“Đêm trước Giáng sinh”: lịch sử bài thơ đã định hình Ông già Noel

Bài thơ đã đến với một tờ báo ở Troy như thế nào?

Theo câu chuyện do gia đình Moore truyền lại và được Columbia Magazine thuật lại, mọi thứ bắt đầu vào đêm Giáng sinh năm 1822, trong một ngôi nhà lớn ở Manhattan tên là Chelsea House. Clement Clarke Moore, giáo sư tiếng Hy Lạp và tiếng Hebrew, đọc to một bài thơ ông viết cho sáu người con của mình. Ông hoàn toàn không có ý định xuất bản nó.

Trong số những người thân quen của gia đình có Harriet Butler, một người bạn đến từ Troy, thị trấn nhỏ bên bờ sông Hudson, phía bắc New York. Bà xin phép chép lại bài thơ. Khoảng một năm sau, bài thơ đã nằm trong tay Orville L. Holley, tổng biên tập tờ Sentinel. Đi theo con đường nào, chính xác? Các nguồn tư liệu còn lưỡng lự. Một lá thư năm 1844 của nhà xuất bản Norman Tuttle gửi Moore kể rằng Holley đã nhận bài thơ từ bà Sackett, vợ của Daniel Sackett. Nhà sử học địa phương của Troy, Carl Johnson, để ngỏ cả hai khả năng, Harriet Butler hoặc Sarah Sackett.

Tờ báo đăng bài thơ ngày 23 tháng 12 năm 1823 với nhan đề “Account of a Visit from St. Nicholas”, không ký tên. Ở Troy, một tấm biển gắn tại số 225 River Street ngày nay đánh dấu vị trí tòa soạn của tờ báo. Chính Holley cũng giữ bí mật. Mãi đến ngày 20 tháng 1 năm 1829, ông mới bóng gió nhắc đến tác giả, giới thiệu đó là một quý ông “có nhiều tài năng với tư cách học giả và nhà văn hơn nhiều người khác vốn ồn ào khoe khoang hơn”.

Còn bài thơ thì không chờ tác giả của mình. Những tờ báo khác in lại nó, năm này qua năm khác, thường ngay trước Giáng sinh. Nó lưu truyền không tên, như một bài hát dân gian, và mỗi độc giả cắt nó ra từ tờ báo của mình lại góp phần đưa vào các gia đình Mỹ một buổi tối rất cụ thể: đêm 24 tháng 12.

Clement Clarke Moore là ai?

Clement Clarke Moore sinh năm 1779 và mất năm 1863. Cha ông, Benjamin Moore, là hiệu trưởng Columbia College và giám mục Giáo hội Episcopal ở New York. Người con tốt nghiệp thủ khoa khóa của mình tại Columbia, xuất bản cuốn từ điển tiếng Hebrew đầu tiên của Hoa Kỳ và ngồi trong hội đồng quản trị của trường suốt bốn mươi bốn năm. Năm 1822, ông vừa được bổ nhiệm làm giáo sư văn học Hy Lạp và Hebrew tại General Theological Seminary.

Columbia Magazine mô tả điền trang của gia đình: khoảng ba mươi mẫu Anh ở phía tây Manhattan, được ông nội của ông, người sinh ra ở Anh, đặt tên là Chelsea. Ngôi nhà ba tầng đứng ở vị trí ngày nay là Phố 23 Tây và Đại lộ Chín. Một phần khu đất ấy nay là Clement Clarke Moore Park, ở góc Phố 22 Tây và Đại lộ Mười.

Moore kể rằng ông lấy cảm hứng từ “một người Hà Lan béo tốt, mặt đỏ hồng” sống gần nhà, có lẽ là người làm vườn của ông. Ông cũng quen Washington Irving, người có cuốn Lịch sử New York, ra mắt năm 1809 và tái bản năm 1821, tả một Thánh Nicolas người Hà Lan ngậm tẩu. Ông lão nhỏ người trong bài thơ, với chiếc tẩu ngậm chặt giữa hai hàm răng và cái bụng rung rinh, mang ơn bức chân dung ấy rất nhiều.

