Câu chuyện có thật về Ông già Noel: từ vị giám mục thành Myra đến ông lão áo đỏ

Thánh Nicolas thật sự là ai?

Theo truyền thống, Nicolas sinh khoảng năm 270 tại Patara, một ngôi làng ở Tiểu Á, nằm trên vùng nay là bờ biển phía nam Thổ Nhĩ Kỳ. Ông trở thành giám mục thành Myra khi còn rất trẻ. St. Nicholas Center, nơi nhiều năm nay thu thập các nguồn tư liệu về vị thánh, cho biết ông dự Công đồng Nicaea năm 325 và qua đời tại Myra vào một ngày 6 tháng 12, năm 343. Không có ngày sinh chính xác nào còn lưu lại.

Danh tiếng của ông gắn với những câu chuyện về lòng hào phóng. Chuyện nổi tiếng nhất kể về một người đàn ông sa cơ không có của hồi môn cho ba cô con gái. Ba lần, vàng rơi vào nhà, và truyền thống kể rằng vàng rơi đúng vào những chiếc tất hay đôi giày đặt bên bếp lửa. Từ câu chuyện này mà có tục treo tất hay để giày trước lò sưởi.

Nicolas trở thành vị thánh bảo trợ trẻ em, rồi bảo trợ thủy thủ. Mùa xuân năm 1087, những thủy thủ thành Bari mang hài cốt của ông từ Myra về bến cảng của họ ở miền nam nước Ý, nơi hài cốt vẫn yên nghỉ đến ngày nay. Sau đó, một đốt xương ngón tay được đưa đến Saint-Nicolas-de-Port, vùng Lorraine, và vị thánh trở thành bổn mạng của cả vùng.

Ngày 6 tháng 12 bắt nguồn từ đó: đó là ngày ông mất, rồi trở thành ngày lễ của ông. Suốt nhiều thế kỷ ở châu Âu, chính vào sáng hôm ấy trẻ em tìm thấy bánh kẹo trong giày của mình. Việc chuyển sang đêm 24 tháng 12 diễn ra muộn hơn nhiều, và nó xảy ra ở bên kia Đại Tây Dương.

Thánh Nicolas đã trở thành Santa Claus ở New York như thế nào?

Cái tên kiểu Mỹ ra đời ở New York, tức New Amsterdam cũ, được nhượng cho người Anh năm 1664. Trang từ nguyên học Wordorigins giải thích rằng Santa Claus là một biến thể của tiếng Hà Lan Sint Klaas, được đọc là “Sante” trong phương ngữ của thành phố, và Klaas là tên gọi tắt của Nicolas. Lần xuất hiện trên báo in sớm nhất được biết đến là ngày 20 tháng 12 năm 1773: tờ New York Gazette and Weekly Mercury đưa tin người ta đã mừng lễ “St. Nicholas, otherwise called St. A Claus”.

Đầu thế kỷ XIX, vài thân hào New York biến Thánh Nicolas thành biểu tượng của thành phố. John Pintard thành lập Hội Lịch sử New York năm 1804 và chọn ông làm thánh bảo trợ. Washington Irving, một thành viên của hội, xuất bản ngày 6 tháng 12 năm 1809 cuốn Lịch sử New York, trong đó Nicolas trở thành một thị dân Hà Lan ngậm tẩu đất nung, khác xa vị giám mục đội mũ mitra.

1. 1773Lần đầu tiên “St. A Claus” xuất hiện trên một tờ báo in ở New York.
2. 1804John Pintard thành lập Hội Lịch sử New York và chọn Thánh Nicolas làm thánh bảo trợ.
3. 1809Washington Irving xuất bản cuốn Lịch sử New York, với một Nicolas hút tẩu.
4. 1810Pintard đặt thợ khắc Alexander Anderson làm hình ảnh đầu tiên của vị thánh ở Mỹ, với những chiếc tất treo trên lò sưởi.
5. 1821Cuốn sách nhỏ The Children’s Friend vẽ “Sante Claus” từ phương Bắc đến bằng xe trượt tuyết do một chú tuần lộc kéo, vào đêm Giáng sinh.

Cuốn sách năm 1821 thay đổi một điều cốt yếu: chuyến ghé thăm không còn vào ngày 6 tháng 12 mà vào đêm Giáng sinh. Đây cũng là lần đầu tiên một chú tuần lộc kéo xe trượt tuyết. Từ nay nhân vật đã có một cái tên, một ngày đến và một phương tiện đi lại.

