Befana, Christkind, Ba Vua: ai mang quà Giáng sinh đến trên khắp thế giới?

Ai mang quà đến, và vào ngày nào?

Mùa tặng quà kéo dài hơn một tháng, và mỗi nước giữ một phần. Ngày tặng quà gần như luôn phụ thuộc vào nhân vật: một vị thánh đến vào ngày lễ của mình, Chúa Hài Đồng vào đêm Giáng sinh, Ba Vua vào lễ Hiển Linh. Đây là lịch, từ vị khách đầu tiên đến vị khách cuối cùng.

1. 5/12Sinterklaas ở Hà Lan (pakjesavond); Krampus xuất hiện vào đêm trước lễ Thánh Nicolas ở Áo và Bavaria.
2. 6/12Thánh Nicolas ở vùng Lorraine, miền đông nước Pháp và Bỉ, theo sau là Père Fouettard.
3. 8/12Ở Catalonia, người ta bắt đầu cho Tió de Nadal ăn.
4. 12/12Ở Iceland, người đầu tiên trong mười ba Jólasveinar, Stekkjastaur, xuống thị trấn.
5. 24/12Christkind ở miền nam nước Đức và Áo, Olentzero ở xứ Basque, Tió ở Catalonia.
6. 25/12Père Noël, Santa Claus, Father Christmas ở các nước nói tiếng Anh và ở Pháp.
7. 1/1Ded Moroz ở Nga vào dịp năm mới, Άγιος Βασίλης ở Hy Lạp.
8. 6/1Befana ở Ý, Ba Vua ở Tây Ban Nha, Mexico và phần lớn châu Mỹ Latinh.

Những vị khách này đôi khi đã tranh giành chỗ đứng với nhau. Ở Pháp, sự kiện nổi tiếng nhất xảy ra ngày 23 tháng 12 năm 1951: trước sân nhà thờ chính tòa Saint-Bénigne ở Dijon, giới tu sĩ đốt hình nộm Ông già Noel trước mặt 250 em nhỏ, giải thích rằng Giáng sinh phải là “ngày lễ kỷ niệm sự ra đời của Đấng Cứu Thế”. Năm sau, nhà dân tộc học Claude Lévi-Strauss viết từ đó một tiểu luận, *Le Père Noël supplicié* (Ông già Noel bị hành hình).

Thánh Nicolas, Père Fouettard, Krampus: ai thưởng, ai phạt?

Ở Lorraine, Thánh Nicolas là thánh bảo trợ của vùng từ năm 1477. Truyền thuyết nổi tiếng nhất kể rằng ngài đã làm sống lại ba đứa trẻ bị một người hàng thịt giết hại. Theo truyền thống, vào ngày 6 tháng 12, ngài mang đến một quả cam và một chiếc bánh gừng in hình ngài, còn trẻ em để lại đường và một củ cà rốt cho con lừa của ngài. Ở Nancy, cuộc diễu hành lớn ngày lễ Thánh Nicolas đi từ quảng trường Carnot đến quảng trường Stanislas, và vương cung thánh đường Saint-Nicolas-de-Port, cách đó vài cây số, nhắc nhở rằng việc tôn kính ngài ở vùng này lâu đời đến mức nào.

Phía sau ngài là Père Fouettard, “ông Roi Da”. Ông không có truyền thuyết riêng lâu đời như của vị thánh: theo Le Routard, đó là “một sự bịa đặt thuần túy nhằm dọa những đứa trẻ không vâng lời”. Ở Hà Lan, Sinterklaas đi cùng Zwarte Piet, ở vùng nói tiếng Đức của Thụy Sĩ, Samichlaus đi cùng một con lừa và một người bạn đồng hành tên là Schmutzli, còn ở Đức người ta gặp Knecht Ruprecht.

Ấn tượng nhất trong số những người đồng hành này đến từ Áo và Bavaria. Krampus có sừng, lông sẫm màu và răng nanh, nửa dê nửa quỷ, và ông quất những đứa trẻ hư bằng roi bạch dương. Tên của ông có lẽ bắt nguồn từ tiếng Đức *Krampen*, nghĩa là móng vuốt. Ông xuất hiện vào đêm trước lễ Thánh Nicolas, *Krampusnacht*. Giáo hội Công giáo từng cấm các lễ hội ồn ào mang tên ông, và trong Thế chiến thứ hai, phe phát xít châu Âu tố cáo ông là sản phẩm của những người dân chủ xã hội.