Vì sao đến năm 1844 ông mới ký tên vào bài thơ?

Tên của Moore xuất hiện lần đầu năm 1837. Năm ấy, Charles Fenno Hoffman xuất bản The New-York Book of Poetry tại nhà George Dearborn, và bài thơ có mặt trong đó, từ trang 217 đến 219, dưới tên “Clement C. Moore”. Chính Moore mãi đến năm 1844 mới đưa nó vào tập Poems của mình, tại nhà Bartlett and Welford. Trong một lá thư cùng năm, ông giải thích: ông viết bài thơ này “không phải để xuất bản, mà để làm các con tôi vui”, và ông đòi quyền tác giả, “dù giá trị của quyền ấy có nhỏ bé đến đâu”. Một giáo sư chủng viện chuyên xuất bản những công trình học thuật rõ ràng không muốn được biết đến trước hết vì một bài vè cho trẻ con.

Ai thật sự đã viết “Đêm trước Giáng sinh”?

Một gia đình khác khẳng định suốt hơn một trăm năm mươi năm nay rằng bài thơ là tác phẩm của tổ tiên họ. Henry Livingston Jr. sinh ngày 13 tháng 10 năm 1748 tại Poughkeepsie, bên sông Hudson, và mất tại đó ngày 29 tháng 2 năm 1828. Là thiếu tá trong cuộc viễn chinh của Mỹ đánh Canada năm 1775, sau đó ông làm nông và viết những vần thơ vui, đăng không ký tên hoặc chỉ ký chữ cái “R.” trên New York Magazine và Poughkeepsie Journal. Ông chưa bao giờ nhận bài thơ là của mình, và không có bản in nào được biết đến mang tên ông.

Hồ sơ Livingston dựa trên những ký ức. Các con trai ông là Charles và Edwin, cùng một người hàng xóm tên Eliza, về sau kể rằng cha họ đã đọc bài thơ cho họ nghe như thơ của chính ông từ năm 1807. Gia đình nói từng có một bản thảo viết tay đầy vết gạch xóa của ông. Bản thảo được cho là đã mất trong một vụ cháy nhà ở Wisconsin.

1. 1807Theo ký ức của các con, Henry Livingston Jr. đọc bài thơ trong gia đình.
2. 1823Tờ Sentinel ở Troy đăng bài thơ không ghi tên tác giả, ngày 23 tháng 12.
3. 1828Livingston qua đời. Các con trai ông nói đã tìm thấy một mẩu báo và một bản nháp đầy vết gạch xóa trong phòng làm việc của ông.
4. 1837Charles Fenno Hoffman ghi bài thơ là của Clement C. Moore trong The New-York Book of Poetry.
5. 1844Moore đăng bài thơ trong tập Poems của mình.
6. 1859Gia đình Livingston phát hiện Moore nhận bài thơ là của mình. Edwin nói đã mất bản thảo trong một vụ cháy.
7. 1899Một người cháu của Sidney Livingston đăng lời khẳng định công khai đầu tiên trên tờ báo của ông ở Long Island.
8. 1920Tờ Christian Science Monitor dành một bài viết cho giả thuyết Livingston, ngày 4 tháng 8.

Năm 1999, Mary Van Deusen, một hậu duệ của Livingston, nhờ đến Donald Foster, giáo sư tiếng Anh tại Vassar College và chuyên gia xác định tác giả của các văn bản khuyết danh. Cuốn sách Author Unknown của ông, do Henry Holt xuất bản năm 2000, kết luận nghiêng về Livingston. Lập luận của ông: vần luật anapest, nhịp ba, mà Livingston hay dùng, một cách dùng chữ “all” khác thường, những cái tên tiếng Hà Lan của đàn tuần lộc rất hợp với một người gốc Hà Lan, và một Moore vốn nổi tiếng ghét thuốc lá, hẳn sẽ không bao giờ đặt chiếc tẩu vào miệng nhân vật của mình.