St. Nicholas Center cũng ghi nhận, cùng năm ấy, một ấn phẩm của nhà xuất bản New York William B. Gilley mang tên Sancte Claus. Cách viết vẫn còn lưỡng lự giữa “Sante” và “Sancte”, nhưng ý tưởng đã có: một vị khách đến từ xứ lạnh, được trẻ em mong chờ, thưởng cho những em ngoan. Ông chỉ còn thiếu một bức chân dung rõ nét.

Ai đã cho Ông già Noel cỗ xe trượt tuyết và tám chú tuần lộc?

Ngày 23 tháng 12 năm 1823, tờ Troy Sentinel, một tờ báo của bang New York do Orville L. Holley điều hành, đăng một bài thơ không ký tên: “Account of a Visit from St. Nicholas”. Clement Clarke Moore, một giáo sư ở New York, được nêu tên là tác giả năm 1837 và nhận bài thơ là của mình khi đưa nó vào tập thơ của ông năm 1844. Một số nhà nghiên cứu cho rằng tác giả là Henry Livingston Jr., nhưng không có bằng chứng nào cho thấy chính Livingston từng nhận bài thơ.

Bài thơ định hình gần như mọi thứ: đêm Giáng sinh, việc chui xuống ống khói, cỗ xe trượt tuyết nhỏ, tám chú tuần lộc được gọi đúng tên. Trong bản năm 1823, hai chú cuối cùng tên là Dunder và Blixem, theo tiếng Hà Lan nghĩa là “sấm” và “chớp”. Về sau chúng trở thành Donder và Blitzen.

Vị khách mà người kể chuyện miêu tả nhỏ người, mặc lông thú “từ đầu đến chân”, lấm lem tro và bồ hóng, ngậm tẩu giữa hai hàm răng, với cái bụng tròn rung rinh mỗi khi cười. Bài thơ không nói gì về màu quần áo của ông. Nó khép lại bằng câu mà hàng triệu trẻ em vẫn còn đọc thuộc: “Happy Christmas to all, and to all a good-night” (Giáng sinh vui vẻ cho tất cả, và chúc tất cả ngủ ngon). Bạn sẽ tìm thấy những bài khác trên trang bài hát Giáng sinh của chúng tôi.

Thành công đến ngay lập tức. Ngay năm 1824, một năm sau khi ra mắt ở Troy, bài thơ được in lại trong bốn cuốn niên lịch. Sau đó nó được minh họa nhiều lần, bởi T. C. Boyd năm 1848 rồi F. O. C. Darley năm 1862. Mỗi ấn bản mới lại thêm một chi tiết hình ảnh mà bài thơ còn để ngỏ.

Thomas Nast đã vẽ nên Ông già Noel hiện đại như thế nào?

Thomas Nast đến New York năm 1846, khi khoảng sáu tuổi. Ông vào làm cho Harper’s Weekly năm 1862, giữa lúc Nội chiến Mỹ đang diễn ra. Ngày 3 tháng 1 năm 1863, bìa tạp chí in Ông già Noel đầu tiên của ông: “Santa Claus in Camp”. Ông lão đến bằng xe trượt tuyết vào một doanh trại miền Bắc và phát quà cho binh lính. Ông mặc áo khoác đính sao và quần kẻ sọc, mang màu sắc của lá cờ.

Cùng số báo ấy có một bức tranh khắc thứ hai, riêng tư hơn: một đêm Giáng sinh, người vợ và đứa con chờ đợi ở nhà, đối diện với người chồng, người cha còn ở lại chiến trường. Cuối năm 1865, chiến tranh kết thúc, Ông già Noel trở lại với nhành nhựa ruồi trên mũ và chúc “Merry Christmas to all” (Giáng sinh vui vẻ cho tất cả).

Hội Lịch sử Massachusetts đếm được 33 bức tranh Giáng sinh do Nast vẽ cho Harper’s Weekly từ năm 1863 đến 1886. Năm 1866, ông vẽ Ông già Noel trong xưởng, đang chuẩn bị đồ chơi. Bảo tàng Nghệ thuật Delaware, nơi lưu giữ một bộ sưu tập của Nast, ghi nhận rằng tranh khắc của ông là những tư liệu sớm nhất được biết đến về một Ông già Noel sống ở Bắc Cực. Tương truyền Abraham Lincoln đã gọi ông là “người tuyển quân giỏi nhất của chúng ta”.

