“Noel'den Önceki Gece”: Noel Baba'yı kalıba döken şiirin hikâyesi

Şiir Troy'daki bir gazeteye nasıl ulaştı?

Moore ailesinin aktardığı ve Columbia Magazine'in yeniden anlattığı hikâyeye göre her şey 1822 Noel arifesinde, Manhattan'da Chelsea House adlı büyük bir evde başlar. Yunanca ve İbranice profesörü Clement Clarke Moore, altı çocuğu için yazdığı bir şiiri yüksek sesle okur. Onu yayımlamaya hiç niyeti yoktur.

Ailenin yakınları arasında, New York'un kuzeyinde Hudson kıyısındaki küçük kent Troy'dan gelmiş bir dost olan Harriet Butler da vardır. Metni kopyalamak için izin ister. Yaklaşık bir yıl sonra şiir, Sentinel'in genel yayın yönetmeni Orville L. Holley'nin elindedir. Tam olarak hangi yoldan? Kaynaklar kararsız. Yayıncı Norman Tuttle'ın 1844'te Moore'a yazdığı bir mektup, Holley'nin şiiri Daniel Sackett'in eşi Bayan Sackett'ten almış olabileceğini aktarıyor. Troy'un yerel tarihçisi Carl Johnson iki ihtimali de, Harriet Butler'ı ya da Sarah Sackett'i, açık bırakıyor.

Gazete şiiri 23 Aralık 1823'te “Account of a Visit from St. Nicholas” başlığıyla, imzasız yayımlar. Troy'da 225 River Street'teki bir plaket bugün gazetenin bürolarının yerini gösteriyor. Holley'nin kendisi sırrı saklar. Ancak 20 Ocak 1829'da yazara bir gönderme yapar ve onu “daha gürültülü iddialara sahip pek çok kişiden daha değerli bir bilgin ve yazar” bir beyefendi olarak tanıtır.

Şiir ise yazarını beklemez. Başka gazeteler onu yıldan yıla, çoğu zaman Noel'den hemen önce yeniden basar. Bir halk şarkısı gibi adsız dolaşır ve onu gazetesinden kesen her okur, Amerikan evlerinde çok belirli bir akşamın, 24 Aralık gecesinin yerleşmesine katkıda bulunur.

Clement Clarke Moore kimdi?

Clement Clarke Moore 1779'da doğar ve 1863'te ölür. Babası Benjamin Moore, Columbia College'ın rektörü ve New York'un Episkopal piskoposudur. Oğul Columbia'dan sınıf birincisi olarak mezun olur, Amerika Birleşik Devletleri'nin ilk İbranice sözlüğünü yayımlar ve kırk dört yıl üniversitenin mütevelli heyetinde görev yapar. 1822'de General Theological Seminary'ye Yunan ve İbrani edebiyatı profesörü olarak yeni atanmıştır.

Columbia Magazine aile arazisini anlatıyor: Manhattan'ın batısında, İngiltere doğumlu dedesinin Chelsea adını verdiği otuz dönüm kadar bir arazi. Üç katlı ev, bugünkü Batı 23. Cadde ile Dokuzuncu Cadde'nin bulunduğu yerde yükseliyordu. Bu arazinin bir kısmı bugün Batı 22. Cadde ile Onuncu Cadde'nin köşesindeki Clement Clarke Moore Park'tır.

Moore, komşularından biri olan, belki de bahçıvanı “iri yarı ve kırmızı yüzlü bir Hollandalıdan” esinlendiğini anlatırdı. Washington Irving'i de tanıyordu; Irving'in 1809'da yayımlanan ve 1821'de yeniden basılan New York Tarihi, pipolu Hollandalı bir Aziz Nikolaos anlatır. Dişlerinin arasına sıkıştırdığı piposu ve titreyen göbeğiyle şiirdeki ufak tefek adam bu portreye çok şey borçlu.

Şiiri neden ancak 1844'te imzaladı?

Moore'un adı ilk kez 1837'de görülür. O yıl Charles Fenno Hoffman, George Dearborn yayınevinden The New-York Book of Poetry'yi yayımlar ve şiir 217 ile 219. sayfalar arasında “Clement C. Moore” adıyla yer alır. Moore'un kendisi şiiri ancak 1844'te Bartlett and Welford'dan çıkan Poems adlı kitabına alır. Aynı yıl yazdığı bir mektupta kendini açıklar: bu metni “yayımlanmak için değil, çocuklarımı eğlendirmek için” yazmıştır ve edebî mülkiyetini “bu mülkün değeri ne kadar küçük olursa olsun” talep eder. Bilimsel eserler yayımlayan bir seminer profesörü, belli ki önce bir tekerlemeyle tanınmak istemiyordu.

“Noel'den Önceki Gece”yi gerçekte kim yazdı?