Nhưng chẳng ăn thua. Ngày nay, ở Áo, Đức, Hungary, Slovenia và Cộng hòa Séc, những nhóm đàn ông hóa trang thành quỷ chạy khắp đường phố và đuổi theo người qua đường. Nhà sử học Peter Jelavich, Đại học Johns Hopkins, coi đó là một nhân vật ngoại giáo được ghép vào Giáng sinh. Lễ hội thậm chí đã vượt Đại Tây Dương: thành phố Ypsilanti, bang Michigan, tổ chức một buổi khiêu vũ Krampus hằng năm.

Christkind, Chúa Hài Đồng mang quà đến, là ai?

Christkind, “Chúa Hài Đồng”, mang quà đến vào tối 24 tháng 12 ở phần lớn miền nam nước Đức, ở Áo và vùng nói tiếng Đức của Thụy Sĩ. Dù mang tên như vậy, nhân vật này hiếm khi được thể hiện như một em bé sơ sinh: phong tục dân gian đã biến Christkind thành một hình ảnh giống thiên thần, với mái tóc vàng xoăn, áo choàng trắng và vầng hào quang vàng, thường do một cô gái trẻ đóng vai.

Nguồn gốc của Christkind còn gây tranh cãi. Nhân vật xuất hiện ở các vùng theo đạo Tin Lành như một sự thay thế cho Thánh Nicolas, vì cuộc Cải cách bác bỏ việc tôn kính các thánh. Một số người cho rằng Martin Luther là người sáng tạo ra, một luận điểm mà Đại học Hamburg đánh giá là chưa được chứng minh. Điều chắc chắn là từ năm 1531, quà của gia đình Luther đã gắn với “Chúa Kitô thánh”. Trớ trêu thay, các vùng Công giáo lại tiếp nhận Christkind vào đầu thế kỷ 19, đặc biệt là ở Bavaria và Rhineland.

Christkind nổi tiếng nhất là ở Nuremberg. Từ năm 1969, thành phố bầu chọn Christkind hai năm một lần: các ứng viên phải từ 16 đến 19 tuổi vào ngày bầu chọn. Vào thứ Sáu trước Chủ nhật đầu tiên của Mùa Vọng, Christkind đội vương miện, tóc xoăn và mặc áo vàng, khai mạc chợ Christkindlesmarkt từ ban công nhà thờ Frauenkirche bằng cách đọc một đoạn mở đầu do Friedrich Bröger viết năm 1948. Trong tháng 12, Christkind tham dự liên tiếp hơn một trăm cuộc hẹn. Christkind của năm 2025 và 2026 tên là Nora Falk.

Befana, bà phù thủy Ý của ngày 6 tháng 1, là ai?

Ở Ý, đêm 5 rạng sáng 6 tháng 1 thuộc về Befana. Tên của bà là cách đọc chệch dân gian của *Epifania*, lễ Hiển Linh. Từ điển Treccani mô tả bà là một bà lão rất xấu nhưng tốt bụng, ban đêm chui xuống qua ống khói và nhét đầy quà cùng kẹo bánh vào tất của những đứa trẻ ngoan. Với những đứa trẻ hư, bà để lại những cục than. Ngày nay, cục than ấy thường là đường nhuộm đen, được bán ở các tiệm bánh kẹo.

Truyền thuyết Kitô giáo phổ biến nhất đặt bà trên đường đi của Ba Vua. Ba Vua hỏi bà đường đến chỗ Chúa Hài Đồng và mời bà đi cùng; bà từ chối vì quá bận dọn dẹp nhà cửa. Rồi bà đổi ý, lên đường tìm họ nhưng không bao giờ gặp lại. Từ đó, bà bay trên cây chổi của mình, và nhiều người nói rằng bà quét nhà trước khi rời đi.