Ngày 1 tháng 1 năm 1881, bức “Merry Old Santa Claus” ra mắt: một Ông già Noel tròn trịa, râu rậm, ngậm tẩu, tay ôm đầy đồ chơi. Đó là hình ảnh mà mọi họa sĩ minh họa sau này đều lấy làm điểm xuất phát. Có một chi tiết đáng chú ý: Harper’s Weekly được in đen trắng. Nast định hình dáng vẻ, chứ không phải màu bộ trang phục, một câu hỏi chúng tôi bàn trong bài Vì sao Ông già Noel mặc đồ đỏ?.

Còn ở Pháp, Ông già Noel từ đâu đến?

Ở Pháp, Thánh Nicolas chưa bao giờ biến mất. Ông ghé qua chủ yếu ở miền Đông và miền Bắc, tại Alsace, Lorraine và Nord-Pas-de-Calais, vào khoảng ngày 6 tháng 12. Một chú lừa nhỏ chở những giỏ bánh kẹo. Đi phía sau ông là Père Fouettard, tên đồ tể trong truyền thuyết về ba đứa trẻ được vị thánh làm cho sống lại. Ở Saint-Nicolas-de-Port, mỗi năm hàng nghìn khách hành hương đi theo đoàn rước, còn ở Nancy, truyền thuyết được trình chiếu lên mặt tiền tòa thị chính.

Ông già Noel như ta biết, bước ra từ các tạp chí và các ô cửa kính bày hàng, chủ yếu trở nên phổ biến sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Sự xuất hiện này không được mọi người đồng tình. Ngày 23 tháng 12 năm 1951, trên quảng trường trước nhà thờ chính tòa Saint-Bénigne ở Dijon, một hình nộm Ông già Noel cao khoảng ba mét bị đốt trước mặt 250 trẻ em. Một bộ phận giới giáo sĩ trách ông làm “ngoại giáo hóa” lễ Giáng sinh. Ngay hôm sau, kinh sĩ Kir, thị trưởng thành phố, cho một Ông già Noel xuất hiện trên mái tòa thị chính.

Nhà nhân học Claude Lévi-Strauss đã viết từ vụ việc này một tiểu luận, “Le Père Noël supplicié” (Ông già Noel bị hành hình), đăng năm 1952 trên tạp chí Les Temps modernes. Trong đó ông gắn sự lan tỏa nhanh chóng của nhân vật với ảnh hưởng của nước Mỹ thời hậu chiến.

Mười năm sau, năm 1962, Bộ trưởng Bưu điện Jacques Marette lập ra một dịch vụ để trả lời thư của trẻ em. Thư trả lời chính thức đầu tiên do chị gái ông, nhà phân tâm học Françoise Dolto, viết. Ngày nay thư được xử lý tại Libourne, tỉnh Gironde, và bạn vẫn luôn có thể viết thư cho Ông già Noel.

Ông già Noel có phải là chuyện có thật?

Người đàn ông khởi nguồn của câu chuyện đã thật sự tồn tại. Nicolas thành Myra sống vào thế kỷ IV, ông dự Công đồng Nicaea năm 325 và thánh tích của ông nằm ở Bari từ năm 1087. Phần còn lại được thêm vào qua nhiều thế kỷ: cái tên ở New York năm 1773, đêm Giáng sinh và chú tuần lộc năm 1821, tám chú tuần lộc và ống khói năm 1823, Bắc Cực và xưởng đồ chơi với Nast vào những năm 1860.

Ai đã tạo ra Ông già Noel?

Không riêng ai cả. Pintard chọn vị thánh, Irving làm ông trở nên gần gũi, tác giả bài thơ năm 1823 trao cho ông đàn tuần lộc, Nast vẽ nên gương mặt ông. Những nhà quảng cáo thế kỷ XX, kể cả Coca-Cola, sau đó dùng lại một hình ảnh đã được định hình. Chúng tôi trình bày chi tiết điểm cuối này trong bài Coca-Cola có sáng tạo ra Ông già Noel không?.

Ông già Noel có được lấy cảm hứng từ Chúa Giêsu không?

Không. Lễ Giáng sinh mừng sự ra đời của Chúa Giêsu, nhưng Ông già Noel bắt nguồn từ một nhân vật khác: Thánh Nicolas, một vị giám mục. Chuyến ghé thăm của ông chỉ đơn giản dịch từ ngày 6 sang ngày 24 tháng 12, như cuốn sách năm 1821 cho thấy. Để theo dõi hành trình của ông khi đêm xuống, hãy vào trang Santa Tracker, và để nghe câu chuyện theo lời chính ông, hãy vào trang câu chuyện của Ông già Noel.