Lời đáp không chậm trễ. Nhà sử học Stephen Nissenbaum, tác giả cuốn The Battle for Christmas, năm 2001 kết luận rằng Moore đúng là tác giả: “Tôi tin rằng đó là ông ấy.” Ông đặt bài thơ vào nhóm của John Pintard và những thân hào New York thời ấy đang tự tạo cho mình một quá khứ Hà Lan. Nhà buôn bản thảo Seth Kaller và nhà nghiên cứu Scott Norsworthy cũng công bố những bài bác bỏ chi tiết.

Năm 2016, MacDonald P. Jackson, nguyên giáo sư Đại học Auckland ở New Zealand, xuất bản tại nhà McFarland một nghiên cứu phong cách học định lượng. Các phép thử của ông xếp những bài thơ đã biết của Moore về phía Moore, còn bài thơ Giáng sinh thì “lúc nào cũng gần hơn” với thơ của Livingston. Năm 2023, Tom A. Jerman đi đến kết luận ngược lại: trong mười bảy phép thử thực hiện bằng một phần mềm xác định tác giả, mười sáu phép thử chỉ ra Moore. Cuộc tranh luận vẫn còn bỏ ngỏ, và mỗi bên đều có những con số của mình.

Vì sao đàn tuần lộc lại có tên Dunder và Blixem?

Trên tờ Sentinel năm 1823, tám chú tuần lộc được gọi theo thứ tự này: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder và Blixem. Hai cái tên cuối không phải tiếng Anh. “Donder en Blixem” trong tiếng Hà Lan nghĩa là “sấm và chớp”, một câu cảm thán quen thuộc trong các gia đình gốc Hà Lan ở bang New York.

Sau đó các cái tên thay đổi. Một giả thuyết, được Mental Floss thuật lại, cho rằng Blixem đã thành Blixen để vần với Vixen, rồi thành Blitzen dưới ngòi bút của Moore năm 1844. Trong những bản Moore tự tay chép lại vào cuối đời, người ta đọc thấy “Donder and Blitzen”. Tuyển tập của Edmund Clarence Stedman, An American Anthology, cũng chọn dạng này năm 1900. Đầu thế kỷ XX, Donder thường trở thành Donner.

Tám chú tuần lộc này không phải là những chú đầu tiên. Hai năm trước đó, năm 1821, một cuốn sách nhỏ ở New York đã vẽ một chú tuần lộc duy nhất kéo xe trượt tuyết của “Sante Claus”. Bài thơ năm 1823 thêm bảy chú nữa và đặt cho mỗi chú một cái tên. Chúng tôi kể lại phả hệ này trong bài đàn tuần lộc của Ông già Noel từ đâu đến, và cả đàn kéo xe, với tên gọi tiếng Pháp, trong bài tên các chú tuần lộc của Ông già Noel là gì.

Bài thơ đã thay đổi điều gì trong lịch sử Ông già Noel?

Trước năm 1823, vị khách của New York chưa có ngày cố định. Còn Thánh Nicolas theo truyền thống ghé qua vào ngày 6 tháng 12, ngày lễ của ông. Cuốn sách nhỏ năm 1821 đã nhắc đến đêm Giáng sinh. Bài thơ, ngay từ câu đầu tiên, khắc ngày ấy vào trí nhớ của tất cả những ai học thuộc nó: “’Twas the night before Christmas”.

Văn bản cũng thiết lập một trình tự rõ ràng, gần như một danh sách các cử chỉ, hầu như không đổi từ đó đến nay. Đọc lại, bạn sẽ thấy:

• những chiếc tất “được treo cẩn thận bên lò sưởi”, với hy vọng ông sẽ ghé qua;
• những đứa trẻ say ngủ mơ thấy kẹo bọc đường, và cha mẹ vừa mới lên giường;
• một cỗ xe trượt tuyết tí hon và tám chú tuần lộc bé xíu đáp xuống mái nhà;
• cú chui xuống ống khói, chỉ trong một bước nhảy;
• một bao đồ chơi, những chiếc tất được lặng lẽ lấp đầy, một ngón tay đặt bên cánh mũi để bay ngược lên;
• một cuộc ra đi lên không trung và lời chúc gửi đến tất cả trước khi biến mất.

