trang bìa, Ông già Noel đầu tiên của ông phát quà trong một doanh trại quân Liên bang, mặc áo khoác đính sao và quần kẻ sọc. Từ năm 1863 đến 1886, Nast đăng 33 bức tranh Giáng sinh trên tạp chí này.

Qua từng bức vẽ, ông định hình nhân vật. Theo Đại học Canisius, Nast đã biến Ông già Noel từ “chú lùn già vui tính” của Moore, một ông lão nhỏ người, thành người khổng lồ hiền hậu râu trắng, và vẽ ông to lớn hơn người thật vì đó là cách chúng ta mong đợi ông. Năm 1866, ông vẽ Ông già Noel trong xưởng, đang làm ngựa bập bênh và may váy cho búp bê, bên cạnh là cuốn sổ ghi hạnh kiểm của trẻ em.

1. 1821*The Children’s Friend*: những bức tranh khắc đầu tiên về Santeclaus, trên mái nhà, cùng một chú tuần lộc.
2. 1823Bài thơ ở Troy tả ông là một “jolly old elf” với cỗ xe trượt tuyết tí hon.
3. 1863Ông già Noel đầu tiên của Thomas Nast trên bìa *Harper’s Weekly*.
4. 1866Nast vẽ ông trong xưởng, giữa những món đồ chơi.
5. 1881“Merry Old Santa Claus”, bức chân dung nổi tiếng nhất của Nast.

Bảo tàng Nghệ thuật Delaware, nơi lưu giữ một bộ sưu tập của Nast, cũng ghi nhận ông là người đầu tiên nhắc đến một Ông già Noel sống ở Bắc Cực và có xưởng riêng. Một người điều hành xưởng đồ chơi cho cả thế giới khó mà vừa với một cỗ xe trượt tuyết tí hon. Chú lùn năm 1823 dần biến mất khỏi tranh vẽ, như bài viết Ông già Noel bao nhiêu tuổi của chúng tôi kể lại.

Nisse và tomte: những người anh em Bắc Âu của Ông già Noel

Ở Scandinavia, mối họ hàng giữa Ông già Noel và những sinh vật tí hon còn gần gũi hơn. *Nisse* của Đan Mạch và Na Uy, *tomte* của Thụy Điển và *tonttu* của Phần Lan là những linh hồn giữ nhà trong văn hóa dân gian. Họ sống dưới sàn nhà ở trang trại, chuồng gia súc hay kho thóc, trông nom vật nuôi và giúp việc đồng áng nếu người ta đối xử tử tế với họ. Còn nếu phật lòng, họ sẽ bày trò tinh quái.

Vóc dáng của họ thay đổi tùy câu chuyện. Một truyền thống Thụy Điển nói họ cao một “aln”, khoảng 60 xăng-ti-mét, một nguồn của người Mỹ gốc Thụy Điển nói từ 60 đến 90 xăng-ti-mét. Người ta tả họ đội mũ đỏ, mặc quần áo len xám. Nisse truyền thống của Đan Mạch không có râu, như một đứa trẻ: bộ râu chỉ xuất hiện về sau. Vào tối Giáng sinh, người ta để dành cho họ một bát cháo, kèm bơ, mật ong, hoặc ở Na Uy là *rømmegrøt*, một món cháo kem.

Vào thế kỷ XIX, những người canh giữ trang trại này trở thành người mang quà. Từ những năm 1840, các họa sĩ Đan Mạch đã vẽ nisse mang quà Giáng sinh đến. Ở Thụy Điển, Jenny Nyström minh họa cho Viktor Rydberg cuốn *Những cuộc phiêu lưu của bé Vigg trong đêm Giáng sinh* năm 1875, rồi bài thơ *Tomten* năm 1881. Bảo tàng Quốc gia Stockholm coi bà là nữ họa sĩ Thụy Điển đầu tiên đã mang lại cho Ông già Noel truyền thống một tính cách riêng. *Jultomte*, chú tomte của Giáng sinh, đã ra đời.

Chính cái tên cũng kể lại cuộc gặp gỡ này. Một giả thuyết cho rằng *nisse* bắt nguồn từ Niels, dạng tiếng Đan Mạch của Nicolas, như vậy nisse sẽ là một người họ hàng nhỏ của Thánh Nicolas. Còn chữ *tomte* đến từ *tomt*, mảnh đất người ta dựng nhà. Để xem Ông già Noel được gọi thế nào ở từng nước Bắc Âu, mời bạn đọc tên gọi của Ông già Noel trên khắp thế giới.

Các chú lùn trong xưởng từ đâu mà có?