Başka bir aile yüz elli yılı aşkın süredir şiirin kendi atalarının eseri olduğunu ileri sürüyor. Henry Livingston Jr. 13 Ekim 1748'de Hudson kıyısındaki Poughkeepsie'de doğar ve 29 Şubat 1828'de orada ölür. 1775'te Kanada'ya karşı Amerikan seferinde binbaşı olan Livingston, sonra çiftçi olur ve New York Magazine ile Poughkeepsie Journal'da imzasız ya da yalnızca “R.” harfiyle yayımlanan hafif dizeler yazar. Şiiri hiçbir zaman sahiplenmez ve bilinen hiçbir baskıda adı geçmez.

Livingston dosyası anılara dayanıyor. Oğulları Charles ve Edwin ile Eliza adlı bir komşu, sonradan babalarının şiiri daha 1807'de kendi şiiri olarak onlara okuduğunu anlattı. Aile, onun el yazısıyla karalanmış bir el yazmasına sahip olduğunu söylüyor. Bunun Wisconsin'deki bir evin yangınında yok olduğu anlatılıyor.

1. 1807Çocuklarının anılarına göre Henry Livingston Jr. şiiri ailesine okur.
2. 1823Troy'un Sentinel gazetesi şiiri 23 Aralık'ta yazar adı olmadan yayımlar.
3. 1828Livingston ölür. Oğulları çalışma odasında bir gazete kupürü ve karalanmış bir taslak bulduklarını söyler.
4. 1837Charles Fenno Hoffman, The New-York Book of Poetry'de şiiri Clement C. Moore'a atfeder.
5. 1844Moore şiiri Poems adlı kitabında yayımlar.
6. 1859Livingston ailesi Moore'un iddiasını öğrenir. Edwin el yazmasını bir yangında kaybettiğini söyler.
7. 1899Sidney Livingston'ın bir torunu, Long Island'daki gazetesinde ilk kamuya açık iddiayı yayımlar.
8. 1920Christian Science Monitor, 4 Ağustos'ta Livingston tezine bir yazı ayırır.

1999'da Livingston'ın torunlarından Mary Van Deusen, Vassar College'da İngiliz dili profesörü ve anonim metinlerin yazarlarını belirleme uzmanı Donald Foster'a başvurur. 2000'de Henry Holt'tan çıkan Author Unknown adlı kitabı Livingston lehine sonuçlanır. Argümanları şunlar: Livingston'ın sık kullandığı üç zamanlı anapest ölçüsü, “all” kelimesinin alışılmadık bir kullanımı, Hollandalı kökenli bir adama yakışacak Hollandaca ren geyiği adları ve tütünden nefret ettiği bilinen, kahramanının ağzına asla pipo koymayacak bir Moore.

Yanıt gecikmez. The Battle for Christmas'ın yazarı tarihçi Stephen Nissenbaum, 2001'de yazarın gerçekten Moore olduğu sonucuna varır: “Bence o.” Şiiri, John Pintard'ın ve o dönem kendilerine bir Hollandalı geçmiş kuran New Yorklu ileri gelenlerin çevresine yerleştirir. El yazması tüccarı Seth Kaller ve araştırmacı Scott Norsworthy de ayrıntılı çürütmeler yayımlar.

2016'da Yeni Zelanda'daki Auckland Üniversitesi'nin eski profesörü MacDonald P. Jackson, McFarland'dan nicel üslup bilimi üzerine bir çalışma yayımlar. Testleri Moore'un bilinen şiirlerini Moore tarafına, Noel şiirini ise Livingston'ın dizelerine “sistematik olarak daha yakın” bir yere koyar. 2023'te Tom A. Jerman ters sonuca ulaşır: bir yazar belirleme yazılımıyla yapılan on yedi testten on altısı Moore'u gösterir. Tartışma açık kalıyor ve her tarafın kendi rakamları var.

Ren geyiklerinin adı neden Dunder ve Blixem'di?

1823 Sentinel'inde sekiz ren geyiği şu sırayla çağrılır: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder ve Blixem. Son iki ad İngilizce değildir. Hollandaca “Donder en Blixem”, “gök gürültüsü ve şimşek” demektir ve New York eyaletindeki Hollandalı ailelerde yaygın bir ünlemdi.

Adlar sonra değişir. Mental Floss'un aktardığı bir hipoteze göre Blixem, Vixen'le kafiyeli olsun diye Blixen olmuş, sonra 1844'te Moore'un kaleminde Blitzen'e dönüşmüştür. Moore'un hayatının sonunda elle kopyaladığı nüshalarda “Donder and Blitzen” yazıyor. Edmund Clarence Stedman'ın An American Anthology adlı derlemesi de 1900'de bu biçimi benimser. 20. yüzyılın başında Donder çoğu zaman Donner olur.

