Vì sao Ông già Noel xuống bằng ống khói? Câu chuyện về một cánh cửa không giống ai

Vì sao Ông già Noel đi qua ống khói?

Vì suốt nhiều thế kỷ, lò sưởi là trung tâm của ngôi nhà. Người ta nấu ăn ở đó, sưởi ấm ở đó, kể chuyện cho nhau nghe ở đó. Tiếng Pháp vẫn giữ dấu vết ấy: từ điển Trésor de la langue française ghi nhận chữ *foier*, chỉ lòng lò sưởi, từ khoảng năm 1135, và ghi nhận nghĩa “nơi một gia đình sinh sống” vào năm 1572, trong thơ Ronsard. Trong tiếng Pháp, *foyer* vừa là ngọn lửa, vừa là những người sống quây quần quanh nó.

Tháng 12 càng làm vai trò ấy thêm quan trọng. Nhà nghiên cứu Trung Cổ Karin Ueltschi, ở Đại học Reims, trích lời Maupassant, người coi tháng này là “một hố đen nằm dưới đáy năm”, khi người ta đóng kín cửa ở nhà “bên bếp lửa”. Chính ở đó người ta đốt khúc gỗ Giáng sinh, một phong tục mà một sinh viên ở Basel mô tả chi tiết lần đầu tiên năm 1597, và theo bà, phong tục ấy đòi hỏi trong nhà phải có lò sưởi.

Ban đêm, cửa được khóa và cửa chớp đóng kín. Đường ống khói là lối duy nhất còn mở ra bên ngoài, và nhất là mở lên bầu trời. Với một nhân vật du hành trên không trung, đó là lối vào hợp lý nhất: ông đáp xuống mái nhà, và con đường dẫn thẳng xuống nơi cả nhà đã để sẵn những chiếc giày.

Trước Ông già Noel, ai đã từng xuống bằng ống khói?

Ông già Noel không phải là người nghĩ ra lối đi này. Tạp chí Mental Floss, nơi đã tập hợp các truyền thống về chủ đề này, trích lời một học giả người Pháp thế kỷ 15, Petrus Mamoris, theo đó phù thủy, yêu tinh và những sinh vật cùng loại không vào nhà bằng cách đi xuyên tường mà qua ống khói. Trong các truyện kể thời Phục Hưng, các nàng tiên hiện ra từ đường ống, còn các mụ phù thủy cưỡi chổi bay ra theo lối đó để dự hội phù thủy.

• Ở Scotland và Anh, brownie, một linh hồn trong nhà, dọn dẹp nhà cửa khi cả nhà ngủ say, và vào ra cùng một lối: qua ống khói.
• Ở Slovenia, skrat, một linh hồn có thể biến hình, xuống đường ống trong hình dạng một ngọn lửa để mang của cải đến cho những gia đình nó quý mến.
• Ở người Celt, bodach là một ông ba bị chui vào ống khói để bắt những đứa trẻ không vâng lời.
• Ở Hy Lạp, kallikantzaroi, những yêu tinh tinh quái, xuống qua ống khói trong mười hai ngày từ lễ Giáng sinh đến lễ Hiển Linh.
• Ở Pennsylvania, trong cộng đồng người Đức di cư, Belsnickel dọa những đứa trẻ không ngoan; tờ Philadelphia Gazette ngày 19 tháng 12 năm 1827 viết rằng ông “chui vào ống khói vào giờ của các nàng tiên, lúc nửa đêm”.

Ở Ý, bà Befana cũng làm như vậy vào đêm 5 rạng sáng 6 tháng 1, nhét đầy quà vào tất của những đứa trẻ ngoan. Chúng tôi kể câu chuyện của bà trong những người mang quà trên khắp thế giới. Như vậy, Ông già Noel đến một ngôi nhà mà từ lâu ống khói đã là cánh cửa của những vị khách ban đêm, dù tốt hay xấu.

Thánh Nicolas có thật đã ném vàng vào ống khói không?

Truyền thuyết nổi tiếng nhất về Nicolas, giám mục thành Myra, sinh khoảng năm 270 theo truyền thống, kể về một người cha bị khánh kiệt không có tiền làm của hồi môn cho ba cô con gái. Không có của hồi môn, các cô không thể lấy chồng. Ba lần, vào ban đêm, vị giám mục đưa một túi vàng vào nhà mà không để lộ mặt. Chúng tôi kể chi tiết cuộc đời ngài trong Thánh Nicolas là ai.

