Tuần lộc của Ông già Noel từ đâu đến? Từ cuốn sách nhỏ năm 1821 đến Rudolph

Tuần lộc xuất hiện cùng Ông già Noel lần đầu tiên khi nào?

Năm 1821, nhà in William B. Gilley ở New York phát hành một cuốn sách nhỏ đóng gáy mềm tên là The Children’s Friend: A New-Year’s Present, to the Little Ones from Five to Twelve. Trong đó có một bài thơ không ký tên, ngày nay được biết đến qua câu thơ đầu tiên, “Old Santeclaus with Much Delight”, cùng tám bức tranh khắc tô màu. Đây là ấn phẩm cổ nhất được biết đến có cảnh một con tuần lộc kéo xe trượt tuyết của Ông già Noel. Thư viện Beinecke của Đại học Yale còn lưu giữ một bản.

Trên bức tranh đầu tiên, một con tuần lộc duy nhất, không có tên, kéo chiếc xe trượt tuyết mang tấm biển: “REWARDS”, nghĩa là phần thưởng. Ông già mang quà cho những em bé ngoan. Với những em khác, ông để lại một cành roi bạch dương, mà bài thơ coi là dụng cụ Chúa muốn dùng để răn dạy trẻ em. Thật khác xa nhân vật hiền hậu ngày nay.

Cuốn sách cũng đổi cả ngày. Chuyến ghé thăm không còn diễn ra vào ngày 6 tháng 12, ngày lễ Thánh Nicolas, mà vào đêm Giáng sinh. Cả tác giả lẫn họa sĩ đều chưa được xác định. Chuyên gia xác định tác giả Don Foster từng cho rằng đó là nét bút của Clement Clarke Moore, nhưng giả thuyết này vẫn còn tranh cãi. Chúng tôi kể về sự ra đời của nhân vật trong bài câu chuyện có thật về Ông già Noel.

Ông già Noel có tám con tuần lộc từ khi nào?

Ngày 23 tháng 12 năm 1823, tờ Sentinel ở Troy, bang New York, đăng không ký tên bài “A Visit from St. Nicholas”. Năm 1837, bài thơ được cho là của Clement Clarke Moore, người đã nhận là tác giả trong tập Poems năm 1844; những người khác lại cho rằng tác giả là Henry Livingston. Người kể chuyện thấy đến “một chiếc xe trượt tuyết tí hon và tám con tuần lộc bé xíu”, rồi chúng bay lên “tận mái nhà” cùng xe đồ chơi.

Trong bản in ở Troy, hai con tuần lộc cuối cùng tên là Dunder và Blixem, theo tiếng Hà Lan nghĩa là “sấm” và “chớp”, một cái nháy mắt với quá khứ Hà Lan của New York. Moore đổi tên chúng thành Donder và Blitzen trong ấn bản năm 1844, cho gần với tiếng Đức hơn. Dạng Donner chỉ phổ biến từ đầu thế kỷ XX.

Con số tám không trở thành thiêng liêng chỉ sau một đêm. Năm 1902, L. Frank Baum, tác giả Phù thủy xứ Oz, xuất bản The Life and Adventures of Santa Claus với một đàn mười con tuần lộc, cặp dẫn đầu tên là Flossie và Glossie. Vậy mà danh sách năm 1823 mới là danh sách trẻ em ghi nhớ. Các bản dịch tiếng Pháp đã thay đổi theo từng ấn bản, và chúng tôi so sánh chúng trong bài tên các con tuần lộc của Ông già Noel.

Vì sao là tuần lộc mà không phải ngựa?

Cả cuốn sách nhỏ năm 1821 lẫn bài thơ năm 1823 đều không giải thích lựa chọn này. Điều ta biết là từ lâu, với độc giả châu Âu, tuần lộc đã là con vật biểu tượng của vùng Viễn Bắc, và một vị khách đến từ xứ lạnh khó mà đến bằng xe bò. Hai tài liệu cổ cho thấy hình ảnh ấy đã lưu truyền từ bao giờ.

Vào khoảng năm 890, một người Na Uy giàu có tên là Ottar, hay Ohthere, kể về những chuyến đi của mình cho vua Alfred Đại đế ở Anh. Ông sống xa về phía bắc hơn mọi người Na Uy khác, ở vùng Hålogaland. Ông vẫn còn sáu trăm con tuần lộc đã thuần hóa chưa bán, trong đó có sáu con tuần lộc “mồi” rất quý, mà người Sami dùng để bắt tuần lộc hoang. Bên cạnh đó, ông chỉ có hai mươi con bò, hai mươi con cừu và hai mươi con lợn. Câu chuyện của ông, được chèn vào một bản dịch tiếng Anh tác phẩm của sử gia Orosius, chứa lần xuất hiện đầu tiên của từ tuần lộc trong tiếng Anh cổ, dưới dạng hranas.