Nhân vật này còn cổ hơn câu chuyện ấy. Bộ Enciclopedia Italiana năm 1930 gắn Befana với những truyền thống ma thuật thời tiền Kitô giáo và mô tả những đống lửa được đốt lên vào đêm Hiển Linh. Ở vùng Romagna thuộc Toscana, người ta đặt hình nộm của bà lên xe kéo đưa đến quảng trường làng rồi đốt. Thị trấn nhỏ Urbania, vùng Marche, được xem là nơi ở chính thức của bà và mỗi năm, từ ngày 2 đến ngày 6 tháng 1, tổ chức một lễ hội thu hút từ 30.000 đến 50.000 người.

Vì sao trẻ em Tây Ban Nha và Mexico nhận quà vào ngày 6 tháng 1?

Trong thế giới nói tiếng Tây Ban Nha, những người tặng quà lớn nhất là Reyes Magos, Ba Vua. Lễ Hiển Linh, ngày 6 tháng 1, tưởng nhớ chuyến viếng thăm Chúa Hài Đồng của họ, và chính vào sáng ngày hôm đó trẻ em được mở quà. Ở Mexico, nhiều em viết thư cho Ba Vua trước, có em buộc thư vào một quả bóng bay bơm khí heli, và tối hôm trước người ta thường để một chiếc giày gần cửa.

Tối ngày 5 tháng 1, Ba Vua diễu hành trên đường phố. Đoàn diễu hành ở Alcoy, gần Alicante, được tổ chức từ năm 1885 và là một trong những đoàn lâu đời nhất Tây Ban Nha. Nó được công nhận là lễ hội có giá trị du lịch quốc gia. Các tiểu đồng của nhà vua leo lên những chiếc thang gỗ dài để đưa quà thẳng đến ban công và cửa sổ, còn những chú lừa, gọi là *burretes*, chở các hộp thư để trẻ em gửi điều ước.

Ngày 6 tháng 1 kết thúc bằng một chiếc bánh hình vòng nguyệt quế. Ở Tây Ban Nha, bánh *roscón* giấu một bức tượng nhỏ thường tượng trưng cho một trong Ba Vua. Ở Mexico, bánh *rosca de Reyes* giấu một tượng Chúa Hài Đồng nhỏ: ai tìm thấy sẽ phải mang tượng đến nhà thờ hoặc mời cả gia đình vào ngày 2 tháng 2, lễ Dâng Chúa vào Đền thánh. Lễ Ba Vua nhờ vậy kéo dài Giáng sinh thêm trọn một tháng.

Ded Moroz và Snegurochka: quà của dịp năm mới

Ở Nga và một số nước thuộc Liên Xô cũ, quà được tặng vào dịp năm mới. Quà đến từ Дед Мороз (Ded Moroz), “ông nội Băng Giá”. Chính quyền Xô viết ban đầu chống lại ông: năm 1928, ông bị tuyên bố là “đồng minh của linh mục và phú nông”. Năm 1935, khi các lễ hội năm mới được cho phép trở lại, ông quay về, và nơi ở chính thức của ông được đặt vào năm 1998 tại Veliky Ustyug, tỉnh Vologda.

Ông không bao giờ đi một mình. Снегурочка (Snegurochka), Cô gái Tuyết, mặc chiếc áo dài màu xanh bạc và đội mũ lông hoặc mũ kokoshnik hình bông tuyết, giúp ông phát quà. Cô bước ra từ một câu chuyện cổ mà nhà soạn kịch Alexander Ostrovsky đưa lên sân khấu năm 1873, với nhạc kịch của Tchaikovsky, sau đó được Rimsky-Korsakov chuyển thành opera. Từ khi chính quyền Xô viết khôi phục lễ năm mới vào giữa những năm 1930, cô được giới thiệu là cháu gái của ông.

Hy Lạp cũng có vị khách năm mới của mình, Άγιος Βασίλης, thánh Basil, giám mục thành Caesarea vào thế kỷ 4, có ngày lễ rơi vào 1 tháng 1. Tối hôm ấy, các gia đình cùng chia nhau *vasilopita*, một chiếc bánh có giấu một đồng xu trước khi nướng: ai tìm thấy sẽ gặp may mắn cả năm.