Đường đi của số vàng thay đổi tùy dị bản, và St. Nicholas Center, nơi sưu tầm các câu chuyện về vị thánh, đăng cả hai. Trong bản kể dài, túi vàng đầu tiên bay qua một cửa sổ đang mở và rơi vào một chiếc tất đang hong khô trước lửa. Trong bản ngắn dành cho trẻ em, túi đầu tiên được để trước ngưỡng cửa, túi thứ hai được ném vào ống khói, và túi thứ ba bay qua cửa sổ trong khi người cha đang canh chừng.

Theo Mental Floss, các dị bản xưa chủ yếu nói đến cửa sổ, còn ống khói xuất hiện về sau. St. Nicholas Center cho biết có những dị bản nói đến một chiếc giày thay vì một chiếc tất, điều có thể giải thích phong tục ở châu Âu để giày lại cho vị thánh.

Vì sao người ta đặt giày trước lò sưởi?

Rất lâu trước những chiếc tất, đã có những chiếc giày. St. Nicholas Center mô tả phong tục xưa đặt hạt dẻ, táo và kẹo bánh vào những chiếc giày để cạnh giường, trên bậu cửa sổ hoặc trước lò sưởi. Vào thế kỷ 17, phong tục này đã rất phổ biến ở Cộng hòa Hà Lan, như một bức tranh nổi tiếng cho thấy.

Bảo tàng Rijksmuseum ở Amsterdam lưu giữ một cảnh của buổi sáng hôm ấy. Trong *Lễ Thánh Nicolas*, do Jan Steen vẽ khoảng giữa năm 1665 và 1668, một cô bé ôm chặt chiếc xô đầy kẹo bánh, trong khi một cậu bé bên trái đang khóc: cậu chỉ tìm thấy một chiếc roi, một bó cành con, trong chiếc giày của mình. Gần lò sưởi, mấy người trẻ đang hát một bài hát về Sinterklaas.

Ở Pháp, đó là chiếc guốc gỗ hay chiếc giày. Văn phòng Ngôn ngữ Pháp của Québec ghi nhận điều này trong mục từ về chiếc tất Giáng sinh: ở Pháp, trẻ em đặt một chiếc guốc hoặc một chiếc giày cạnh giường hay cạnh lò sưởi. George Sand, sinh năm 1804, kể trong *Histoire de ma vie* (Chuyện đời tôi), xuất bản năm 1855, rằng bà từng chờ “Ông già Noel bé nhỏ” xuống “qua ống khói lò sưởi”, và sáng hôm sau ánh mắt đầu tiên của bà là dành cho chiếc giày “bên mép lò sưởi”. Trong đó bà tìm thấy một chiếc bánh nhỏ, một quả cam hoặc một quả táo đỏ thật đẹp.

Chi tiết này rất đáng kể. Ở Pháp, vào đầu thế kỷ 19, Ông già Noel đã đi qua đường ống khói, vài năm trước bài thơ Mỹ năm 1823. Còn chiếc tất treo là một thói quen của người Anh và người Mỹ, mà chúng tôi lần theo từng bước trong lịch sử những chiếc tất Giáng sinh.

Ông già Noel bắt đầu xuống bằng ống khói từ khi nào?

Ở Hoa Kỳ, ý tưởng này hình thành ở New York trong khoảng mười lăm năm. Năm 1809, Washington Irving xuất bản *Lịch sử New York*, trong đó các gia đình gốc Hà Lan treo một chiếc tất “trong ống khói” vào đêm trước lễ Thánh Nicolas và sáng ra thấy nó đầy ắp. Trong những lần tái bản có sửa chữa sau đó, vị thánh không chỉ thả quà vào ống khói nhà những người ngài yêu quý: mỗi năm một đêm, Irving viết, ngài “tụt xuống các ống khói” nhà con cháu của những bậc tổ phụ.