Năm 1673, cuốn Lapponia của Johannes Schefferus, giáo sư tại Uppsala, ra đời ở Frankfurt. Tác phẩm, do hiệu trưởng danh dự của trường đại học là Magnus De la Gardie đặt viết, có một mục đích là dập tắt một lời đồn: ở châu Âu người ta nói rằng những chiến thắng của Thụy Điển có phần nhờ phép thuật của người Sami. Schefferus chưa bao giờ đến Lapland. Ông dựa vào lời kể của các mục sư ở miền bắc Thụy Điển và vào những đồ vật của người Sami trong các bộ sưu tập tư nhân.

Cuốn sách được dịch sang tiếng Anh ở Oxford năm 1674, sang tiếng Đức năm 1675, tiếng Pháp năm 1678 và tiếng Hà Lan năm 1682. Trong 26 bức tranh khắc gỗ, có một bức vẽ một người đàn ông ngồi trên chiếc xe trượt tuyết do một con tuần lộc kéo. Với nhiều thế hệ độc giả, Lapland trước hết là như thế: tuyết, một chiếc xe trượt tuyết thấp và một con tuần lộc được thắng vào xe.

Từ “tuần lộc” trong tiếng Anh từ đâu mà có?

Từ reindeer trong tiếng Anh được vay mượn từ các ngôn ngữ Scandinavia, như tiếng Iceland cổ hreindýri hay tiếng Thụy Điển rendjur. Thành tố đầu tiên, rein, xuất phát từ một gốc German không rõ nguồn gốc, có lẽ liên quan đến cặp gạc của con vật. Thành tố thứ hai, deer, ban đầu chỉ bất kỳ con vật nào. Sau câu chuyện của Ottar, từ này chỉ xuất hiện lại trong tiếng Anh vào khoảng năm 1440.

Ai nuôi những con tuần lộc thật? Những người chăn tuần lộc Sami ở Lapland

Người Sami sống ở miền bắc Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan và trên bán đảo Kola của Nga. Nordregio, viện nghiên cứu của Hội đồng Bộ trưởng Bắc Âu, ước tính số người Sami vào khoảng 65.000 đến 100.000: chừng 40.000 người ở Na Uy, 15.000 đến 25.000 ở Thụy Điển, khoảng 10.000 ở Phần Lan và khoảng 2.000 ở Nga. Đây chỉ là ước tính, vì không nước nào trong số này thống kê nguồn gốc dân tộc. Nordregio đếm được mười ngôn ngữ Sami. Chỉ một phần người Sami nuôi tuần lộc.

Ở Na Uy, những người chăn nuôi làm việc cùng nhau trong một siida, nhóm các chủ sở hữu cùng trông coi tuần lộc trên một vùng đất. Năm 2006-2007, nước này có 556 đơn vị siida và 2.936 người sống bằng nghề chăn nuôi. Nghề này thay đổi vào những năm 1960 với điều mà Trung tâm Quốc tế về Chăn nuôi Tuần lộc gọi là cuộc cách mạng xe trượt tuyết có động cơ, tiếp theo là xe địa hình bốn bánh, xe máy và trực thăng. Thịt là sản phẩm chính, cùng với da, xương và gạc.

• Na Uy: khoảng 241.000 con tuần lộc năm 2007, một đàn dao động quanh mức 200.000 con.
• Thụy Điển: khoảng 220.000 con năm 2007, từ 150.000 đến 300.000 con trong suốt thế kỷ XX.
• Phần Lan: khoảng 207.000 con năm 2004-2005, với đỉnh điểm trên 250.000 con vào những năm 1970 và 1980.
• Dấu tai: mỗi con tuần lộc non phải mang dấu đã đăng ký của chủ trước ngày 31 tháng 10 năm đầu tiên; ở Thụy Điển có khoảng hai mươi kiểu khía được công nhận, kết hợp theo khoảng ba mươi cách, mỗi cách có tên riêng.