Việc đi qua ống khói xứng đáng có hồ sơ riêng, với cội rễ trong những tín ngưỡng gắn với bếp lửa: chúng tôi đã mở hồ sơ ấy trong bài vì sao Ông già Noel đi qua ống khói. Bài thơ cũng góp phần biến người kể chuyện thành một bậc cha mẹ còn thức, chứng kiến một cảnh tượng mà trẻ em không bao giờ thấy. Đến nay đó vẫn là góc nhìn của phần lớn các câu chuyện Giáng sinh.

Cuối cùng, bài thơ phác họa một nhân vật bé xíu. Vị khách năm 1823 là một “chú lùn già vui tính”, đủ nhỏ để vừa với cỗ xe trượt tuyết tí hon. Phải đến những bức tranh khắc của Thomas Nast, từ năm 1863, ông mới có vóc dáng của một người đàn ông. Chúng tôi nói về điều này trong bài Ông già Noel có phải là chú lùn? Truy tìm một chữ từ năm 1823, với một phần dành cho câu hỏi về chú lùn.

Bài thơ đã trở thành một nghi thức của đêm Giáng sinh như thế nào?

Thành công đến nhờ hình ảnh. Năm 1855, một người con gái của Moore, Mary C. Ogden, vẽ Chelsea House cho một ấn bản có minh họa. Khoảng năm 1862, nhà xuất bản New York J. G. Gregory cho ra một phiên bản do F. O. C. Darley minh họa, mà Thư viện Quốc hội Mỹ còn lưu giữ một bản trong kho sách quý hiếm. Năm 1912, Jessie Willcox Smith thực hiện một ấn bản mà đến nay vẫn có thể đọc miễn phí trên Dự án Gutenberg. Năm 1931 đến lượt Arthur Rackham, họa sĩ minh họa truyện cổ tích người Anh.

Trong thời Đại khủng hoảng, năm 1934, họa sĩ Helmuth F. Thoms thực hiện một loạt tranh minh họa bài thơ trong khuôn khổ một dự án của Public Works Administration, cơ quan liên bang phụ trách các công trình lớn của chương trình New Deal.

Tại Columbia, trường đại học của Moore, buổi lễ Yule Log hằng năm từ lâu đã có phần đọc bài thơ. Trong hàng triệu gia đình, cảnh tượng ấy được diễn lại mỗi ngày 24 tháng 12, thường vào giờ đi ngủ. Một số bậc cha mẹ đọc xong còn ghé qua trang Santa Tracker để xem cỗ xe trượt tuyết đã đến đâu.

Có bản tiếng Pháp không?

Có, thậm chí nhiều bản. Bài thơ lưu hành bằng tiếng Pháp với các nhan đề “Une visite de saint Nicolas” hay “La Nuit avant Noël”, và câu thơ đầu trở thành “C’était la nuit avant Noël”. Bách khoa toàn thư Wikipedia liệt kê khoảng hai mươi bản bằng các thứ tiếng khác, từ tiếng Đức đến tiếng Nhật. Năm 2013, nhà soạn nhạc nhỏ tuổi Alma Deutscher còn viết một giai điệu cho văn bản gốc.

Xem các bản thảo ở đâu?

Vào cuối đời, Moore đã tự tay chép lại bài thơ tặng bạn bè. Bốn bản chép tay của chính ông được biết đến. Ba bản nằm trong các bảo tàng, trong đó có Hội Lịch sử New York, hội học thuật mà John Pintard đã thành lập năm 1804. Bản thứ tư, ký năm 1860 và tặng một người bạn, đã được bán vào tháng 12 năm 2006 với giá 280.000 đô la, qua Heritage Auctions, cho một giám đốc doanh nghiệp truyền thông giấu tên.