1. 1809Washington Irving mô tả chiếc tất treo trong ống khói vào đêm trước lễ Thánh Nicolas.
2. 1810Cho bữa tối mừng lễ Thánh Nicolas của New-York Historical Society, John Pintard nhờ Alexander Anderson vẽ một bức tranh về vị thánh, với kẹo bánh trong những chiếc tất treo ở lò sưởi.
3. 1821Cuốn sách nhỏ *The Children’s Friend*, do William B. Gilley xuất bản, cho cỗ xe trượt tuyết bay “trên những ống khói”; một bức tranh khắc vẽ nó đậu trên mái nhà.
4. 1823Tờ *Troy Sentinel* đăng không ký tên bài *A Visit from St. Nicholas*, trong đó vị khách xuống bằng ống khói và đi lên theo đúng lối đó.

Bài thơ năm 1823 biến ý tưởng thành một cảnh tượng. Những chiếc tất được “treo cẩn thận bên lò sưởi”, vị khách xuống “chỉ trong một cú nhảy”, bộ áo lông của ông “lấm lem tro và bồ hóng”. Ông lặng lẽ nhét đầy quà vào tất, rồi đặt một ngón tay bên cánh mũi, gật đầu, và đi lên theo đường ống. Bài thơ, được gán cho Clement Clarke Moore năm 1837 và được in lại trong tập thơ năm 1844 của ông, được kể chi tiết trong lịch sử bài thơ “Đêm trước Giáng sinh”.

Có một chi tiết khiến cảnh này trở nên hợp lý: trong thơ của Moore, vị khách là một “chú lùn già vui tính”, với một “cỗ xe trượt tuyết tí hon” và “tám chú tuần lộc bé xíu”. Một nhân vật nhỏ bé đi qua đường ống chẳng khó khăn gì. Khi các họa sĩ minh họa, đứng đầu là Thomas Nast từ năm 1863, vẽ ông to bằng người thật, ống khói bỗng trở nên chật hẹp hơn hẳn. Nhà bình luận Justin Fox cho rằng đó là nguồn gốc của hình ảnh khó tin về một người đàn ông to lớn bị kẹt trong ống khói.

Ông già Noel vào nhà không có ống khói bằng cách nào?

Câu hỏi này gần như cũng xưa như bài thơ. Theo tạp chí New England Today, lò sưởi bằng gang trở nên phổ biến ở Hoa Kỳ vào thập niên 1830 và 1840: tiết kiệm hơn lò sưởi mở, chúng chỉ cần một ống khói hẹp, và trẻ em băn khoăn liệu Ông già Noel có bò lọt qua ống lò hay không.

Năm 1893, một bài xã luận trên *Harper’s Weekly* lo lắng rằng khi loại lò kín xuất hiện, lẽ ra phải chuẩn bị cho vị thánh “một cách vào nhà khác ngoài ống khói”. Mười năm sau, Ralph Bates Silloway vẫn ngóng ông trong lò sưởi nhà mình. Ngày nay, vấn đề còn rộng hơn. Năm 2020, nhà bình luận Justin Fox của Bloomberg ghi nhận rằng chỉ 39% số nhà riêng mới xây ở Hoa Kỳ năm 2019 có ống khói, con số thấp nhất kể từ khi Cục Điều tra Dân số bắt đầu theo dõi chỉ số này, năm 1973.

Câu trả lời của các gia đình

• Chiếc chìa khóa thần kỳ: Ông già Noel mở cửa chính bằng một chiếc chìa khóa đặc biệt. Năm 2019, trang Romper mô tả đây là một truyền thống Giáng sinh, có thể giới thiệu với trẻ qua một lá thư hay một cuốn lịch Mùa Vọng.
• Cửa sổ: gia đình Justin Fox để hé một cánh cửa sổ vào mỗi đêm Giáng sinh.
• Lò sưởi hoặc các khe lưới của nó: năm 2023, một cô bé sáu tuổi ở Vermont giải thích với New England Today rằng Ông già Noel có phép thuật nên đi qua những lỗ nhỏ trên lò sưởi.
• Cửa chính và chìa khóa dự phòng: một cậu bé ở Maine, nhà có ống khói đã bị bít lại, quả quyết với cùng tạp chí đó rằng ông dùng chìa khóa dự phòng.
• Đơn giản là phép thuật: lời giải thích mà phần lớn cha mẹ chọn, với điều kiện bọn trẻ đã ngủ.

Tối ngày 24, Santa Tracker cho thấy hành trình của ông từ mái nhà này sang mái nhà khác, có ống khói hay không. Và với một câu hỏi hậu cần khác cũng thường gặp, hãy xem Ông già Noel giao hết quà trong một đêm bằng cách nào.