Ở Na Uy, luật chăn nuôi tuần lộc năm 2007 gắn quyền sở hữu tuần lộc trong vùng chăn thả của người Sami với một dấu tai, mà điều kiện là phải là người Sami và chăn nuôi là nghề chính của người đó, của cha mẹ hoặc ông bà. Ở Thụy Điển, chính quyền hạt quy định mức trần số tuần lộc cho mỗi làng Sami, nhưng không cho từng chủ sở hữu. Việc kiểm đếm diễn ra vào mùa xuân, trước mùa sinh.

Những con tuần lộc thật đã đến châu Mỹ như thế nào?

Ở Alaska, từ tuần lộc chỉ dùng cho những con vật được thuần hóa; những người anh em hoang dã của chúng, cùng một loài, được gọi là caribou. Năm 1891, nhà truyền giáo Sheldon Jackson và William T. Lopp đưa những con tuần lộc đầu tiên từ Siberia sang. Kết quả gây thất vọng, và Jackson chuyển hướng sang Lapland: ông tuyển người chăn nuôi qua các mẩu rao vặt trên báo Scandinavia, và nhóm đầu tiên đến nơi năm 1894.

1. 1891Sheldon Jackson và William T. Lopp đưa những con tuần lộc đầu tiên từ Siberia sang Alaska.
2. 1894Nhóm người chăn nuôi Sami đầu tiên đến nơi, có nhiệm vụ đào tạo những người học việc bản địa.
3. 1898Đoàn thám hiểm của chính phủ: hơn 500 con tuần lộc cùng những người chăn nuôi đi qua New York, rồi Seattle, trên đường đến Alaska.
4. 1900Hết hợp đồng: một số người ở lại, những người khác đi tìm vàng hoặc trở về Lapland.
5. 1926Công ty Lomen và chuỗi cửa hàng bách hóa Macy’s tổ chức các cuộc diễu hành Giáng sinh với Ông già Noel và những cỗ xe tuần lộc.

Đoàn thám hiểm năm 1898 thực hiện theo một đạo luật ngày 18 tháng 12 năm 1897 cấp 200.000 đô la, vì Jackson lo sợ nạn đói xảy ra với những người đi tìm vàng ở Klondike. Hợp đồng ký ngày 24 tháng 1 năm 1898 quy định hai năm làm việc, chăm sóc y tế miễn phí và cho trẻ em đi học. Tính cả vợ con, nhóm gồm 170 người, là người Sami, Na Uy, Thụy Điển và Phần Lan.

Vào những năm 1920, các đàn tuần lộc ở Alaska vượt xa con số 100.000 con, và công ty của anh em nhà Lomen muốn bán thịt và lông của chúng khắp nước. Năm 1926, công ty hợp tác với Macy’s tổ chức những cuộc diễu hành Giáng sinh, nơi các Ông già Noel đến trên những chiếc xe trượt tuyết do tuần lộc thật kéo, được điều khiển bởi những người chăn nuôi Sami và bản địa. Ông già Noel đầu tiên của các cuộc diễu hành này tên là Matthis Ivar Klementsen Nillika. Portland, Saint Paul, Boston, Chicago và Brooklyn đều được đón các cuộc diễu hành cho đến những năm 1930.

Nhà Lomen còn cho đăng trên báo những lá thư giả của trẻ em hỏi xem Ông già Noel có đến cùng đàn tuần lộc không. Trung tâm Quốc tế về Chăn nuôi Tuần lộc, nơi kể lại giai đoạn này, coi Carl Lomen, biệt danh “vua tuần lộc”, là một trong những người tạo nên phiên bản thương mại của Ông già Noel và đàn tuần lộc. Để viết một lá thư thật, không có toan tính thương mại nào, hãy ghé trang viết thư của chúng tôi.

Rudolph, chú tuần lộc mũi đỏ, từ đâu ra?

Rudolph ra đời trong một văn phòng ở Chicago. Năm 1939, chuỗi cửa hàng bách hóa Montgomery Ward đặt một trong những người viết quảng cáo của mình, Robert L. May, tốt nghiệp Dartmouth năm 1926, viết một cuốn sách nhỏ Giáng sinh để tặng trẻ em. May chọn một con tuần lộc và biến nó thành một chú vịt con xấu xí có tấm lòng lớn. Ông kể rằng mình lấy cảm hứng từ tuổi thơ của chính mình, một cậu bé nhút nhát, nhỏ con và không bao giờ được chọn đầu tiên khi chia đội.