Nếu Ông già Noel đã lớn lên, vậy ai nhận lại vai chú lùn? Cả một đội. Người ta thường đọc thấy rằng Louisa May Alcott, tác giả sau này của *Những người phụ nữ nhỏ bé*, là người đầu tiên nói về chú lùn Giáng sinh, trong một tập truyện mang tên *Christmas Elves* viết khoảng năm 1855. Library of America khuyên nên thận trọng: khi ấy Alcott mới hai mươi ba tuổi, tập truyện chưa bao giờ được xuất bản, và bản thảo đã thất lạc hoặc bị hủy. Không ai biết những chú lùn của bà trông ra sao.

Hình ảnh đầu tiên được phổ biến rộng rãi thì có tư liệu rõ ràng hơn. Năm 1873, trang bìa Giáng sinh của *Godey’s Lady’s Book*, một tạp chí phụ nữ ở Philadelphia, vẽ Ông già Noel giữa đồ chơi và các chú lùn, với lời chú thích: “Đây là một ý niệm về những sự chuẩn bị được thực hiện để mang đồ chơi đến cho trẻ em vào dịp Giáng sinh.” Năm 1876, Austin Thompson xuất bản *The House of Santa Claus*, một vở diễn thần tiên dành cho các trường học ngày Chủ nhật, tiếp nối ý tưởng này.

• 1932: Walt Disney ra mắt phim ngắn *Santa’s Workshop*, trong đó Ông già Noel và các chú lùn chuẩn bị cho chuyến đi phát quà.
• 1964: *Rudolph, chú tuần lộc mũi đỏ*, phim hoạt hình tĩnh vật, trao cho các chú lùn một vai quan trọng.
• 1985: *Santa Claus: The Movie* giới thiệu họ như một phường thợ thủ công làm đồ chơi bằng tay.
• 1994: *The Santa Clause* để trẻ em và thiếu niên đóng vai các chú lùn.

Từ đó, sự phân vai ổn định hẳn: một Ông già Noel cao bằng người thường, và quanh ông là các chú lùn làm đồ chơi, gói quà và trông nom đàn tuần lộc. Các chú lùn của chúng tôi có trang riêng, và công việc của họ được kể chi tiết trong bài viết các chú lùn của Ông già Noel là ai.

Một con người được các sinh vật phép thuật nuôi lớn

Nhiều câu chuyện đã giải quyết câu hỏi theo cách riêng: Ông già Noel không phải là chú lùn, nhưng ông lớn lên giữa họ. Câu chuyện đầu tiên do L. Frank Baum, tác giả của *Phù thủy xứ Oz*, chấp bút. Trong *The Life and Adventures of Santa Claus*, xuất bản năm 1902 với tranh minh họa của Mary Cowles Clark, một em bé được Ak, “vị Chúa tể rừng xanh của thế giới”, tìm thấy trong khu rừng Burzee. Nàng tiên rừng Necile nhận nuôi em và đặt tên là Neclaus, mà Claus là tên gọi tắt.

Baum nhấn mạnh một điều: Claus là người phàm, lớn lên từng ngày giữa những sinh vật bất tử. Văn bản còn nói rõ rằng ông “chưa bao giờ là một người cao lớn lắm”. Các ryl, những người canh giữ muôn hoa, tặng ông màu sắc để tô đồ chơi. Các knook, những người canh giữ muông thú, cuối cùng cũng để hai chú hươu, Glossie và Flossie, kéo xe trượt tuyết cho ông, nhưng chỉ vào đêm Giáng sinh. Khi ông về già, Ak đề nghị các sinh vật bất tử trao cho ông Tấm áo choàng Bất tử. Cuộc biểu quyết tán thành, và từ đó tấm áo choàng trở thành một phần con người ông.

Mô típ này trở lại trên truyền hình năm 1970: trong *Santa Claus Is Comin’ to Town* của Rankin/Bass, em bé Kris được nhà Kringle, một gia đình chú lùn làm đồ chơi, cưu mang. Năm 2003, bộ phim *Elf* của Jon Favreau đảo ngược tình thế. Một em bé ở trại trẻ mồ côi chui vào bao quà của Ông già Noel, đến Bắc Cực và lớn lên giữa các chú lùn, được Bố Yêu Tinh do Bob Newhart thủ vai nhận nuôi. Buddy, do Will Ferrell thủ vai, tin mình là chú lùn cho đến khi trưởng thành. Đoàn làm phim đã dùng phối cảnh cưỡng bức thay vì kỹ xảo số để anh trông khổng lồ bên cạnh họ.