Bu sekiz ren geyiği ilk değildi. İki yıl önce, 1821'de, New Yorklu bir kitapçık “Sante Claus”un kızağını çeken tek bir ren geyiğini zaten gösteriyordu. 1823 şiiri yedi tane daha ekler ve her birine bir ad verir. Bu soy ağacını Noel Baba'nın ren geyikleri nereden geldi yazısında, Fransızca adlarıyla birlikte tüm koşum takımını da Noel Baba'nın ren geyiklerinin adları ne yazısında anlatıyoruz.

Şiir Noel Baba'nın hikâyesinde neyi değiştirdi?

1823'ten önce New York'un ziyaretçisinin sabit bir tarihi yoktu. Aziz Nikolaos ise geleneksel olarak bayram günü olan 6 Aralık'ta gelirdi. 1821 kitapçığı Noel arifesinden zaten söz etmişti. Şiir, daha ilk satırıyla, onu ezberleyen herkesin hafızasına bu tarihi kazır: “’Twas the night before Christmas”.

Metin ayrıca o günden beri pek değişmemiş, neredeyse bir hareketler listesi olan kesin bir akış kurar. Yeniden okuyun, şunları bulacaksınız:

• ziyaretini umarak “bacanın yanına özenle asılmış” çoraplar;
• şekerleme düşleri gören uyuyan çocuklar ve yeni yatmış ebeveynler;
• çatıya konan minyatür bir kızak ve sekiz minicik ren geyiği;
• bacadan tek bir sıçrayışla iniş;
• bir oyuncak torbası, sessizce doldurulan çoraplar, yukarı çıkmak için burnun yanına konan bir parmak;
• havalanarak ayrılış ve gözden kaybolmadan önce herkese seslenen bir dilek.

Bacadan geçiş, ocakla ilgili inançlara uzanan kökleriyle ayrı bir dosyayı hak ediyor: onu Noel Baba neden bacadan iner yazısında açtık. Şiir ayrıca anlatıcıyı, çocukların hiç görmediği bir sahneye tanıklık eden uyanık bir ebeveyne dönüştürmeye katkıda bulundu. Bu, Noel hikâyelerinin çoğunun hâlâ benimsediği bakış açısı.

Son olarak, minicik bir karakter çizer. 1823'ün ziyaretçisi, minyatür bir kızağa sığacak kadar küçük bir “neşeli yaşlı cüce”dir. Ona bir insan boyu kazandırmak için 1863'ten itibaren Thomas Nast'ın gravürleri gerekecektir. Bu cüce meselesine bir bölüm ayıran Noel Baba bir cüce mi? 1823'ten kalma bir kelimenin peşinde yazısında bundan söz ediyoruz.

Şiir nasıl bir Noel arifesi ritüeline dönüştü?

Başarı resimden geçiyor. 1855'te Moore'un kızlarından Mary C. Ogden, resimli bir baskı için Chelsea House'u çizer. 1862 civarında New Yorklu yayıncı J. G. Gregory, F. O. C. Darley'nin resimlediği bir versiyon yayımlar; Kongre Kütüphanesi bunun bir nüshasını nadir kitaplar bölümünde saklıyor. 1912'de Jessie Willcox Smith, bugün hâlâ Project Gutenberg'de özgürce okunabilen bir baskıya imza atar. 1931'de sıra İngiliz peri masalı çizeri Arthur Rackham'a gelir.

Büyük Buhran sırasında, 1934'te, sanatçı Helmuth F. Thoms, New Deal'in büyük kamu işleri federal ajansı Public Works Administration'ın bir projesi kapsamında şiir için bir dizi resim yapar.

Moore'un üniversitesi Columbia'da yıllık Yule Log şenliği uzun zamandır şiirin okunmasını içeriyor. Milyonlarca ailede bu sahne her 24 Aralık'ta, çoğu zaman yatma saatinde yeniden canlanıyor. Bazı ebeveynler ardından kızağın nerede olduğunu kontrol etmek için Noel Baba Takipçisi'ne bir göz atıyor.

Fransızca bir versiyonu var mı?

Evet, birkaç tane. Şiir Fransızcada “Une visite de saint Nicolas” ya da “La Nuit avant Noël” başlıklarıyla dolaşıyor ve ilk dizesi “C'était la nuit avant Noël” oluyor. Wikipedia ansiklopedisi Almancadan Japoncaya başka dillerde yirmi kadar versiyonunu sayıyor. 2013'te genç besteci Alma Deutscher özgün metin üzerine bir melodi bile yazdı.

El yazmaları nerede görülebilir?

Moore hayatının sonunda şiirini dostları için elle kopyaladı. Kendi el yazısıyla dört nüsha biliniyor. Üçü müzelerde; bunlardan biri John Pintard'ın 1804'te kurduğu bilim derneği New-York Historical Society. 1860'ta imzalanıp bir dosta hediye edilen dördüncüsü, Aralık 2006'da Heritage Auctions aracılığıyla, adı açıklanmayan bir medya şirketi yöneticisine 280.000 dolara satıldı.