Ông viết câu chuyện trong khoảng năm mươi giờ, vào một năm khủng khiếp: vợ ông, Evelyn, mắc bệnh ung thư, qua đời ngày 28 tháng 7 năm 1939. Denver Gillen, một họa sĩ thuộc bộ phận đồ họa của công ty, cùng ông và con gái Barbara đến sở thú để quan sát tuần lộc. Việc phát sách bắt đầu ngày 1 tháng 11 năm 1939 và 2,4 triệu bản được phát đi trong mùa lễ. Vì thiếu giấy trong chiến tranh, lần tái bản phải đợi đến năm 1946: thêm 3,6 triệu bản.

Ngày 1 tháng 1 năm 1947, ban lãnh đạo Montgomery Ward nhượng bản quyền cho May, người đang nợ nần vì viện phí của người vợ đầu. Em vợ ông, Johnny Marks, sáng tác một bài hát năm 1949. Gene Autry thu âm bài hát ngày 27 tháng 6 năm 1949, Columbia phát hành vào tháng 9 và bài hát đứng đầu bảng xếp hạng doanh số ở Mỹ vào Giáng sinh năm 1949: 1,75 triệu đĩa trong mùa đầu tiên, tổng cộng 12,5 triệu đĩa cho bản thu của ông.

Ngày 6 tháng 12 năm 1964, đài NBC phát sóng một bộ phim hoạt hình tĩnh vật do Videocraft International, sau này là công ty Rankin/Bass, sản xuất, trong chương trình General Electric Fantasy Hour. Burl Ives là người dẫn chuyện. Trong phim có Hermey, một chú lùn mơ ước làm nha sĩ, và hòn đảo của những món đồ chơi bị bỏ rơi. Bộ phim được chiếu lại hằng năm từ năm 1964, chương trình Giáng sinh trụ lâu nhất trên truyền hình Mỹ. Bạn có thể tìm bài hát trong mục bài hát Giáng sinh của chúng tôi.

Tuần lộc của Ông già Noel có phải là con cái không?

Câu hỏi này mùa đông nào cũng được nhắc lại, và nó có cơ sở nghiêm túc. Theo Sở Cá và Săn bắn Alaska, tuần lộc, hay caribou, là thành viên duy nhất trong họ hươu nai mà cả con đực lẫn con cái đều có gạc. Gạc của con đực trưởng thành to và đồ sộ, gạc của con cái ngắn và mảnh hơn.

Mọi thứ phụ thuộc vào lịch rụng gạc. Những con đực lớn nhất rụng gạc vào cuối tháng 10, sau mùa giao phối. Con đực non và con cái không mang thai giữ gạc đến tháng 4, còn con cái mang thai giữ đến khi sinh con, vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6. Vì vậy, một con tuần lộc vẫn còn cặp gạc lớn vào ngày 24 tháng 12 nhiều khả năng là con cái, hoặc một con đực non. Còn những con đực lớn thì đầu đã trụi gạc.

Một con tuần lộc thật trông như thế nào?

• Cân nặng: 80 đến 120 kg với con cái trưởng thành, trung bình 159 đến 182 kg với con đực, kỷ lục lên tới 318 kg.
• Móng guốc: rộng và lõm, chúng xòe ra để đỡ con vật trên tuyết và làm mái chèo khi bơi.
• Hành trình: một số đàn di cư tới 640 km giữa đồng cỏ mùa hè và mùa đông, và có thể đi 80 km trong một ngày.
• Thực đơn mùa đông: địa y, loại “địa y tuần lộc” nổi tiếng, cỏ lách khô và những cây bụi nhỏ như việt quất.
• Đôi mắt: lớp phản quang ở đáy mắt chuyển từ màu vàng óng vào mùa hè sang xanh thẫm vào mùa đông, theo một nghiên cứu của University College London và Đại học Tromsø công bố năm 2013.

Tuần lộc có bay được không?

Không văn bản cổ nào nói như vậy về tuần lộc của Ông già Noel trước năm 1821, khi nó đã lướt “qua các đỉnh ống khói”. Xa hơn nữa về thời gian, những “bia đá hươu” ở Mông Cổ và vùng Altai, những tấm bia mộ có tuổi ít nhất 3.000 năm, thường khắc hình những con hươu có gạc dài dường như đang bay lên. Đôi khi người ta đọc thấy rằng tuần lộc biết bay bắt nguồn từ các pháp sư dùng nấm tán bay: Trung tâm Quốc tế về Chăn nuôi Tuần lộc đánh giá phần lớn những câu chuyện ấy là hoang đường và không chính xác. Ở ngôi làng, lời giải thích đơn giản hơn, và bạn có thể đến xem trên bản đồ ngôi làng.