Tió de Nadal và Olentzero: quà của Catalonia và xứ Basque

Ở Catalonia, quà chui ra từ một khúc gỗ. Tió de Nadal là một khúc thân cây lớn, thường xù xì, được đặt trong nhà vài ngày trước Giáng sinh. Từ ngày 8 tháng 12, lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, trẻ em cho nó ăn mỗi ngày, ngày xưa bằng bánh mì, ngô, quả carob hoặc mùn cưa, và đắp cho nó một tấm chăn nhỏ để nó không bị lạnh. Vào đêm Giáng sinh, các em vừa hát một bài đồng dao vừa lấy gậy gõ vào nó, rồi lật tấm chăn lên: Tió đã “đẻ” ra kẹo bánh và quà. Nếu các em không ngoan, nó có thể chỉ để lại than.

Ban đầu, Tió là khúc gỗ được đốt trong lò sưởi vào đêm Giáng sinh, ở Catalonia cũng như ở Mallorca. Phong tục có phần mai một ở các thành phố, nhưng vẫn còn sống động và đang hồi sinh ở nhiều địa phương, và thành phố Barcelona vẫn giới thiệu nó trong số các truyền thống Giáng sinh của mình.

Ở xứ Basque, vị khách của ngày 24 tháng 12 tên là Olentzero. Ông là một người đốt than: theo truyền thuyết, ông đang làm việc trên núi thì hay tin Chúa Kitô ra đời, và ông xuống núi để báo tin. Ông cũng từng là một khúc gỗ Giáng sinh, tro của nó được rải trước nhà để bảo vệ ngôi nhà. Vào thế kỷ 20, ông bắt đầu mang quà đến cho trẻ em. Tối 24, các ca đoàn đi khắp phố hát về câu chuyện của ông, và ông đi cùng Mari Domingi, hình tượng của thiên nhiên và ngày đông chí.

Joulupukki và Jólasveinar: những vị khách của vùng Viễn Bắc

Ở Phần Lan, Joulupukki, “con dê Giáng sinh”, là người thừa kế một phong tục trong đó một người đàn ông hóa trang thành dê đi qua từng nhà và nhận phần thức ăn còn lại của bữa tiệc. Nhân vật đã mất cặp sừng và có bộ râu trắng, nhưng vẫn giữ tên gọi, và từ một chương trình của đài phát thanh Phần Lan năm 1927, người ta nói rằng ông sống trên núi Korvatunturi, ở Lapland. Xa hơn về phía nam, ở Na Uy, Đan Mạch và Thụy Điển, chú lùn nông trại, *nisse* hay *tomte*, đã trở thành người mang quà. Theo truyền thống, người ta để cho chú một bát cháo với một miếng bơ, hoặc cơm sữa ở Na Uy.

Iceland chọn số lượng. Jólasveinar, mười ba chàng trai Giáng sinh, lần lượt đến từng người một, mỗi người một đêm, từ ngày 12 đến ngày 24 tháng 12. Tên của họ nói lên tật xấu của họ: Stekkjastaur, “gã vụng về ở chuồng cừu”, mở màn, rồi đến Þvörusleikir kẻ liếm muỗng, Hurðaskellir kẻ đóng sầm cửa, Skyrgámur kẻ tham ăn skyr, Gluggagægir kẻ rình cửa sổ, và cuối cùng là Kertasníkir, “kẻ xin nến”, vào ngày 24. Từ ngày 11 đến ngày 24 tháng 12, trẻ em để một chiếc giày trên bậu cửa sổ: giày sẽ có một món quà nhỏ, hoặc một củ khoai tây nếu các em nghịch ngợm. Mùa lễ kết thúc ngày 6 tháng 1 với Þrettándinn.

Jólasveinar có một gia đình chẳng mấy đáng tin. Mười ba anh em này được cho là sống trên núi cùng mẹ, Grýla, một mụ yêu tinh đáng sợ, và chồng bà, Leppalúði, một gã to xác vụng về. Con mèo Giáng sinh, khổng lồ với đôi mắt sáng rực, lảng vảng trên núi vào đêm Giáng sinh và săn những ai không nhận được quần áo mới. Còn các chàng trai thì đủ dễ mến để xuất hiện ở Bảo tàng Quốc gia Iceland, tại Reykjavik: vào tháng 12 năm 2025, họ lần lượt ghé qua, mỗi ngày một người từ ngày 12 đến ngày 24, tại phòng dành cho trẻ em và gia đình.